Sharq musiqa cholg'ulari O'rta osiyo musiqa cholg'ulari Ud musiqa cholg'usi



Yüklə 106 Kb.
səhifə2/13
tarix10.07.2023
ölçüsü106 Kb.
#136254
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
Cholg’ushunoslik

Hindlston va Pokistonda - sitor, surbahar, tambur, tungtungi, ektar, kemancha. sarangi, kanun. Afgonistonda- tanbur, rabob, sarinda, dilrabo, kemanche. Kambodjada- akhong, shong. chapey, sralay, sa-din, trokher. Laosda - taphon, khen, thake, romania, khong-vong, rangnat. lndoneziyada - sralay, gambuz, ninut. Afrikada - klangu, valiha, totambito, bagana. Arabistonda - darbako, zamr, zuma, ud, kanun, rubob, santur, naqqariya, bendur, durbek. Turkiyada - surna, nafir, lira, kemanche, horon, rabob, ud, tanbur, kanun, djud-juk, tuluma, def yoki dumbelek. Eron va Kavkaz xalqlarida -tor, soz, ud, qonun, santur, chang, tanbur, zurna. tabl, deb va boshqa musiqa cholg'ulari ijrochilikda keng qo'llanilmoqda.


O'RTA OSIYO MUSIQA CHOLG'ULARI
X-XII asrlarda O'rta Osiyoda musiqa san'ati jumladan cliolg'u ijrochiligi ancha rivojlanib, o'sha davrlarda juda ko'p musiqa cholg'ulari musiqa ijrochiligida keng qo'llanilgan. Bu borada musiqashunos Darvesh Ali Changiy o'zining musiqiy risolasida - chang, ud. nay. doyra musiqa cholg'ulari ayniqsa 5 va 6 qo'sh torli "Ud" musiqa cholg'usi haqida ma'lumot berib, bu musiqa cholg'usining o'sha davrdagi mavqeini va musiqa ijrochiligidagi o'rnini yuqoii baholab, "Ud" barcha musiqa cholg^ularining podshohidir va "Rud" musiqa cholg'usi ham kamon vositasida ijro etilganligi haqida ma'lumot beradi. (A.A. Semyonov. Sredne-aziatskiy traktat po muziki.-Darvesh Ali. Tashkent. 1946.str. 18).
Ma'lumki IX-X asrlarda yashagan buyuk shoir Abu Abdullo Ro'dakiy o'z zamonasida "Rud" va "Chang" musiqa cholg'ularining mohir ijrochisi bo'lgan. O'sha davrda yashagan Mahmud Qoshg'ariyning "Devoni lug'atit turk" asari yaratilib, bu asarda bir qancha mehnat qo'shiqlari, qahramonlik qo'shiqlari, umuman juda ko'p turli xil qo'shiqlar o'z aksini topgan. X asrning buyuk allomasi musiqashunos olim Abu Nasr Forobiy (873-950) musiqa ilmiga katta e'tibor berib, musiqa cholg'ularining ijrolari, musiqa nazariyasi, "Sharq nota tizimr'ni yaraiish va ularni o'sha davrdagi musiqa ijrochiligiga qo'llanish masalalari. matematika fanini mukammal o'rganish bilan birga, matematika fanining bir turi hisoblangan musiqa ilmini o'rganisH va uni targ'ib etishga o'zining buyuk hissasini qo'shgan. Uning "Kitobu-1-musiqiy al kabir ("Musiqa ilmiga oid katta kitob") asarida turlicha musiqa usullari (zarblari). musiqa cholg'ularidan ud, tanbur, nay, chang va turlicha musiqiy ovozlar haqida ma'lumot berilgan. (M.M. Xayryllayev. Forobiy. Toshkent. 1963. 176 s.) X asr ashula san'atiga doir ma'lumotlar Yusuf Xos Xojibning "Qutadg'u bilig" asarida ham o'z aksini topgan.
O'zbek adabiyotshunos olimi N. Mallayev qadimiy qo'lyozmalardagi ma'lumotlarga tayanib X-XII asrlarda O'rta Osiyoda musiqa cholg'ularidan - tanbur, rubob, kus(qo'sh) nag'ora, qubuz, tabl, zuma, nay, chag'ona, shaypur, surnay, karnay, arg'unun, qonun kabi hamda zarbli va puflama musiqa cholg'ulari musiqa ijrochiligida keng qo'llanilganligi haqida, shuning bilan birga shu davrda "Rost", "Xusravoniy", "Boda", "Ushshoq", "Zurafkand", "Bo'slik", "Sipaxon". "Navo", "Basta", "Tarona" va juda ko'p musiqiy asarlar ijro etilganligi haqida ma'lumot bergan. (N.M. Mallaeyv. O'zbek adabiyoti tarixi. Toshkent 1965. 94 s).
Tibbiyot dunyosining allomasi Abu Ali Ibn Sino (980-1037) ham musiqa ilmiga katta e'tibor"Bergan. Ba'zi musiqiy risolalarda zikr etilishicha Abu Ali Ibn Sino go'yo Sulton Mahmud G'aznaviv. Nosir Xusravlar bilan birgalikda "G'ijjak" musiqa cholg'usini ixtiro qilganligi haqida ma'lumot berilgan (Askarali Rajabov. "Nag'mai Niyogon". Dushanbe. Adib. 1998. 194 s.) X asrda yashagan Muhammad Ibn Muso al Xorazmiy ham musiqa ilmiga katta e'tibor bergan. Shunday qilib XII asrlarga kelib Foroboy va Ibn Sinolarning musiqa nazariyasi asosida Xorazmlik olim Ar-Roziy hamda Ash Sheroziy, Urmaviy. Amuliy va boshqa olimlar liam musiqa ilmi bilan shug'ullanganlar.
O'rta Osiyo xalqlari tarixda juda ko'p istilochilarni. bosqinchilik harakatlarini o'z boshidan kechirgan. Masalan: Axmoniylar, Sosoniylar, makidoniyalik Iskandar (334), ChinMuhammad hamda Xqja Abdullo musiqa sohasida ham ijod qilganligi, shu bilan birga Navoiy o'z zamonasining buyuk sozanda bastakori Xqja Yusuf Burxonni eslab, bu zot musiqa ilmi bo'yicha Navoiyning ustozi ekanligi haqida ma'lumot beradi. (Alisher Navoiy. Tanlangan asarlar. Jild III. 1948y. 13-112 s.)
XIV va XV asrlarda ilm fan, madaniyat va san'at sohasida faqat Samarqand va Hirotda emas balki bu davrda Farg'ona, Tashkent, Buxoro, Kesh, Xiva kabi Movarounnahrning boshqa joylarida ham san'atning barcha sohalari kabi musiqa san'ati ham taraqqiy etdi. O'sha davrda Farg'ona hukmdori Umarshayx (Boburning otasi) o'z poytaxtiga ko'pgina madaniyat va sanat namoyondalarini to'plashga harakat qiladi. "Bobumoma" asarida Bobur osha davrdagi Andijon madaniyatining ravnaqi haqida gapirib, ushbu diyor musiqa namoyondalaridan Xo'ja Yusufni. Vosifiy esa Toshkentlik bastakor, sozanda shoh Husayn haqida ma'lumot beradi. (Bobumoma. Toshkent. 1958. 12.s.). Shunday qilib O'rta Osiyo xalqlari, jumladan o'zbek xalqi XIV-XVI asarlarda ilm-fan, madaniyat, san'at, musiqa, naqqoshlik, xattotlik va boshqa sohada katta muvaffaqiyatlarga erishdi.
1849 yildan boshlab Shayboniyxon davri boshlandi. U temuriylar davrida Buxoroda tahsil olgan bo'lib, bobosi Abduixayrxon an'anasini davom ettirib, Turkiy davlatlami birlashtirish maqsadida temuriylar davlatiga hujum qildi. Ko'p o'tmay Movarounnahr, Xorazm. Xurosonni qo'lga kiritdi. Buxoro, Samarqand, Urganch, Hirot shaharlardagi qattiq janglar bois Temuriylar davlati o'rniga Shayboniylarning o'zbek davlati tuzildi. Shu davrda madaniyat va san'at sohasida ancha tushkunlik ro'.y-kerib, ko'pgina ilm-fan sohiblari o'z vatanlarini tashlab xorijiy mamlakatlarga ketishga majbur bo'ldi. Jumladan Bobur Mirzo Hindistonga borib "Buyuk Mo'gul Davlati" nomi bilan qurgan davlati natijasida Movarounnahr va Xiroson madaniyati ham ularda rivojlanib , bir qancha san'atkor, xonanda va sozandalar ham Hindistonga ketib qolganligi haqida Darvesh Ali ma'lumot beradi.
XV asr musiqa ilmi namoyondalaridan biri Najmiddin Kavkabiy bo'lib, Darvesh Ali Changiyning Mfcoya qilishicjia Kavkabiy Hirotda tahsil ko'rgan bo'lib, uni Ubaydulloxon tomonidan Hiretdan Buxoroga olib kelinganligi va Kavkabiy bu yerda o'zining musiqa maktabini yaratib, Xo'ja Muhammad, Rizo Samarqandiy, Xo'ja Hasan Kisoriy, Hasan Kavkabiy. Boqi Jarroh kabi musiqashunoslarni tayyorlab, o'zining musiqa sohasidagi buyuk musiqa risalasi "Risolaiy musiqiy" ya'niy "Risola dar"bayoni Jduvozdah maqom" asarini yaratdi.
XVI asrga kelib, madaniyat, san'at jumladan musiqa san'ati ham tushkunlikka tushdi. Urushlar kuchayib ketdi. Natijada 1716 yilda Farg'onada O'zbeklar urug'idan hisoblangan Shohruxbiy Qo'qonni Buxorodan ajratib Qo'qon xonligini barpo etdi. Keyinchalik Turkiston
XVII asrlardan boshlab Buxoro, Qo'qon, Xorazm xonligiga bo'linib ketdi. Ma'lumki O'rta Osiyo xalqlari juda ko'p tarixiy voqeyalarni boshidan kechirib, har bir davrda barcha fanlar qatori musiqa ilmi ham goh rivojlanib, goh tushkunlikka uchrab musiqa cholg'ulari ijrosi, sozanda va xonandalar, musiqashunoslar turli xil holatda yashab ijod etishdi. Yuqoridagi O'rta Osiyo hududidagi mavjud musiqa cholg'ulari turli xil jarayonlarni boshidan kechirib, ko'pgina musiqa cholg'ulari, urushlar jarayonida boshqa davlatlardan keltirilib, ba'zan boshqa xorijiy davlatlarga olib ketilib turli xil holatlarda musiqa ijrochiligida qo'llanilgan. Umuman O'rta Osiyo madaniyati butun Sharq madaniyati rivojiga katta hissa qo'shdi. VII asrlardan boshlab O'rta Osiyo musiqa san'ati shu darajada rivojlanganligidan ham tarixda Borbad Marvaziy nomli turkistonlik bastakor, hofiz, sozandaning nomi zikr etilgan. U VII asrlarda Faxlobod (Borbad) nomi bilan mashhur bo'lib uni Eronga olib ketishgan. Faxlobod o'zining musiqa maktabini yaratib, o'n ikki maqomni ba'zi bir nusxalarini yaratilishiga asos solgan, yani Turkiston musiqasini Eronga tarqatgan. ("Ma'rifva madaniyat") jurnali. Baku. 1923 y. N 8. 9 s.).
Har bir asr, davrda milliy musiqa ijrochiligida qandaydir musiqa cholg'usi asosiy yetakchi o'rin egallagan. Masalan: Sarq xalqlarida jumladan O'rta Osiyoda VII asrlardan to
XVIII asrlargacha musiqa ijrochiligida "O'n ikki maqom" nomi bilan ataluvchi turkum asarlar ijro etilib, bunda "Ud" cholg'usi asosiy hisoblangan bo'lsa, XVIII asrning oxiri XIX asrning boshlanishida O'rta Osiyoning adabiyot, san'at va madaniyat rivojlangan shaharlaridan biri Buxoroda "On ikki maqom" turkumi o'rniga "Shashmaqom" shakillanib, buning ijrosida esa "Tanbur" asosiy musiqa cholg'usi bo'lgan.
O'rta Osiyo hududidagi - O'zbekiston, Tojikiston, Qozog'iston, Qirg'iziston. Turkmaniston davlatlarida turli-tuman musiqa cholg'ulari bo'lib, bu davlatlarda bir xil nom bilan ataluvchi lekin turli xil asarlaraing ijrosiga mo'ljallangan musiqa cholg'ulari milliy musiqa ijrochiligida keng qo'llanilmoqda . Ular - Tanbur, dutor, doyra, rubob, surnay, karnay, g'ijjak, nog'ora, chang, qobuz va hokazo. Shu qatori ayrim viloyatlarning o'ziga xos musiqa cholg'ulari bo'lgan. Xorazmda- bulamon, garmon, tor, Buxoroda- Afg'on rubobi, Farg'ona viloyatida-qo'shriay, dutor musiqa cholg'ulari bor. Abdurauf Fitrat o'zining "O'zbek klassik musiqasi va uning tarixi" asarida ma'lumot berishieha 1920 yillarda Buxoroda-tanbur, dutor, nay. qo'shnay. qobuz, doyra, rubob, nog'ora, karnay, sunray, do'mbra kabi musiq%cholg'ulari ijrochilikda qo'llanilgan.- Hozirgi Tojikiston hududi to Afg'oniston chegarasigacha janubiy Buxoro deb atalgan. Undan tashqari juda ko'p xorijiy davlatlar bilan chegaradoshdir. Masalan: O'zbekiston. Qozog'iston, Qirg'iziston, Afg'oniston hamda Xitoy, Hindiston, Pokiston kabi ko'p davlatlar bilan chegaradosh, ba'zilariga yaqin. Tojikistonning Tog'li Badaxshon Avtanom viloyatida Pomir rubobi, Badaxshon rubobi, blandzikom va Badaxshon tanburi, Badaxshon setori. Pomir nayi, qumri, do'mbra, jig'ak, gaf, labchang, panjtor, duvozdah tor (o'n ikki torli) va boshqa nom bilan ataluvchi musiqa cholg'ulari ijrochilikda qo'llanilmoqda. Tojikistonning Xo'jand, O'ratepa, Isfara, Konibodom kabi manzilgohlari Farg'ona vodiysi bilan chegaradosh bo'lib, musiqa ijrochiligi ham bir-biriga yaqin. Ko'lob, Qorategin, Darvoz, G'arm manzilgohlarida cholg'u va ashula yo'li ijrosiga xos musiqiy asarlar ijrolarida ko'proq dumbra, tablak, jig'ak (g'ijjak) kabi musiqa cholg'ulari qo'llaniladi. Ayniqsa O'rta Osiyoning ba&ha hududlarida dutor, do'mbira, doyra, g'ijjak, nay ko'proq uchraydi. Hozirgi kunda O'rta.'Osiyo hududida qadimiy musiqa cholg'ulari bilan bir qatorda ko'p ovQzlilikka moslashtirilgan (rekonstruksiya) musiqa cholg'ulari mavjud. O'rta Osiyoning Jfirik"shaharlaridan Toshkent, Dushanbe. Olma Ota. Samarqand shaharlarida O'rta Osiyo va Umumjahon miqyosidagi musiqiy anjumanlar o'tkazilib. milliy musiqa ijrochiligiga xos asarlar, jumladan milliy musiqa cholg'ularining ijrolari namoish etilmoqda. Olma Ota shahrida 1973 yil da o'tkazilgan Osiyo davlatlarining musiqiy tribunasi, Dushanbe shahrida 1990 yilda Borbad Marvaziyning tavalludini 1400 yilligiga bagishlab o'tkazilgan umumjahon musiqiy anjumani, Toshkent shahrida 1975 yilda o'tkazilgan "Maqom, mugam va zamohaviy bastakorlar ijodi" hamda Samarqand shahrida ko'p yillardan buyon o'tkazilib kelinayotgan umumjahon musiqiy anjumanlari va keyingi yillarda Samarqandda o'tkazilayotgan "Sharq taronalari" musiqiy anjumanlari shular jumlasidandir.
Shunday qilib hozirgi kunda Sharq xalglari xususan O'rta Osiyo hududidagi davlatlarda maqom asarlari (Buxoro, Xorazm, Farg'ona- Toshkent maqomlari) hamda uyg'ur maqomlari. klassik kuylar, xalq ashulalari, baxshichilik, dostonchilik, fol'klor qo'shiqlari, aytishuvlar, lapar va boshqa musiqa ijrochiligiga xos musiqiy asarlar ijrosida turli tuman 30 dan ortiq musiqa cholg'ulari qo'llanilmoqda.
Milliy musiqa cholg'ularini ijrolariga umuman milliy musiqa ijrochiligiga kam e'tibor berilib, natijada 1972 yilda Toshkent Davlat konservatoriyasida San'atshunoslik fanlari doktori. professor Fayzullo Karomatov rahbarligida maqom asarlarini ijrolari, umuman milliy musiqa ijrochiligiga xos "Sharq musiqasi" kafedrasi tashkil qilinib, milliy musiqa cholg'ularini ijrolari qayta tiklanib, musiqa ijrochiligida ud, tanbur,qonun, nay, g'ijjak, dutor, rubob, doyra, surnay,qo'shnay, sato va boshqa musiqa cholg'ularini milliy uslubdagi ijrolari ham o'rganila-boshlangan. Demak hozirgi kunda an'anaviy musiqa ijrochiligida barcha milliy musiqa cholg'ularini milliy uslubdagi ijrolariga katta e'tibor berilmoqda.
Hozirgi kunda ushbu mashhur xalq ustolarining an'analarini Usto Sirojiddin, Usto Nabi, Usto Faxriddin, Usto Muhammad Nazir, Usto Muhammad Saddiq, Usto To'xtamurod, Usto Karomatullo, Usto Kozimjon, Usto Inoyat, Usto Adham, UstoMustafo (O'zbekiston),Usto Mamadali Xoliqbv, Usto Davlat, Usto Sobir, Usto Gulbek, Usto Zayniddin, Usto Qayum (Tojikiston) va boshqalar davom ettirishmoqda.



Yüklə 106 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin