Tarix o’qitish metodikasi



Yüklə 303,27 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə16/17
tarix16.12.2022
ölçüsü303,27 Kb.
#75419
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17
tarix o\'qitish metodikasi

 
Sinfdan tashqari ish
 
Reja: 
 
1. Tarix bo’yicha sifndan tashqari ishning vazifalari. Uning asosiy belgilari. Dars bilan 
bog’likligi. 
2. Tarix bo’yicha sinfdan tashqari ish mazmuni 
3. Tarix bo’yicha sinfdan tashqari ishning asosiy formalari (shakllari). 
Adabeitlar: 
1. Axmedov B. O’zbekiston xalqlari tarixi manbalari.T., 1991 
2. Axmedov B.Tarixdan saboqlar. T.,1992 
3. Ashraf Axmed. Ulug’bek Muxammad Tarag’ay. T.,1994 
4. Abdulg’azi “Shajarali turk” T., 1992 
5. Amir Said Alimxan Buxoro xalqining h’asrati tarixi.T.,1992 
6. İbn Arabshax. Amir Temur tarixi.T.,1992 
7. İbrah’imov İ. İbn Battuta va uning O’rta Osiga saexati.T.,1993 
8. Ozerskiy N.Z. Rukovodstvo vneklassnım chteniyam po istorii.M.,1979 
9. Rezin A.F. Sokolovskiy Yu.E. Ekskursionnaya rabota po istorii.M.,1972 
10. Kulagina G.A. 100 igr po istorii. M.,1983 
11. Guskov V.II Chto? Gde? Kogda? M., 1981 
12. Muminov İ. Amir Temurning O’rta Osie tarixida tutgan o’rni va roli.T., 1993 


62
Darsdan tashqarida o’tkaziladigan fan bo’yicha tarbiyaviy ish-darsdan tashqari eki 
sinfdan tashqari ish deb ataladi. U o’quvchida adab-ah’loqni shakllashtirishga 
meh’natsevarlik, h’ar bir ishda javobgarlikni seza bilishga imkon beradi. Sinfdan tashqari 
ishda kitob, malumotnoma adabietlar bilan ishlashish, referat ezish. retsenzilash, baenat qilish 
o’rganiladi. Lekin sinfdan tashqari ishning o’ziga xos tomonlari bor: 
Birinchidan, sinfdan tashqari dars ixtieriylik xarakterga ega bo’ladi. Uning o’tkazilish 
vaqti o’qituvchi tomonidan belgilanadi. İqtieriylik o’quvchilarning yakka imkoniyatlarini, 
tashabbuslarini (initsiativa) bilishga erdam beradi. 
İkkinchidan sinfdan tashqari ish mazmunini tanlashda o’qituvchi erkin bo’ladi (dars 
mazmuni esa davlat dasturi bilan belgilanar edi). 
Uchinchidan, sinfdan tashqari ishda o’quvchilarning psixologik va esh xususiyatlarini 
h’isobga olish uchun imkon tug’iladi. Unda h’ar xil ish formalarini qo’llanish mumkin 
Turtinchidan, o’quvchilar arxiv, kutubxona, muzeylarda bo’lib, tadqiqot 
elementlaridan foydalanish h’isobidan o’zlarining intellektulligini, amaliy kunikmalarini 
h’osil qilishlari mumkin. 
Besinchidan, darsning o’ziga nisbatan, sinfdan tashqari ishda h’ozirgi davr bilan 
yaqindan aloqa o’rnatiladi. Sinfdan tashqari ish bilan dars chambarchas bir-biri bilan 
bog’lanishgan. Ularning ikkisi h’am bitta masalani echadi. Darsdagi bitim, sinfdan tashqari 
ishda kengaytiriladi. Dars kabi sinfdan tashqari ish h’am barcha o’quvchilan uchun shart 
Sinfdan tashqari ish bo’yicha metodlar klassifikatsiyasi 40 yillarda uslubchi 
V.N.Bernadskiy tomonidan beriladi. Unda 4 yo’nalish bulib ko’rsatiladi. 1) kitob bilan 
ishlash asosidagi sinfdan tashqari o’qish. 2) Kurgazmalilik bilan ishlash asosida esdaliklar, 
kinofilmlar, tasviriy ko’rsatmalilik orqali tarixni o’rganish 3) o’qituvchining jonli nutqi 
asosida suh’bat, darsdan tashqari maruza 4) tarixiy materialning o’quvchilar tomonidan faol 
qabul qilinishi va qayta ishlanishi asosida referatlar, disputlar, uyinlar o’tkazish. 
V.N.Bernadskiy sinfdan tashqari ishning asosiy tashkiliy formasini tugarak (krujok) deb 
h’isoblaydi. 
Tarix bo’yicha sinfdan tashqari ish nazariyasini ishlab chiqishga A.F.Rodin h’am 
malum qissa qo’shdi. U sinfdan tashqari ishning ommaviy formasini tavsiya qildi. Kitob 
o’qish (tovushlab), maruza, konferentsi\ya, kecha va konkurslar, ekskursiyalar. 
Nazariya masalasini uslubchi A.A.Vagin davom ettiradi. U bilim manbalari bo’yicha 
sinfdan tashqari ish turlarining klassifikatsiyasini berdi (o’qituvchining jonli so’zi, bosma 
matn bilan ishlash, kursatmalilik bilan ishlash) va u sinfdan tashqari ishning 15 tashkiliy 
formasini tavsiya qiladi: sinfdan tashqari o’qish, tarixiy o’lkashunoslik, ekskursiya, tugaraklar 
va h’. 
1971 yilda nashr etilgan “Metodika obucheniya istorii v sredney shkole” kitobida 1-
maktabda darsdan tashqari ish” degan termin ilmiy muammlaga kirgizildi. Uning mualliflari 
bu terminni ”sinfdan tashqari ish” o’rniga qo’llanishni tavsiya qiladi. Lekin bu ikkisi h’am 
qo’llanib keladi. 
Uslubchi 
İ.Z.Ozerskiyning ”Tarix bo’yicha sinfdan tashqari o’qish ishlariga 
boshchilik” qo’llanmasida tarixiy bilim berishga badiiy adabietning rolini ko’rsatadi, o’nda 
h’ar xil eshdagi o’quvchilarning o’ndan foydalanishga boshchilik qilish tamoyillari (pritsip), 
kitob bilan ishlash usullari bo’yicha metodik ko’rsatmalar beriladi. A.F.Rodin va 


63
Yu.E.Sokolovskiyning “Tarix bo’yicha ekskursiya ishi” (M.,1972) asarida saexat ishlari 
tajribasi beriladi. 
Maktabda h’ar xil tarixiy kechalar tashkil qilish mumkin. Maslana bunda ”Tarixiy 
mavzulardagi instsenirovkalar. Sinfdan tashqari ish bo’yicha o’qituvchilar uchun qo’llanma” 
dan (M., 1974 ) foydalanishga bo’ladi. Unda Qadimgi Misr, Bobil, Qadimgi Gretsiya va o’rta 
asrlar bo’yicha to’rtta kecha o’tkazilishning mazmuni beriladi. (VI-VII sinf uchun), 
G.A.Kulaginning ”Tarix bo’yicha 100 uyin” (M., 1988) asarida V-X sinflar uchun eki 
xususiyatlari h’isobga olingan h’olda tarixiy mavzudagi o’yin formalari berilgan. 
Sinfdan tashqari ishning mazmuni 2 yo’nalish bo’yicha amalga oshiriladi. 
1) darsdan o’zlashtirilgan tarixiy bilimlarini kengaytirish va chuqurlashtirish. 
2) O’lkushunoslik materiallarini o’rganish 
Masalan, dars paytida h’ozirgi rivojlanish bosqichi h’aqida tushuncha beriladigan 
bo’lsa, unga mos ravishda sinfdan tashqari ish paytida O’zbekiston Respublikasi 
Prezidentining asarlarini, Oliy Majlis sessiyasi materiallarini, yangi adabietlar va davriy 
matbuot orqali chet el, xorijiy xabar-intilishlari bilan chuqurroq tanishiladi. 
Ulkashunoslik ish olib borishda shah’ar ovul, o’lkamiz va maktab tarixi o’rganiladi. 
Tarixiy voqealar davrlarga bo’lib tashlanadi. O’lkamizdagi odamlar h’aeti, malum 
shaxslarning bibliografiyasi, xotiralar o’rganiladi. O’lkani arxeologiya va kompleks 
(iqtisodiy, h’arbiy, madaniy tarixi) o’rganish amalga oshiriladi. 
Sinfdan tashqari ish mazmuni h’ar xil tarbiyaviy ishlar bilan bog’liq. Masalan, 
arxitektura, skulptura, jivopis, muzika va h’-estetik tarbiya beradi. Umuman o’tmishni 
o’rganish-milliy qadriyatlarni sevishga tarbiyalaydi. Bunda tarix uqitishdagi umumiy maqsad
o’tmishni xurmat qilish. o’rganish orqali kelajakka ishonch h’osil qilishdan iboratdir. 
Sinfdan tashqari ish formalari h’ar xil: O’quvchilarning soniga qaray ommaviy va 
frontal formasi bo’lib, uncha kechalar, konferentsiya, miting kiradi, guruh’lik ishi tugaraklik 
(tugarak, sektsiya ishlari kiradi), bo’lib bo’linadi. 
İshning davomiyligi bo’yicha: tizimli (sistemali) va epizodik bo’lib bo’linadi. 
Tizimliga o’quv yili davomida, h’attoki bir necha yilga chuziladiki (tugarak, muzey tashkil 
qilish va unda ish olib borish), utkazladigan ishlar kiradi. 
Epizodik-bu faxriylar bilan uchrashish, saexatlar, tarixiy gazeta eki byulleten chiqarish 
va h’.b.h’ 
İsh formalarini tanlashda o’qituvchi o’quvchilarning esh xususiyatlarini h’isobga 
oladi. Masalan, tarixiy kechalarni o’tkazish V-VIII sinflar uchun, konferentsiyalar esa, 
“kruglıy stol” bo’lar yuqori sinf o’quvchilariga tug’ri keladi. 
Sinfdan tashqari kitob o’qish h’ar tomonlama ah’amiyatli. O’nda eng avvalo, bu ishga 
boshchilik qilishni 2 etapga bo’lish mumkin: a’0 Kitobni propoganda qilish; g’) uning 
mazmunini o’zlashtirishga boshchilik qilish. 
Kitoblarni proroganda qilishni qaraymiz. Birinchidan aniq tarix kursi bo’yicha malum 
eshdagilar uchun badiiy adabietlar tizimti tavsiya qilinadi. Urtacha sanlarda buning bilim 
cheklanishga bo’lmaydi. Kitoblarga qisqacha annotatsiya berilgan va bezalgan plakatlardan 
foydalanish, kitoblar kurgazmasini tashkil qilish mumkin. Bunday kurgazma malum bir 
mazmuni o’rganishdan oldin o’tkaziladi. Kurgazma kurs bo’yicha h’am o’tkaziladi. “Qadimgi 
dune tarixi bo’yicha nima o’qish kerak”, ayrim mavzu bo’yicha: “XIII asr frantsuz 


64
revolyutsiyasi tarixi h’aqida nima o’qish kerakO’”, aniq muommalar bo’yicha masalan 
“Texnikaning rivojlanish h’aqida nima o’qish kerakO’ kabi savollarga javob tarixasida javob 
beriladi. 
Ko’pincha, IV-VII sinflarda o’qilgan kitoblar bo’yicha suh’bat yurgiziladi. U bo’yicha 
qo’yidagi eslatma (pamyatka) berish mumkin: 
a’)Kitobning muallifi kimO’ 
2) Kitobda qaysi davr va qanday tarixiy voqealar h’aqida aytiladi. 
3) Kitobdagi qaysi qah’ramonlarni ayta olamizO’ 
Ularda sizning munosabatingizO’ 
4) Kitobda sizga yana qanday kitoblari bor 
5) Bu muallifning yana qanday kitoblari bor 
Uslubi İ.Z. Ozerskiy tomonidan tavsiya qilingan o’qilgan kitoblar bo’yicha kundalik 
tuzishning inamunaviy ah’amiyatga ega: 
Muallif Kitobning 
nomi 
O’qish 
qachon 
boshlandi 
O’qish 
qachon tugadi
Kitobdan 
qanday tarixiy 
voqealar 
malum bo’ldi 
O’qishdan 
keyingi tasirla
nish 
Kundalikdan suh’bat paytida foydalaniladi: 
Sinfdan tashqari o’qishni darslikdagi mavzuga bog’lab h’am o’tkazish mumkin. 
Masalan: 
Sinf 
Mavzu 
Kursatilgan adabiet Foydalanish formalari 
VI Yunon-fors 
urushlari 
L.Voronkova 
ning “Salamin 
qah’ramoni” kitobi 
1.O’quvchilarning baenini 
tayerlash (yunon va 
forslarning qurollanishlari, 
janglar h’aqida) 
2) Savollar bo’yicha suh’bat 
3. Kitob h’aqida fikr ezish 
Shuningdek, o’qilgan kitoblar bo’yicha og’zaki jurnal tashkil qilishga bo’ladi. 
Masalan: “Qadimgi Gretsiya (Yunoniston)” mavzusini tanlaymiz. Jurnalning 1-betida 
N.Kunning ”Qadimgi Gretsiya afsona va miflari”, L.Uspenskiyning ”Qadimgi Gretsiya 
miflari”, V.Smirnovning “Ellada qah’ramonlari” kitoblari bo’yicha bo’ladi. 2-beti: 
L.Voronovning “Salamin qah’ramoni”, ”Zevs ug’li”, “V glubi vekov”, V.Yanning 
”Qurg’onlardagi olovlar”, R.Rubinshteynning ”Kserks nimaga dengizni kechib o’tdi”, 
L.Mityaevning “Kelajak komandirlar kitobi” asarlari bo’yicha) 3-beti: Qadimgi grek teatriga 
bag’ishlanadi. L.Govorovning “Alkamen-teatr bolasi”, D.Tridning ”Fialka gulchambari” 
kitoblari bo’yicha so’z etiladi. 
Sinfdan tashqari ishda tarixiy tugaraklar, tarixiy kecha va olimpiadalar, muzeylarni 
tashkil qilish h’am malum ah’amiyat kasb etadi. 

Yüklə 303,27 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin