Quran son sәmavi müjdәdir. Hansı ki, sonuncu Peyğәmbәrә (s), yәni һәzrәt Mәһәmmәdә (s) göndәrilәrәk



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/20
tarix28.12.2016
ölçüsü2.8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


 
 
ÖN SÖZ 
Quran  son  sәmavi  müjdәdir.  Hansı  ki,  sonuncu 
Peyğәmbәrә (s), yәni һәzrәt Mәһәmmәdә (s)  göndәrilәrәk 
bәĢәriyyәti  nura,  kamilliyә  doğru  һidayәt  edir.  Quran 
yalnız  bir  kitab  deyil.  O,  һәm  dә  Peyğәmbәrin  (s) 
sәdaqәtini  göstәrәn  bir  niĢanәdir.  Elә  buna  görә  dә 
Quranın  ecazkarlığı  Ġslamın  erkәn  çağlarından  müsәlman 
vә  qeyri-müsәlmanların  diqqәtini  cәlb  etmiĢdir.  Quranın 
ecazkarlığı  fәsaһәt  vә  bәlağәt,  dәrin  mәzmun,  qeybdәn 
verilәn  xәbәrlәr  vә  s.  kimi  fәrqli  yönlәrә  malikdir. 
Müsәlmanların  yunan  elmlәri  ilә  (һ.  II  әsrdәn  baĢlayan) 
tanıĢlığı  vә  һicri  IV  әsrdә  (Әbu  Әli  Sinanın  әsәrlәrindә 
özünü  göstәrәn)  Quranın  empirik  (tәcrübi)  elmlәrlә 
uzlaĢdırılması  ―elmi  tәfsir‖  adlanan  yeni  bir  tәfsir  üsulu 
meydana  gәtirdi.  Son  iki  әsrdә  qәrbdә  tәcrübi  elmlәrin 
geniĢ inkiĢafı ilә әlaqәdar olaraq tәfsirin yeni yaranmıĢ bu 
üsulu  da  öz  inkiĢaf  mәrһәlәlәrindә  sürәtlә  irәlilәmәyә 
baĢladı.  Elmi  tәfsirlә  yanaĢı  ―Quranın  elmi  ecazkarlığı‖ 
adlanan  digәr  tәrәfi  dә  üzә  çıxdı.  Belә  ki,  bir  çox  Quran 
Ģәrһçilәri vә digәr elm adamları (һәkimlәr, müһәndislәr vә 
s.) bu mövzuda tәdqiqata baĢladılar. Lakin tәәssüflәr olsun 
ki,  bәzilәri  mötәdilliyi  qoruya  bilmәyib  Quranın  300 
ayәsini tәcrübi elmlәrә tәtbiq etdilәr vә bir çox mәsәlәlәrdә 
Quran  adına  elmi  ecazkarlıq  iddiası  ilә  çıxıĢ  etdilәr. 
Digәrlәri  isә  bunu  yanlıĢ  vә  Qurana  aid  olmayan  hәqiqәt 
kimi  qiymәtlәndirәrәk  onun  elmi  ecazkarlığını  bütünlüklә 
rәdd  etdilәr.  Biz  isә  mötәdilliyә  sadiq  qalıb  elmi 
ecazkarlığın  doğru  tәrәflәrini  qәbul  edib,  yanlıĢ  iddiaları 
isә rәdd etmәk fikrindәyik. 


 
TƏDQĠQĠN PREDMETĠ 
Quranın  elmi  ecazkarlığı  onda  mövcud  olan  o  sirlәrә 
deyilir  ki,  onun  nazil  olduğu  dönәmdә  bәĢәrә  mәlum 
olmamıĢ,  lakin  müxtәlif  elmlәr  inkiĢaf  etdikdәn  sonra  bu 
sirlәrin üstü açılmıĢdır. 
Biz  bu  kitabda  Quran  ayәlәrinin  tәcrübi  elmlәrә  tәtbiq 
olunmasında  mövcud  olan  iradları  üzә  çıxarmağı,  onun 
yanlıĢ  vә  doğru  tәrәflәrini  incәlәmәyi  qarĢımıza  mәqsәd 
qoymuĢuq. 
SUALLAR 
1. Quranın һansı ayәsi tәcrübi elmlәrin qәti nailiyyәtlәri 
ilә üst-üstә düĢür? 
2.  Bu  uyğunluq  һansı  surәtdә  elmi  ecazkarlığı  isbat 
edir? 
3.  Hansı  mәsәlәlәrdә  elmi  versiyalar,  eһtimallar 
Quranın  ibtidai,  ilkin  mәnasına  qeyri-hәqiqi  Ģәkildә  aid 
edilmiĢdir? 
4.  Bu  tәtbiq  Quranın  Ģәrһi  baxımından  һansı  iradlara 
malikdir? 
5. Bәzi ayәlәrlә elmi nailiyyәtlәr arasında iddia olunan 
ziddiyyәt doğrudurmu? 
HƏDƏFLƏR 
1.  Quranın  elmi  ecazkarlığının  doğru  vә  mәqbul 
tәrәflәrini bәyan edib, bu müqәddәs kitabın һaqq olduğunu 
isbat etmәk. 
2.  Quranın  elmi  ecazkarlığının  yanlıĢ  vә  qeyri-mәqbul 
tәrәflәrini üzә çıxarmaq. 
3.  Quranın  Ģәrһi  zamanı  elmin  tәsiri  altına  düĢmәyin 
qarĢısını almaq. 


 
4.  Elm  vә  Quranın  bir-birinә  zidd  olmasını  göstәrәn 
iddiaların qarĢısını almaq. 
TARĠXĠ KEÇMĠġ 
Elmi  tәfsirin  min  ilә  yaxın  tarixi  var  (yәni  Әbu  Әli 
Sinanın  әsәrlәrindәn  baĢlamıĢdır).  Lakin  Quranın  elmi 
ecazkarlığı  iddiası  son  iki  әsrdә  meydana  çıxmıĢ,  bir  çox 
elmi  kәĢflәr  Quranla  uyğunlaĢdırılmıĢ  vә  bu  ilaһi  kitabın 
doğruluğunu bir daһa isbat etmiĢdir. 
Quranın  elmi  nailiyyәtlәrlә  uyğunlaĢdırılması  vә  elmi 
tәfsirlә bağlı yazılara bir çox kitablarda rast gәlirik. Biz bu 
kitabları  sonda,  ―Ġstifadә  olunmuĢ  әdәbiyyat‖  bölümündә 
qeyd  edәcәyik.  Sözügedәn  kitabları  nәzәrdәn  keçirәrkәn 
Quranın  elmi  ecazkarlığı  ilә  bağlı  olan  bütün  ayәlәri 
toplayıb  incәlәyәn  tam  әһatәli  bir  әsәr  tapa  bilmәdik  vә 
buna  görә  dә  elmi  ictimaiyyәt  tәrәfindәn  yüksәk 
qiymәtlәndirilәn  qarĢınızdakı  kitabı  qәlәmә  alıb,  daһa 
sonra isә bir cilddә xülasә etdik. 
 
Qum, Mәһәmmәd Әli Rzayi Ġsfaһani, 1383. 6. 16. 
 
 
 
 


 
 
BĠRĠNCĠ FƏSĠL 
ÜMUMĠ BƏHSLƏR 
GĠRĠġ 
Quranın  elmi  ecazkarlığını,  onun  tәcrübi  elmlәrlә 
uyğunlaĢdırılmasını,  baĢqa  sözlә  desәk,  elmi  tәfsir  һesab 
olunmasını  nәzәrә  alıb  birinci  fәsildә  elmi  tәfsirә,  kitab 
boyunca qarĢılaĢacağımız termin vә mәfһumlarla bağlı bir 
sıra  ümumi  mәsәlәlәrә,  möcüzә  vә  elmi  ecazkarlığa 
aydınlıq gәtirmәyi mәqsәdәuyğun hesab edirik. 
“ELMĠ TƏFSĠR” TERMĠNĠ HAQQINDA  
(Quranın tәcrübi elmlәrlә uyğunlaĢdırılması) 
Tәfsir  bir  Ģeyin  üzәrindәn  pәrdәni,  örtüyü  götürmәk 
mәnasını  ifadә  edir.  Bu  söz  Quran  һaqqında  iĢlәdildikdә 
isә onun sözlәrindәki anlaĢılmazlıqları aydınlaĢdırmaq, bu 
vә ya digәr ayәnin mәna vә mәqsәdlәrini aĢkara çıxarmaq, 
izaһ etmәk nәzәrdә tutulur. 
Elmdәn mәqsәd isә burada tәcrübi (empirik) elmlәrdir. 
Hansı  ki,  tәbiәtә  һakim  olan  qanunauyğunluqların  vә 
nәzәriyyәlәrin yanlıĢlığını vә ya doğruluğunu tәcrübә yolu 
ilә  müәyyәn  edir.  Demәli,  elmi  tәfsirdәn  mәqsәd  Quran 
ayәlәrinin tәcrübi elmlәrin vasitәsi ilә izaһ olunmasıdır. 


 
ELMĠ TƏFSĠRĠN
1
 TARĠXĠ KEÇMĠġĠ 
Quranın  tәcrübi  elmlәrlә  uyğunlaĢdırılması  һicri  II 
әsrdәn  baĢladı  vә  çox  keçmәdәn  uğurlu  tәfsir  üsulu  kimi 
öz  yerini  tutdu.  Belә  ki,  bir  çox  quranĢünaslar,  Quran 
Ģәrһçilәri,  filosoflar,  mütәkәllimlәr  (sxolastiklәr)  vә 
һәdisĢünaslar mәlum metoddan istifadә etmәyә baĢladılar.
2
 
Son  bir  әsrdә  Ġslam  cәmiyyәtlәrindә  bu  metoda  geniĢ  yer 
verilmiĢdir. Belә ki, әksәr ziyalılar, tәfsirçilәr, һәtta tәcrübi 
elmlәrlә mәĢğul olan mütәxәssislәr Quran ayәlәrini tәcrübi 
elmlәrlә  izaһ  etmәyә,  açıqlamağa  vә  Quranın  elmi 
ecazkarlığını  isbat  etmәyә  baĢladılar.  Әlbәttә,  yuxarıda 
qeyd  olunan  zümrәlәrin  һәr  biri  mәlum  elmi  fәaliyyәtdәn 
özünәmәxsus mәqsәd güdürdü. 
Bu  elmi  metodun  müsәlmanlar  arasında  geniĢ 
yayılmasının  sәbәblәrini  ixtisarla  aĢağıdakı  Ģәkildә 
sadalamaq olar. 
1.  Quranın  elmә  xüsusi  diqqәt  yetirmәsi,  elmi  misallar 
göstәrmәsi,  Allaһın  sәmada,  Yerdә  vә  insanın  özündә 
mövcud  olan  aydın  niĢanәlәri  һaqqında  düĢünmәyә  sövq 
etmәsi  elmlәrin  inkiĢafına  vә  Quran  ayәlәri  ilә  müqayisә 
olunmasına gәtirib çıxarmıĢdır. 
2.  Fәlsәfә  vә  tәbiәtĢünaslıq  elmlәrinin  (II  әsrdәn 
baĢlayaraq)  yunan  vә  fars  dillәrindәn  әrәb  dilinә  tәrcümә 
olunaraq müsәlmanlar arasında yayılması. 
                                                 
1
 ―Qәrbdә elmi tәfsirin tarixi‖, ―Ġslamda elmi tәfsirin tarixi‖ vә ―Elmi 
tәfsirin  son  iki  әsrdә  inkiĢafının  sәbәblәri‖  һaqqında  әtraflı  mәlumat 
әldә  etmәk  üçün  bax:  ―PәjuһeĢi  dәr  ecaze-elmiye-Quran‖,  c.  1,  sәһ. 
23-33. 
2
 Quranın tәcrübi elmlәrlә uyğunlaĢdırılmasının tarixi һaqqında әtraflı 
mәlumat  üçün  bax:  ―Dәramәdi  bәr  tәfsiri-elmiye-Quran‖,  ―Üsvә‖ 
nәĢriyyatı, 1365 il. 


 
3. Bütün elmlәrin Quranda mövcud olması vә ayәlәrdәn 
çıxarılması tәfәkkürü. 
4. 
Quranın 
elmi 
ecazkarlığının 
isbatı 
üçün 
tәbiәtĢünaslıq  elmlәrinә  vә  yeni  kәĢflәrә  diqqәt  dә  elmi 
tәfsirin inkiĢafına böyük tәkan verdi. 
5.  Avropada  sensualist  tәfәkkürün  qәlәbәsi,  onun 
müsәlmanlara  tәsiri,  tәmayülçü  qruplaĢmaların  meydana 
gәlmәsi  dә  Quran  ayәlәrinin  (elmi  kәĢflәrә)  tәtbiq 
olunmasına, yozulmasına gәtirib çıxartdı. 
6.  Müsәlman  alimlәri  qәrbin  dinә  һücumunun,  din  vә 
elmin  ziddiyyәti  tәfәkkürünün  tәbliğinin  qarĢısını  almaq 
mәqsәdi  ilә  Quran  vә  tәcrübi  elmlәrin  üst-üstә  düĢmәsi 
fikrini öz әsәrlәrindә önә çәkmәyә baĢladılar. 
7. Bir çox tәfsirçilәr, QuranĢünaslar, tәcrübi elmlәr üzrә 
mütәxәssislәri  mәlum  elmlәrdәn  istifadә  edәrәk  Quranın 
ecazkarlığını isbat etmәyә çalıĢdılar. 
BÜTÜN ELMLƏR QURANDA 
MÖVCUDDURMU? 
Bu mәsәlә ilә bağlı üç әsas baxıĢ mövcuddur. AĢağıda 
bu  üç  versiyanı  vә  onların  dәlillәrini  ixtisarla  nәzәrdәn 
keçirәk. 
Birinci versiya: Bütün elmlәr Quranda mövcuddur. 
Bu  versiyaya  ilk  dәfә    olaraq  Әbu  Hamid  Qәzalinin 
(vәfat-  505  һ.q.)  ―Eһya  әl-ülum‖  vә  ―Cәvaһir  әl-Quran‖ 
әsәrlәrindә  rast  gәlirik.  O,  bütün  elmlәrin  Qurandan 
çıxarılmasının mümkün olduğunu göstәrmәyә çalıĢmıĢdır
1

Bundan  sonra  Seyid  Әbu  әl-Fәzl  әl-Mursi  (570-655 
һ.q.)  qәlәmә  aldığı  tәfsir  әsәrindә  eyni  nәzәriyyәni  ifrat 
                                                 
1
 ―Eһya әl-ülum‖, c. 1, sәһ. 289. 


 
Ģәkildә  qәbul  edәrәk  yazır:  ―BәĢәriyyәtә  mәlum  olan  vә 
olmayan bütün elmlәr Quranda mövcuddur‖
1

Ġkinci  versiya:  Quran  yalnız  һidayәt  vә  din  kitabıdır. 
O,  tәcrübi  elmlәrlә  bağlı  mәsәlәlәrә  aydınlıq  gәtirmәk 
üçün göndәrilmәmiĢdir. Misal üçün, Qәzali vә әl-Mursinin 
irәli sürdüyü fikrә ilk etiraz edәn Әbu Ġsһaq ġatibi yazır: 
―Quran  axirәt  vә  onun  һaqqındakı  әlavә  mәsәlәlәrә 
aydınlıq gәtirmәk üçün göndәrilmiĢdir‖
2

―Mәcmә әl-bәyan‖ vә ―KәĢĢaf‖ tәfsirlәrinin müәlliflәri 
yazırlar: ―Quranda һәr Ģeyin  açıqlanmasından mәqsәd din 
vә һidayәtlә bağlı һәr bir Ģeyin açıqlanmasıdır‖
3

Üçüncü  versiya:  Ayırıcı  baxıĢ.  Bu  baxıĢa  görә,  bir 
tәrәfdәn  bütün  elmlәr  Quranda  yoxdur.  Quranın  baĢlıca 
mәqsәdi bәĢәriyyәti Allaһa doğru һidayәt etmәkdir. Digәr 
tәrәfdәn isә Quran insanları tәfәkkürә, elmә dәvәt edir vә 
bir  çox  doğru  elmi  misallar  göstәrir.  Hansı  ki,  bu  elmi 
misallar Quranın elmi ecazkarlığını әks etdirir. 
 
YEKUN 
Yuxarıda qeyd edilәn һәr üç versiyanı araĢdırdıqda belә 
bir  nәticә  әldә  edirik  ki,  Quranın  ilkin,  ibtidai  mәnası 
bütün bәĢәr elmlәrini (bütün formullarla, xırdalıqlarla) әks 
etdirmir. Bәli, Quranda söz gәliĢi bir çox  elmi mәsәlәlәrә 
toxunulmuĢdur.  Lakin  bütün  elmlәr  aktual  (bil-fel)  olaraq 
öz  әksini  tapmamıĢdır.  Bu  mövzu  ilә  bağlı  ayәlәr  isә 
(Nәһl,  89;  Әnam,  38,  59)  bәĢәriyyәtin  din  vә  һidayәtlә 
                                                 
1
 Bax: ―Әt-Tәfsir vә әl-müfәssirun‖, c. 2, sәһ. 478-482. 
2
  ―Әl-Müvafiqә‖,  c.  2,  sәһ  76-79.  ―Әt-Tәfsir  vә  әl-müfәssirun‖ 
әsәrindәn sitat gәtirilmiĢdir, c. 2, sәһ. 485. 
3
 ―Tәbәrsi, ―Mәcmә әl-bәyan‖, c. 4, sәһ. 289; ZәmәxĢәri, ―KәĢĢaf‖, c. 
2, 628. 


 
әlaqәli  bütün  eһtiyaclarının  geniĢ  vә  ya  ötәri  Ģәkildә 
Quranda mövcud olduğunu önә çәkir. 
Sual:  Allaһ-taala  elmi  mәsәlәlәri  Quranda  һansı 
mәqsәdlә bәyan etmiĢdir? 
1.
 
Quranın  ilkin  zaһiri  mәnaları  bәzәn  ilaһi 
niĢanәlәrin  tanınması  vә  varlığın  baĢlanğıcı  ilә 
bağlıdır. 
 
 
  ِلِْوُِّلأ  ٍتَيَلآ راَهَّ نلاَو ِلْيَّللا  ِفَلاِتْخاَو ِضْرَلأاَو  ِتاَواَمَّسلا ِقْلَخ  ِفِ َّنِإ
 ِااَ ْللأا
  
“Həqiqətən, göylərin və Yerin yaradılmasında, gecə ilə 
gündüzün bir-birini əvəz etməsində ağıl sahibləri üçün 
(Allahın varlığını, qüdrətini və əzəmətini sübut edən açıq) 
dəlillər vardır”
 
1

2.  Bәzәn  Quranın  elmi  ayәlәri  һәmin  elmi  mәsәlәnin 
әzәmәtinin  göstәricisidir.  Yәni  o  barәdә  bu  vә  ya  digәr 
elmi mәsәlәnin әһәmiyyәtini göstәrmәk mәqsәdi ilә söһbәt 
açır.  Misal  üçün,  Quranda  GünәĢә,  Aya  and  içilmәsi
2
  bu 
qәbildәndir. 
3. Bәzәn Quranın elmi ayәlәri mәadı isbat etmәk üçün 
qeyd olunur. Misal üçün, buyurur: 
 ِهِعْجَر ىَلَع ُهَّنِإ  ِبِئاَرَّ تلاَو  ِبْلُّصلا ِْيَْ ب نِم ُجُرَْيَ ٍ قِفاَد ءاَّم نِم َقِلُخ
 رٌرِداَ َل
 
قِلُخ َّمِم ُناَسنِْلْا ِرُظنَيْلَ ف
  
“Elə isə insan nədən yaradıldığına bir baxsın!  O, axıb 
tökülən bir sudan (nütfədən) yaradılmışdır. (Hansı ki,) bel 
                                                 
1
 ―Ali-Ġmran‖, 190. 
2
 ġәms, 1-dәn sonrakı ayәlәr. 


 
sümüyü ilə  köks arasından  çıxar! Həqiqətən, (Allah) 
insanı (öləndən sonra) yenidən diriltməyə qadirdir!”
 1
 
4.  Belә  dә  demәk  olar  ki,  Quranın  bir  baĢlıca,  ümdә 
mәqsәdi  var.  Bu,  insanı  kamilliyin  zirvәsinә  ucaltmaqdır. 
Bundan  baĢqa  digәr  mәqsәdlәri  isә  һәmin  ümdә  mәqsәdә 
xidmәt  edir.  Bu  mәqsәdlәrә  misal  olaraq  mәadın, 
nübuvvәtin,  Quranın  özünün  ecazkarlığının  isbat 
edilmәsini  vә  s.  göstәrmәk  olar.  Bütün  bunlar  һamısı 
vәhyin  bәĢәriyyәt  tәrәfindәn  qәbul  olunması  üçün  bir 
müqәddimәdir. 
Demәli, 
elmi 
mәsәlәlәr 
Quranın 
mәqsәdlәri sırasındadır. Çünki Quranın ecazkarlığını isbat 
edir.  Lakin  bu,  Quranın  baĢlıca  mәqsәdi  deyil.  Quran 
ayәlәrinә  daһa  dәqiq  yanaĢsaq  görәrik  ki,  bütün  Ģeylәrin 
Quranda  mövcud  olduğunu  bәyan  edәn  ayәlәr  һamısı 
һidayәt vә din һaqqındadır. Demәk, burada ümdә mәqsәd 
insanların  һidayәti  vә  din  maarifinin  bәyan  edilmәsidir. 
Dinlә  bağlı  mәsәlәlәrdәn  biri  dә  Quranın  ecazkarlığının 
sübuta  yetirilmәsi,  һәmin  ecazkarlığın  bir  yönü  isә  elmi 
ecazkarlıqdır.  Elә  buna  görә  dә  Quranın  elmi  mәsәlәlәri 
açıqlaması özü onun mәqsәdlәrindәn biridir. Lakin öncә dә 
qeyd etdiyimiz kimi baĢlıca һәdәf deyil. 
QURANIN ELMĠ MƏSƏLƏLƏRĠNĠN 
MÜSƏLMANLARIN ĠNKĠġAFINDA ROLU 
1.  Quranda  һәqiqi  elmi  misalların  mövcudluğu 
bәĢәriyyәtin  marağını  artırmıĢ,  sәmanın,  insanın  vә  digәr 
varlıqların 
yaradılıĢındakı 
qәribәliklәr 
һaqqında 
düĢünmәyә  vadar  etmiĢ  vә  diqqәti  tәbiәtin  һәlә 
tanınmamıĢ  qüvvәlәrinә  yönәltmiĢdir.  Yәni  Quranın  әn 
müһüm    funksiyalarından  biri  dә  insan  zeһnindә  sual 
                                                 
1
 ―Tariq‖, 5-8. 

10 
 
yaratmaqdır.  Çünki  insanda  sual  yaranmadıqda  o, 
öyrәnmәyә  maraq  göstәrmir.  Sual  yaranmadığı  tәqdirdә  o 
һәr  Ģeyi  bildiyini  düĢünür  vә  cәһalәt  dairәsindәn  çıxa 
bilmir. Quran kәһkәĢanlar vә s. varlıqların  öyrәnilmәyәn 
tәrәflәrini  böyük  göstәrir  vә  tәbiәt  һaqqında  düĢünmәyә 
dәvәt  edir.  Bu,  elmlәrin  vә  sәnayenin  inkiĢafına  tәkan 
verir.  Hәmin  mәsәlә  Ġslam  mәdәniyyәtinin  erkәn 
çağlarında  inkiĢafa,  daһa  dәqiq  desәk,  müsәlman 
cәmiyyәtlәrindә elmi sıçrayıĢa gәtirib çıxartdı
1

2.  Ġslamın  vә  Quranın  elmә  diqqәti  bir  çox  elmlәrin 
meydana  gәlmәsinә  sәbәb  oldu.  Bütün  elmlәrin 
xırdalıqlarına qәdәr Quranda olmamasına baxmayaraq, bir 
çox elmlәr ondan ilһam aldı vә elmi inkiĢafı sürәtlәndirdi. 
Misal  üçün,  Ġslamın  sәmalara,  GünәĢin  һәrәkәtinә, 
ulduzlara vә s. planetlәrә diqqәt yetirmәsi astronomiyanın 
müsәlmanlar arasında sürәtlә inkiĢaf etmәsinә sәbәb oldu. 
Әlbәttә, qiblәnin tәyin olunması vә s. bu kimi mәsәlәlәr dә 
bu inkiĢafa öz tәsirini göstәrmiĢdir. 
Qeyd: Quranın elmi mәsәlәlәrini sadә misallar һәddinә 
endirmәk 
insafsızlıqdır. 
Çünki 
misal 
mәsәlәnin 
sadәlәĢdirilmәsi  mәqsәdi  daĢıyır  vә  bir  çox  һallarda 
һәqiqәtә  uyğun  olmur.  Lakin  Quranın  elmi  misalları  kәĢf 
edilmәmiĢ  һәqiqәtlәrdәn  ibarәtdir.  Hansı  ki,  әsrlәr  sonra 
elm  adamlarında  tәәccüb  doğurur  vә  Quranın  elmi 
ecazkarlığını sübuta yetirir. 
―Quran  bir  mәsәlәni  aydınlaĢdırmaq  üçün  elmi  misal 
göstәrmiĢ 
vә  tәsadüfәn  düz  çıxmıĢdır‖  demәk 
sadәlövһlükdür.  Bundan  baĢqa,  elmi  mәsәlәlәr  Quranın 
ecazkarlığını  sübuta  yetirdiyi  üçün  misal  sәviyyәsindәn 
daһa yüksәkdә durur. 
                                                 
1
 Sәrәfrazi, ―Elm vә dinin әlaqәsi‖, sәһ. 43. 

11 
 
QURANIN ELMĠ MƏSƏLLƏRLƏ 
UYĞUNLAġDIRILMA METODUNUN 
QĠSĠMLƏRĠ 
Elmi  tәfsir  öz  daxilindә  fәrqli  üsullara  yer  verәn  bir 
tәfsir  metodudur.  Hәmin  üsulların  bәzisi  Ģәxsi  rәyә 
әsaslandığı  üçün  mötәbәr  һesab  edilmәdiyi  bir  һalda  bәzi 
qisimlәri  mötәbәr  vә  doğru  üsul  һesab  edilir.  Bu,  bir 
çoxlarının  elmi  tәfsiri  bütünlüklә  rәdd  etmәlәrinә,  onu 
Ģәxsi rәyә әsaslanan tәfsir vә  ya  yozum adlandırmalarına, 
digәrlәrinin  isә  qәbul  edәrәk  Quranın  ecazkarlığının 
sübutu  kimi  dәyәrlәndirmәlәrinә  sәbәb  olmuĢdur.  Biz 
burada elmi tәfsirin üsullarını oxucuların diqqәtinә çatdırır 
vә һәr biri һaqqında ayrı-ayrılıqda söһbәt açırıq ki, yanlıĢı 
ilә doğrusu bir-birindәn ayrılsın. 
1.Bütün elmlәrin Qurandan çıxarılması: 
KeçmiĢ  alimlәr  (Әbu  әl-Fәzl  әl-Mursi,  Qәzali  vә 
baĢqaları)  bütün  elmlәri  Qurandan  çıxarmağa  sәy 
göstәrmiĢlәr. Lakin bu iddia әsassızdır. 
2.  Elmi  nәzәriyyәlәrin  әsassız  olaraq  Qurana  aid 
edilmәsi: 
Elmi  tәfsirin  bu  üsulu  son  bir  әsrdә  geniĢ  yayılmıĢdır. 
Bir  çoxları  elmi  qanunların,  nәzәriyyәlәrin  son  һәqiqәt 
olduğunu  güman  edәrәk  onlara  uyğun  Quran  ayәsi 
tapmağa,  belә  bir  ayә  tapmadıqda  isә  ayәlәrin  mәnalarını 
yozaraq  ibtidai  mәnalarının  tam  әksinә  izaһ  etmәyә 
çalıĢmıĢlar. Misal üçün, bu ayәdә 

 
  ٍسْفَّ ن نِّم مُكَ َلَخ يِذَّلا َوُه
اَهَجْوَز اَهْ نِم َلَعَجَو ٍةَدِحاَو
 
﴿
 
“Sizi tək bir  nəfərdən xəlq edən və 
ondan  zövcəsini  yaradan  Odur”
1
  sözügedәn  ―nәfs‖  vә 
                                                 
1
 Ә`raf, 189. 

12 
 
―zövc‖  sözlәrini  atom  nüvәsinin  tәrkibinә  daxil  olan 
müsbәt  vә  mәnfi  elektrik  yüklü  һissәciklәr  kimi  izaһ 
etmiĢlәr.  Onların  qәnaәtincә  Quranın  mәlum  ayәdәn 
mәqsәdi  һamının  atom  nüvәsinin  müsbәt  vә  mәnfi 
zәrrәciklәri  olan  proton  vә  elektronlardan  yaradılmasıdır. 
Bu  izaһda  ―nәfs‖  sözünün  leksik  vә  terminoloji  mәnası 
belә nәzәrә alınmamıĢdır
1
.  
Bu  növ  elmi  tәfsir  son  bir  әsrdә  Misir  vә  Ġranda  geniĢ 
yayılmıĢ vә bir çox Ġslam alimindә elmi tәfsirә qarĢı mәnfi 
tәәssürat,  pessimist  fikir  oyatmıĢdır.  Buna  görә  dә  elmi 
tәfsiri  elmi  nәzәriyyәlәrin  әsassız  olaraq  Qurana  aid 
edilmәsi  kimi  dәyәrlәndirәrәk  onu  bütövlükdә  rәdd 
etmiĢlәr. 
Әllamә 
Tәbatәbai 
bu 
qәnaәtdә 
olan 
alimlәrdәndir
2

 
QURANIN DAHA YAXġI BAġA DÜġÜLMƏSĠ 
ÜÇÜN MÜXTƏLĠF  ELMLƏRDƏN ĠSTĠFADƏ 
OLUNMASI 
Elmi  tәfsirin  bu  üsulunda  Quran,  lazımi  Ģәrtlәrin 
mövcudluğu  nәzәrә  alınıb,  mötәbәr  tәfsirin  qaydalarına 
riayәt  olunaraq  izaһ  edilir.  Burada  Quran  Ģәrһçisi  onu 
(ağıla  әsaslanan)  qәti  elmi  nailiyyәtlәrә,  ayәlәrin  һәrfi  vә 
terminoloji  baxımdan  ibtidai  mәnasına  әsaslanaraq  elmi 
Ģәkildә  izaһ  etmәyә  çalıĢır  vә  Quranın  aydın  olmayan 
tәrәflәrini  üzә  çıxarıb  һәqiqәt  sorağında  olanların 
ixtiyarına verir. Elmi tәfsirin bu üsulu әn yaxĢı, әn düzgün 
tәfsir  üsuludur.  Biz  növbәti  bәһslәrimizdә  bu  növ  tәfsir 
һaqqında  әtraflı  söһbәt  açacağıq.  Lakin  burada  bir  daһa 
                                                 
1
 ―Әl-Quran vә elm әl-һәdis‖, sәһ. 156. 
2
 Bax: ―Tәfsir әl-mizan‖, c. 1, sәһ. 6. 

13 
 
tәkid  edirik  ki,  sözügedәn  üsul  һәr  növ  Ģәxsi  rәyә 
әsaslanmadan  vә  müxtәlif  әsassız  yozmalardan  uzaq 
olmalıdır.  Bu  zaman    gәldiyin  qәnaәti  yalnız  eһtimal 
Ģәklindә  irәli  sürә  bilәrsәn.  Çünki  tәcrübi  elmlәr,  empirik 
tәbiәtĢünaslıq  sırf  eһtimallara,  natamam  induksiyaya 
әsaslandığından  dәqiq,  tam  düzgün  nәzәriyyә  irәli  sürә 
bilmir. Misal üçün, aĢağıdakı ayәyә nәzәr salaq.  
اََّلَّ ٍّرَ َ تْسُمِل يِرَْتَ ُسْمَّشلاَو
 
“Günəş də (qüdrət əlamətlərimizdən 
biri kimi) özü üçün müəyyən olunmuş yerdə seyr edər”
1

 
Ġslamın  erkәn  çağlarında  bu  ayә  nazil  olduqda  insanlar 
GünәĢin  yalnız  Yerdәki  müĢaһidәçi  tәrәfindәn  gözlә 
görülәn  һәrәkәtini  һiss  edir  vә  ayәni  dә  belә  anlayırdılar. 
Halbuki GünәĢin Ģәrqdәn qәrbә doğru һәrәkәti aldadıcıdır. 
Bu  bizim  görmә  һissimizin  yanılmasıdır.  Әslindә  Yer 
һәrәkәt edir. Biz isә GünәĢin һәrәkәt etdiyini görürük. Bu, 
qatara  minmiĢ  yolçunun  yol  kәnarındakı  evlәrin  һәrәkәt 
etdiyini  görmәsinә  bәnzәyir.  Lakin  elm  inkiĢaf  etdikcә, 
Yer  kürәsinin  vә  GünәĢin  һәrәkәt  etdiyi  kәĢf  olduqda 
mәlum oldu ki, GünәĢ özü dә müәyyәn orbit üzrә (çevrә, 
sfera)  һәrәkәt  edir  (bu  aldadıcı  deyil,  һәqiqi  һәrәkәtdir). 
Nәinki  GünәĢ,  һәtta  bütöv  GünәĢ  sistemi,  Ağ  yol 
qalaktikası  (Süd  yolu  qalaktikası)  da  daim  һәrәkәtdәdir. 
KәһkәĢanlar,  ulduzlar  son  dәrәcә  heyrәt  doğuran  bir 
sürәtlә  biri-birindәn  uzaqlaĢır  vә  gerçәklik  geniĢlәnir
2

Demәli,  әgәr  qәti  Ģәkildә  GünәĢin  һәrәkәt  etdiyi  sübuta 
yetәrsә,  o  zaman  Quran  ayәsinin  ilkin  zaһiri  mәnasından 
da  mәqsәdin  һәmin  һәqiqi  yerdәyiĢici  һәrәkәt  olduğu 
anlaĢılar
3
.
 
                                                 
1
 ―Yasin‖, 38. 
2
 ―Yeni fizika‖, sәh. 45-48. 
3
 Gәlәcәk fәsillәrdә bu һaqda geniĢ söһbәt açacağıq. 

14 
 
Bu arada elmi tәfsirin mәlum növü vasitәsi ilә Quranın 
elmi 
ecazkarlığı  da  sübuta  yetir.  Misal  üçün, 
tәbiәtĢünaslıqda 
bitkilәrin 
cütlüyü 
(erkәkcik 
vә 
diĢiciklәrdәn  ibarәt  olması)  XVII  әsrdә  kәĢf  edilmiĢdir. 
Lakin  Quran  tәqribәn  ondan  on  әsr  öncә  bütün  bitkilәrin 
erkәkcik  vә  diĢiciklәrdәn  ibarәt  olduğu  һaqda  söһbәt 
açmıĢdır
1

MÖTƏBƏR ELMĠ TƏFSĠRĠN MEYARLARI 
HANSILARDIR? 
Ötәn  bәһslәrdәn  göründüyü  kimi  biz  elmi  tәfsirin  üç 
üsulundan  yalnız  birini  (Quranın  daһa  yaxĢı  baĢa 
düĢülmәsi  üçün  müxtәlif  elmlәrdәn  istifadә  olunmasını) 
qәbul etdik vә empirik elmlәrin müddәalarının sırf eһtimal 
olduğu  һaqqında  söһbәt  açdıq.  Ġndi  isә  tәfsirçinin  (Quran 
Ģәrһçisinin) vә mötәbәr, düzgün tәfsirin Ģәrtlәrinә nәzәrәn 
aĢağıdakı  meyarları  elmi  tәfsirin  dolğun,  mötәbәr  tәfsir 
olması üçün zәruri һesab edirik: 
1.  Elmi  tәfsir  elә  bir  tәfsirçi  tәrәfindәn  һәyata 
keçirilmәlidir  ki,  o,  tәfsirçi  üçün  nәzәrdә  tutulan  lazımi 
Ģәrtlәri  özündә  toplamıĢ  olsun.  Tәfsirçi  әrәb  әdәbiyyatı, 
ayәlәrin  nazil  olma  sәbәblәri,  ayәlәrlә  bağlı  tarixi  faktlar, 
quranĢünaslıq,  һәdisĢünaslıq  vә  üsul  elmlәri  ilә  tanıĢ 
olmalı,  fәlsәfi,  elmi,  ictimai  (sosioloji),  әxlaqi  (etik) 
baxıĢlardan xәbәrdar olmalı, һәr cür öngörәnlikdәn, tәtbiq 
vә  tәһmildәn  uzaq  olmalı,  tәfsir  elminә  dәrindәn 
yiyәlәnmәli, amma tәfsirçilәri tәqlid etmәmәlidir
2

                                                 
1
 ―Yasin‖, 36. 
2
 Bax: ―Dәramәdi bәr tәfsire-elmiye-Quran‖, sәһ. 185-205. 

15 
 
2.  Tәfsir  edәrkәn  mötәbәr  tәfsirin  meyarlarına  riayәt 
olunmalıdır.  Hәmin  meyarlara  misal  olaraq  aĢağıdakıları 
göstәrmәk olar:  
Düzgün  tәfsir  üslubuna  uyğun  tәfsir  etmәk,  doğruluğu 
sübuta  yetmiĢ  һәdislә  ziddiyyәt  tәĢkil  etmәmәk,  qeyri-
zәruri öngörәnliklәrә yol vermәmәk, tәfsirin digәr ayәlәrә 
vә  ya  sağlam  әqlinәticәlәrә  qarĢı  çıxmamaq,  münasib  vә 
doğru qaynaqlardan bәһrәlәnmәk vә s.
1

3. Elmi tәfsir qәti elmi müddәalara әsaslanmalıdır (yәni 
әsaslandığı  elmi  müddәalar  yalnız  tәcrübә  deyil,  әqli 
dәlillәrlә  dә  tәsdiqlәnmәlidir).  Tәcrübi  elmlәr  sonradan 
sübuta  eһtiyacı  olan  yalnız  eһtimal  olunan  müddәalar, 
hipotezlәr  әmәlә  gәtirir.  Çünki  burada  yalnız  natamam 
induksiya әsas götürülәrәk ümumilәĢdirilsә dә qarĢı tәrәfin 
eһtimalını  sıfra  endirmir  vә  elә  buna  görә  dә  burada  qәti 
әqlinәticәdәn  söһbәt  gedә  bilmәz.  Son  elmi  nәzәriyyәyә 
görә  ümumiyyәtlә  elmi  qanun  yoxdur.  Sadәcә  faydalı 
nәzәriyyә  vә  hipotezlәr  (fәrziyyәlәr)  mövcuddur.  Buna 
görә  dә  elmi  müddәalarla  bağlı  bir  neçә  eһtimal  irәli 
sürülür; 
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə