Azərbaycan diLİ VƏ tariXİ


§ 3. İCTİMAİ-SİYASİ VƏZİYYƏTİN KƏSKİNLƏŞMƏSİ



Yüklə 8,38 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/72
tarix25.12.2016
ölçüsü8,38 Mb.
#2847
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   72
§ 6. BORC-BANK İDARƏLƏRİ 

 

XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda  borc-bank  sisteminin  inkişafı,  borc  



verən  idarələrin  ayrı-ayrı  ərazilər  üzrə  qeyri-bərabər  paylan ması  bəzi  rayonlarda 

bank kapitalının daha çox, digərində isə az cəmlənməsi kapitalist təsərrüfat sisteminə 

xas olan sənaye kapitalı ilə bank kapitalının çu lğaşması ilə xarakterizə o lunurdu. 

Neft  sənayesinin  XX  əsrin  əvvəllərindəki  dünya  böhranının  nəticələrinə 

məruz  qalmış  Bakı  şəhərində  1909-cu  ilə  qədər,  1907-ci  ildə  fəaliyyətə  başlayan 

şəhər  xüsusi  lombardından  başqa, borc  verən  heç bir  yeni  idarə  açılmamışdı.  Neft 

istehsalının  və  neft  məhsulları  ilə  ticarətin  həcminin  azaldığı,  gəmiçilikdə  yük 

daşınmasının  ixtisara  düşdüyü,  əməyə  tələbatın  xeyli  azaldığı,  vergilərin  ço xunun 

geri  qaytarıldığı  və  bir  çox  idarənin  iflasa  uğradığı

127


  şəraitdə  Rusiya  səhmdar 

kommersiya  bankları  öz  fəaliyyət  dairələrini  genişləndirmə k,  Bakı  rayonunda yeni 

şöbələr açmaq istəmirdi. 

1909-cu  ildə  neft  sənayesi  və  onunla  bağlı  istehsal  müəssisələri 




 

 

53 



uzunmüddətli  durğunluqdan sonra  öz  fəaliyyətini  bərpa  etdiyi  bir  şəraitdə  Bakıda 

kredit -bank sistemin in yeni inkişaf mə rhələsi başladı.  1909-cu ildə Sankt-Peterburq 

Beynəlxalq  Ko mmersiya  Bankı  Balaxanı  kəndində  özünün  ikinci  şöbəsini  açdı

128


1914-cü il aprelin 15-də ilk yerli səhmdar kommersiya bankı - Bakı Tacir Bankı açıldı

129



Onun idarə heyətinin sədri Musa Nağıyev, bank şurasının sədri isə H.Z.Tağıyev idi. 



1900-1913-cü illərdə Bakıdakı 9 bank kontoru arasında ən mühümləri Əbdül 

Həmid  Ələsgərov,  Hacı  Şıxəli  Dadaşov,  H.Z.Tağıyev  və  Tu manyan  qardaşlarına 

məxsus idi, onlar ko mmersiya banklarından daha çox ixtisaslaşması ilə fərqlənirdi

130


Səhmdar bankların inkişafı ilə əlaqədar olaraq onların rolu heçə endi. 

Bakıda  borc  (kredit)  verən  Qarşılıqlı  Borcvermə  Cəmiyyəti,  Şəhər 

Borcvermə  Cəmiyyəti,  xəzinəyə və xüsusi şəxsə məxsus olan şəhər lombard ı kimi 

idarələr də fəaliyyət göstərirdi. 

Gəncə,  Şuşa,  Şəki,  Lənkəran  və  Naxçıvan  kimi  ticarət-sənaye  mər-

kəzlərində  də  kredit-bank  sistemi  in kişaf  edirdi.  Bu  şəhərlərdəki  kred it-bank 

sistemin in  xüsusiyyəti  dünya  sənaye  sistemin i  bürü müş  böhrandan  sonrakı 

durğunluq  dövründə  də  inkişaf  etməsi  id i.  Bunun  başlıca  səbəbi  böhranın,  neft 

sənayesindən fərqli o laraq, yerli sənaye sahələrinə və sənətkarlığa göstərdiyi təsirin zəif 

olmasında idi. Əvvəlki dövrlərin kapital yığımı sayəsində Şuşada yerli tacirlərin və sənaye  

sahiblərinin təşəbbüsü  ilə  1904-cü  ildə  ilk  kredit  idarəsi  -  Qarşılıqlı  Kredit  Cəmiyyəti

131



1910-cu ildə Volqa-Kama Kommersiya Bankı Tiflis şöbəsinin komisyonerliyi



132

, 1914-cü il 

iyulun 25-də isə nizamnaməsi hələ 1905-ci ildə təsdiq olunmuş Qarşılıqlı Kənd təsərrüfatı  

Kredit Cəmiyyəti açıldı

133



Bank  idarələrinin  mövcud  olduğu  Gəncə  şəhərində  1905-ci  il  yanvarın  3-dən 



Qarşılıqlı  Borcvermə  Cəmiyyəti,  iki  ildən  sonra  isə  1910-cu  il  yanvarın  1-dən 

Yelizavetpol  Qarşılıqlı  Kredit  Kommersiya    Cəmiyyəti adlandırılan  ikinci belə cəmiyyət

134



həmin il Volqa-Kama  Kommersiya Bankı Tiflis şöbəsinin 1913-cü ildən həmin bankın agent-  



liyinə  çevrilən  komisyonerliyi,  1912-ci  il  avqustun  16-dan  Tiflis  kommersiya  bankın ın 

şöbəsi fəaliyyətə başladı

135



Şəkidə ilk bank idarəsi - Qarşılıqlı Kredit Cəmiyyəti 1908-ci il  mayın 20-də



136

bir ildən sonra Əhmədov qardaşlarının Banklar Evi



137 

və 1910-cu ildə isə Tiflis Kommersiya 

Bankının şöbəsi açıldı

138


Ulu xanlıdan İran sərhədinə qədər dəmir yol  xətti çəkildikdən sonra XX əsrin 

əvvəllərində  mühüm  ticarət  mərkəzinə  çevrilmiş  Culfada  1910-cu  ildə  Azov-Don 

Kommersiya Bankının şöbəsi

139

, 1911-ci ildə İran Hesab-Borc Bankının şöbəsi



140

 və 1912-ci 

ildə isə Tiflis  Ko mmersiya bankının şöbəsi yaradıldı

141


Azərbaycanın  başqa  şəhərlərində  -  1910-cu  ildə  Naxçıvanda  Qarşılıqlı  Kredit 

Bankının şöbəsi, 1911-ci ildə Lənkəranda Rus-Asiya bankının  1913-cü  ildə həmin bankın 

şöbəsinə çevrilən  komisyonerliyi,  1913-cü  ildə, Astarada  İran  Hesablama-Borc Agentliyinin 

şöbəsi açıldı.  

Kommersiya  bankları  XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanın  müxtəlif 

şəhərlərində  fəaliyyət  göstərən  kredit-bank  sistemində  əsas    həlqə  idi.  Rusiyanın 



 

 

54 



Azərbaycan  ərazisini  fəaliyyət  mühiti  etmiş    dövlət  və  səhmdar  torpaq  bankları 

sırasına    1900-cü  ildən  Don  Səhmdar  Torpaq  Bankı,  1903-cü  ildən  Yaroslavl-

Kostroma Səhmdar Torpaq Bankı

142


,1907-ci  ildən  Poltava  Səhmdar Bankı

143


,  1906-

cı il fevralın  15-dən Kəndli Torpaq Bankın ın Zaqafqaziya  şöbəsi daxil idi

144

. Dövlət 



zadəgan  torpaq  bankı  Zaqafqaziya  şöbəsinə  öz  fəaliyyətini  Azərbaycanda  yaymağa 

icazə  vermişdi,  lakin    bankın  mərkəzi  idarəsinin  siyasəti  yerli  mülkədar  və  bəyləri 

onun müştərisi olmaqdan məhrum etmişdi. Bunun başlıca səbəbi onların imtiyazlı silkə  

mənsubluğunu  və  mülklərinin  sərhədlər  üzrə  onların  mü lkiyyətində  olduğunu 

təsdiqləyən  sənədlərin  olmaması  idi.  Yerli  və  Qafqaz  in zibati  orqanları  bankın 

mərkəzi  idarəsi  qarşısında  dəfələrlə  vəsatət  qaldırdığına  baxmayaraq,  bəylər  öz 

torpaqlarını burada girov qoymaq hüququ ala bilməmişdilər.  Yaln ız  xan nəslindən 

olanlar və rus əsilzadələri ö z torpaqlarını bu banka g irov qoya bilərdilər. 

Azərbaycanın  kredit -bank  sistemin in  digər  bir  həlqəsi  kiçik  kredit 

(borcvermə) idarə ləri id i. Rusiyanın, o cü mlədən Azə rbay canın kənd təsərrüfatında 

XX  əsrin  əvvəllərində  kapitalist  münasibətlərinin   in kişafı  ö lkədə  kiçik  kreditin 

vəziyyətini  əsaslı  surətdə  dəyişməyi  tələb  edird i.  Çar  höku mət in in  1904-cü  il 

iyunun  7-də  təsdiq  etdiyi  "Kiçik  kredit  idarə ləri  haqqında  əsasnamə"yə  görə, 

Rusiya  dövlət  bankı  -  kiçik  kredit  işləri  ü zrə  idarə  yaradıld ı  və  ona  tapşırıldı  ki, 

kiçik  kredit  müəssisələri  yaradılmasına  himayədarlıq,  onların  fəaliyyətinə  nəzarət 

və rəhbərlik etsin

145



Bu  qanun  Rusiyada  kiçik  kredit  idarələri  şəbəkəsinin  yaradılması  işini 



geniş inkişaf yoluna saldı. Azərbaycanda bu istiqamətdə ilk addımlar 1906-1907-ci 

illərdə atıldı. Dövlət bankının Tiflis və Bakı şöbələrin in nəzdində kiçik  kred it  üzrə 

Bakı  və  Yelizavetpol  quberniya  komitələri  yarad ıld ı.  Bank  şöbələrində  çalışan 

müfəttişlər  kəndli  təsərrüfatların ın  xahişlərin i  nəzərdən  keçirməli,  imkan  olduqda 

kiç ik kredit müəssisələri aç ma lı id ilə r. 

Kiçik  kred it  müəssisələri  açılması  Maliyyə  Nazirliy inin  1905-ci  ilin 

noyabrında  təsdiq  etdiyi  Nizamnamə  əsasında  tənzimlən məli  idi.  Bu  sənəd 

Azərbaycanda  kiçik  kred it  müəssisələrinin   iki  növünün  -kredit  və  borc-kred it 

şirkəti açılmasına yol verirdi. 

Lakin  kiçik  mü fəttişlərin  sayca  məhdudluğu,  haqq-hesabın  yerli  dildə 

aparılmaması, qolço maq-sələmçilərin  müqaviməti və s. ona gətirib ona çıxartdı ki, 

Azərbaycanda ilk  kiçik  kred it  müəssisəsi yalnız  1908-ci ildə açıld ı.  1909-1913-cü 

illərdə  kiçik kredit  müəssisələrinin artım  mən zərəsi belə id i:  1909-cu  ildə  9,  1910-

cu ildə 12, 1911-ci ildə 5, 1912-ci ildə 42, 1913-cü ildə 19, ü mu miyyətlə isə həmin 

müddətdə cəmi 86 kiçik kredit müəssisəsi açılmışdı

146


Kiçik  kred it  müəssisələrinin  ço xu   Bakı  quberniyasında,  8-i  Naxçıvan 

qəzasında,  2-si  isə  Zaqatala  dairəsində  idi.  Kredit  şirkətləri  ço xluq,  borc-əmanət 

şirkətləri isə azlıq təşkil ed ird i. Azərbaycanda kiçik kredit müəssisələri şəbəkəsinin  

genişliyi öz əksini bankir  idarələri,  qarşılıqlı  kredit  cəmiyyətləri  və  Bakı  tacir bankı 

yaradılmasında tapırdı. 




 

 

55 



Kredit-bank müəssisələrinin sürətli artımı Azərbaycan iqtisadiy yatında kapitalist 

inkişafının  tələbi  ilə  şərtlənirdi.  Bank  kapitalı  kredit  müəssisələri  çoxaldıqca  və 

fəaliyyətlərini genişləndirdikcə yerli sənayenin, ticarət və kənd təsərrüfatının, əhalinin 

təsərrüfat  həyatının  bütün  sahələrini  əhatə  edirdi.  Girov  əvəzinə  verilən  borclar, 

bankların fəal əməliyyatının yayılma dairəsinin həcmi və s. bank  kreditinin Azərbaycan 

iqtisadiyyatı ilə nə qədər geniş qovuşduğunu sübut edir. 

Bakı banklarının, demək olar  ki,  hamısı  əsasən neft sənayesi, ona  xid mət  edən 

sənaye sahələri və neft məhsulları ticarəti ilə bağlı idi və onlara xidmət edirdi. Veksel və 

əmtəə  kreditlərinin  əsas  hissəsi  neft  sənayesi  sahəsinə  düşürdü.  Çəltik  və  buğda 

dəyirmanları,  tütün  fabrikləri,  balıq  sənayeçiləri,  manufaktura  tacirləri,  qənd,  meyvə, 

pambıq və s. ilə ticarət edənlər də bank kreditindən geniş istifadə edirdilər. 

Rusiya kommersiya banklarının Bakı şöbələri neft sənayesi ilə, yerli sənayenin 

başqa sahələri və ticarətlə qovuşdu, bank kapitalı sənaye kapitalı ilə qaynayıb qarışdı. Bu 

isə maliyyə oliqarxiyasının hakimiyyətinə gətirib çıxardı. Bankların şöbələri kapitalın və 

inhisarların təmərküzləşməsi prosesini sürətləndirib gücləndirdi, iqtisadiyyatın müxtəlif 

sahələrindəki  qarşılıqlı  əlaqələri  yüksək  dərəcədə  qüvvətləndirdi.  Bankların  şöbələri 

təsərrüfat həyatının mərkəzinə çevrildi. 

Bank  şöbələrinin  Gəncə  qrupu  7-10  mln  rubulluq  veksellərin  hesabını 

aparırdı

147


. Gəncədəki bütün bank şöbələri kənd təsərrüfatının  müxtəlif sahələrini, əsasən 

isə  çaxır  və  araq  istehsalını,  pambıqçılığı  və  ipəkçiliyi  kreditlə təmin  edirdi.  Nuxa  və 

Şuşa  bankları  baramaçılığa  və  ipək  sənayesinə,  həmçinin  başqa  istehsal  sahələrinə 

kredit  verirdi.  Bank şöbələrinin apardığı veksel  hesabının  məbləği  hər  il  Nu xada  3-4, 

Şuşada isə 2-3 mln rubul olurdu. 

Torpaq banklarının bir qrupu özlərinin 1916-cı ilə qədərki fəaliyyəti dövründə 

kənd  malikanələrini  girov  götürməklə,  Azərbaycanın  torpaq  sahiblərinə  7  mln  rubl 

uzunmüddətli  borc  vermişdi

148

.  Mülkədarlar  bu  kapitalın  müəyyən  hissəsini  öz 



təsərrüfatlarını genişləndirməyə, onları  kapitalist yolu  ilə  inkişaf etdirməyə yönəltmişdilər. 

Bu  banklar,  yəni  Bakıda  fəaliyyət  göstərən  Bakı  şəhər  Kredit  Cəmiy yəti,  Tiflis 

Zadəgan  Torpaq  Bankı,  Don  Torpaq  Ban kı,  Tiflis  Zadəgan  Bankının  Şuşadakı 

agentliyi,  Poltava  torpaq  bankının  Gəncədəki  agentliyi  hə min  şəhərlərdə  aparılan 

inşaat işləri üçün girov müqabilində borc vermişdi.  

Azərbaycanda  fəaliyyət  göstərən  kiçik  kred it  müəssisələri  1909-cu  ildən 

1913-cü  ilədək  xırda  kənd burjua ziyasından olan ü zvlərinə  6,5 -7  mln  rubla  qədər 

borc vermişdi. Bu məbləğ kənd təsərrüfatının mü xtə lif sahələrinə qoyulmuşdu. 

Beləliklə,  müharibədən  qabaqkı  illərdə  Azərbaycanda  iqtisadiyyatın 

mü xtəlif  sahələrinə  -  sənaye,  kənd  təsərrüfatı  və  ticarətə  hər  il  100-150  mln  rubl 

bank kapitalı yönəldilmişdi. 

Bank  kapitalı  Azərbaycan  iqtisadiyyatının  bütün sahələrinə  daxil  o lmuş, 

təsərrüfatı  aparmaq  üsulların ı,  onun  strukturunu,  bütün  pul  münasibətlərin in 

mah iyyətini dəyiş miş, sənayedə, kənd təsərrüfatında və ticarətdə əmtəə təsərrüfatı 

və kapitalizmin inkişafını sürətləndirmişdi. 



 

 

56 



Yüklə 8,38 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   72




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin