Dərs kitabları №: 1 Ünvan: az6200, Zaqatala Şəhəri, Heydər Əliyev prospekti №: 88


B. Qurani-kərimin Azərbaycan dilinə tərcüməsi (məalı) və



Yüklə 1,15 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/18
tarix06.05.2017
ölçüsü1,15 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18

B. Qurani-kərimin Azərbaycan dilinə tərcüməsi (məalı) və 
təfsiri
Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu saraylarında dövlət dili Azərbay-
can dili idi. Bu dövrdə türkcənin önəmi gündən-günə artırdı. Hürufi 
mütəfəkkirlər Quranda ərəbcə mətnlə yanaşı türkcə məala
105
 da yer 
101  A. İnan, Kurani Kerimin Türkçe Tercümeleri Üzerine İnceleme, s. 3-4.
102  Ahmet Topaloğlu, Kurani Kerimin İlk Türkçe Tercümeleri Ve Cevahirul- 
Asdaf, s. 58.
103  Muhammed Hamidullah, Kurani Kerim Tarihi, s. 107-108.
104  A. Topaloğlu, e.a.ə. s.59-60.
105  Qurani-kərim Allah kəlamı olduğu üçün onu hərfi olaraq tərcümə 
etmək mümkün deyildir. Buna görə də tərcümə olunan Quranlara “Quran 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
84
verirdilər. Nəsimi ustadı Nəimiyə belə yazırdı: “Ərəb nitqi dutul-
muşdur dilindən, səni kimdir deyən kim türkmansan”. Yəni “sənin 
ana türkcən qarşısında ərəb dili sarsılıb susmalı olmuş, amma kim 
deyər ki bu dilin sahibi sən türksən”. Nəsimini bu qədər sərt ifadə 
işlətməyə məcbur edən o zaman ərəb və fars dillərinin türk dilindən 
üstün tutulması idi. Sonralar ana türkcənin Nəsimidəki kimi yük-
sək  dəyərləndirilməsi  Quranın  bu  dildə  oxunub  öyrənilməsi  dü-
şüncəsini ortaya çıxardı. Faruk Sürənin apardığı tədqiqatlara görə 
Ağqoyunlu sultanı Uzun Həsən Quranı Azərbaycan dilinə tərcümə 
etdirib  hüzurunda  oxutdururdu  ki,  bu  da  müqəddəs  kitabımızın 
dilimizə ilk tərcüməsi sayılır.
106
 
Qurani-kərimin Azərbaycan dilinə tərcüməsi orta çağlarda baş-
lamış  olsa  da,  bu  tərcümələr  əlyazma  şəklndə  qalaraq  nəşr  edil-
mə mişdir.  Azərbaycanlı  müfəssir  olan  Nemətulla  Naxçıvani  hə-
lə  XV  əsrdə  “  Fəvatihul-ilahiyyə  vəl-məfatihul-ğaybiyyə  ”  adlı  təfsir 
yaz mışdır. Lakin onun bu əsəri ərəb dilində yazılmışdır. Bundan 
başqa İran, Osmanlı və s. kimi müxtəlif ölkələrdə yaşayıb-yaradan 
alimlərimiz  olmuşdur.  Ancaq  bu  alimlərin  tərcümə  və  təfsirləri 
indiyə qədər araşdırlmadığı üçün onlar haqqında məlumat vermək 
qeyri-mümkündür . 
Quranın günümüzə qədər gəlib çatan ilk Azərbaycanca tərcü-
məsi  və  təfsiri  Bakı  qazısı  Məhəmməd  Kərim Ağanın  “Kəşfül-hə-
qayiq an nükətil-ayati vəd-dəqaiq” adlı əsəridir. Üç cilddən ibarət olan 
bu  əsər,  “Kaspi”  qəzetinin  Buxariyyə  mətbəəsində  çap  edilmiş-
dir. Birinci və ikinci cildi 1904 cü ildə, üçüncü cild isə 1906-cı ildə 
nəşr olunmuşdur. 1908 -ci ildə isə Zaqafqaziya müsəlmanları şey-
tərcüməsi” deyil, “naqis ifadə olunan məna” anlamna gələn “məal” 
deyilmişdir. 
106  Süleyman Əliyarlı, “XIII-XV Əsrlərin Tarixi”, Azərbaycan Tarixi s. 
333-334.

QURANİ-KƏRİMİN TƏRCÜMƏSİ 
85
xülislamı Məhəmməd Həsən Mövlazadə Şəkəvinin “Kitabul-bəyan 
fi təfsiril-Quran” adlı təfsiri Tiflisdəki Qeyrət mətbəəsində çap edil-
mişdir.
107
 28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurul-
masından bir neçə gün sonra bütün dini imtiyazlar ortadan qaldı-
rıldı. Sovet hakimiyyət orqanları din ilə mübarizə aparmağa qərar 
vermişdilər. Hakimiyyət öz planlarını həyata keçirmək üçün hər cür 
müəssisələr  qurur,  konfrans  və  seminarlar  keçirirdi.  1924-cü  ildə 
Bakıda “Allahsızlar Cəmiyyətinin” qurulmasının səbəbi də bu idi. 
Ancaq bütün bunlara rəğmən kommunistlər öz istəklərini həyata 
ke çirə  bilmədilər.  Azərbaycanın  bəzi  yerlərində  dini  fəaliyyətlər 
giz li olsa da davam edirdi.
İkinci  dünya  mühribəsinin  başlaması  ilə  sovet  hökuməti  mü-
səlmanlara qarşı ateizm təbliğatında güzəştə getməyə məcbur ol-
du. Hökuməti bu mövzuda mülayim davranmağa məcbur edən cə-
miyyət içərisində narahatlığın artması, ruhanilərin bir mərkəzdən 
idarə  olunmaması  və  onların  istəklərinin  yerinə  yetirilməməsi, 
düş mənə qarşı xalq içərisində yekdil müqavimət əzminin qırlıma-
sı qorxusu idi. Bu mülayimlik müxtəlif səbəblərdən müharibədən 
son ra da davam etdi. Məhz Əhməd Həşimzadənin 1962-ci ildə yazıb 
ta mamladığı dörd cildlik “Təfsirul-Quranil-əzim” adlı təfsiri də bu 
dövrə təsadüf edir. Bu əsr ərəb əlifbasıyla yazılmış və Azərbaycan 
Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnistitutuna verilmişdir.
108
Həmçinin mərhum Azərbaycan ədəbiyyatçısı, klassik Azərbay-
can  ədəbiyyatını  və  əruzu  çox  gözəl  bilən  Əli  Fəhmi  Ələkbərov 
1969-1970-ci  illərdə  Vasim  Məmmədəliyevin  redaktəsi  ilə  Bəqərə, 
107  Vasim Məmmədəliyev, Quranın Azərbaycan dilindəki tərcüməsinə 
yazdığı ön söz , s. XXVII
108  Davut Aydüz, Sovet dövründə Azərbaycan türkcəsi ve ərəb qrafikası ilə 
yazılmış təfsir, s. 86 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
86
Ali İmran və Nisə surəsinin doqquz ayəsini tərcümə etmişdir.
109
 Bu 
dövrdə ümumiyyətlə Quranın rusca tərcümələri yayılmış və xalq 
Quranı anlama ehtiyacını bu tərcümələrlə qarşılamağa çalışmışdır.
110
1991-ci  ildə Azəbaycan  yenidən  öz  müstəqilliyinə  qovuşduq-
dan  sonra  Azərbaycan  xalqı  Qurani-kərimi  öz  dilində  anlamaq 
istəmiş və bu sahə ilə məşğul olan bəzi elm xadimləri da onların 
bu istəklərini qarşılamaq üçün Quranı Azərbaycan dilinə tərcümə 
etmişlər.
Belə ki, 1991-ci ildə akademik Ziya Bünyadov və Vasim Məm-
mədəliyevin  kiril  əlifbası  ilə  hazırladığı  Quran  məalı  nəşr  edildi. 
Bu məal müstəqillikdən sonra Azərbaycanda ilk Quran tərcüməsi 
olaraq tarixə keçmişdir. Məal 1996-cı ildə təkrar latın əlifbası ilə çap 
edilmişdir.  Bu  məaldan  təxminən  bir  il  sonra  isə  Nəriman  Qası-
moğlunun kiril əlifbası ilə hazırladığı tərcümə işıq üzü görmüşdür. 
1990-cı illərdən sonra tərcümə edilən digər bir Quran tərcümə-
si də Rəsul İsmayılzadə Duzalın tərcümə etdiyi tərcümədir. Azər-
baycan  dilində  olmasına  rəğmən  ərəb  əlifbası  ilə  çap  edilmişdir. 
Ərəb əlifbası ilə çap edilməsinin ən önəmli səbəbi isə Cənubi Azər-
baycanda  yaşayan  azəri  türkləri  üçün  nəzərdə  tutulmuş  tərcümə 
olmasıdır.
2000-ci  ildə  İranın  Beynəlxalq  “Əlhuda”  Nəşriyyatının  tərcü-
məçilər qrupu tərəfindən yeni bir Quran məalı dilimizə qazandı-
rılmışdır. Həmçinin həmin ildə Məhəmmədhəsən Qənioğlu və Ta-
riyel Bilaloğlunun latın qrafikasıyla hazırladıqları Quran tərcüməsi 
Türkiyə  Diyanət  Vəqfi  tərəfindən  nəşredilmişdir. Azərbaycan  di-
lində yazılan Quran təcümələrindən biri də Əhməd Kayvanpurun 
109  Erdoğan Pazarbaşı, Azerbaycanda Yaygın Kuran Tercümeleri, s. 116.
110  E. a. ə., s. 103.

QURANİ-KƏRİMİN TƏRCÜMƏSİ 
87
şəmsi təqvimi ilə 1369-1371-ci illər arasında İranda ərəb əlifbası ilə 
çap olunan Quran tərcüməsidir. 
C. Avropada Quran tərcümələri
Qeyri-müsəlmanların  Qurana  olan  marağı  çox  əvvəllərə  ge-
dib  çıxır.  Həbəşistan  kralı  Nəcaşinin  və  Bizans  kralı  Heraklisin 
Quran ayələrini dinlədikləri zaman ona necə hörmət göstədikləri 
ta rixdən  bizə  məlimdur.  Ancaq  daha  sonrakı  dövrlərədə  onla-
rın  Qurana  baxışları  daha  çox  onu  rədd  edərək  xristianlar  ara-
sında  hörmətdən  salmaq  istiqamətində  olmuşdur.  Bunu  Quran 
tər cümələrinin  ilklərindən  olan  sürayinicə  tərcümədə  görmək 
müm kündür.  Avropa  dillərində  ilk  tərcümə  hesab  edilən  Rober-
tus  Ketenensislə  Hermanus  Dalmatanın  latın  dilindəki  tərcüməsi 
(1143) də eyni mahiyyətdədir. Belə ki, bu Quran tərcüməsi islami 
iddiaları çürütmədə yetərsiz qaldığı üçün bir neçə əsr onun yayıl-
masına icazə verilməmiş, bu nöqsanlar aradan qaldırıldıqdan sonra 
1543-cü ildə çap edilmişdir. Latın dilindəki bu tərcümə əvvəlcə ita-
layan dilinə, sonra bu dildən alman dilinə, alman dilindən də hol-
land dilinə tərcümə edilmişdir.
Quranın  Avropa  dillərindəki  digər  tərcümələrinə  gəldikdə, 
Andre du Riyer, C. E. Savari, B. Kazimirski, E. Montet, D. Masson 
kimi  orientalistlər  Quranı  fransız  dilinə,  Corc  Seyl,  Edvard  Hen-
ri Palmer, Riçard Bel, Artur Con Arberi, N. J. Davood kimi ingilis 
orientalistlər  isə  ingilis  dilinə  tərcümə  etmişlər.  Rus  dilindəki  ilk 
tərcümələr də fransız dilindən rus dilinə olan tərcümələrdir. Ərəb 
dilindən rus dilinə ilk tərcümə isə Qoril Sablukova aid olub 1878-ci 
ildə Qazanda çap edilmişdir.
Quran,  XIX  əsrdən  etibarən  əvvəllər  tərcümə  olunmayan  di-
gər dillərə də tərcümə edilmişdir. İspan, polyak və yunan dillərinə 
edilən tərcümələri bu tərcümələrə misal verə bilərik. Bundan başqa 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
88
müsəlman  alimləri  də  Quranı Avropa  dillərinə  tərcümə  etmişlər. 
Mirzə Bəşiruddin Mahmud Əhmədin holland dilinə tərcümə etdiyi 
Der Hellige Qoran” adlı tərcümə 1954-cü ildə nəşr edilmişdir. 1959-
cu ildə isə müsəlman alimi Məhəmməd Həmidullah Quranı fran-
sız dilinə tərcümə etmişdir. Bunlardan başqa Mövlana Məhəmməd 
Əlinin “The Holy Quran”, Məhəmməd Zəfrullah Xanın “The Koran” 
adlı ingiliscə tərcümələri vardır.
  Yuxarıda  qeyd  olunan  dillərdən  başqa  Quranın  bir  çox  dilə 
tərcüməsi vardır ki, bunlar Asiyada çin, yapon, koreya, malaziya və 
urdu, Avropada rumın, macar, isveç, norveç, portuqal, serb, xorvat, 
boşnak, Afrikada isə sevahil və yorba dilləridir.

İKİNCİ FƏSİL
QURAN ELMLƏRİ

I. ULUMUL-QURANIN  (QURAN  ELMLƏRİNİN)  MEYDA-
NA ÇIXMASI VƏ TƏDVİNİ 
“Ulumu-l Quran” ifadəsini ilk dəfə hicri V əsrdə yaşayan Əli 
İbn  İbrahim  əl-Hufi  (vəfatı-430/1038)  “əl-Bürhan  fi  ulumil-Quran” 
adlı əsrində işlətmişdir. Ancaq Adnan Zarzur ilk dövr alimlərinin 
bu  məfhumu  “ulumut-təfsir”  mənasında  işlətdiklərini  söyləyir. 
Buna görə də alimlər “Ulumul-Quran” ifadəsinin bu gün bilinən 
mənasıyla  ilk  dəfə  Zərkəşinin  (vəfatı-794/1391)  “əl-Bürhan  fi  ulu-
mil-Quran”  adlı  əsərində  işlədildiyi  qənaətinə  gəlmişlər.  Hufinin 
əsərindən fərqli olaraq bu əsər Quran elmlərinin bütün şöbələrini 
əhatə edir.
Beləliklə deyilə bilər ki, “Ulumul-Quran” ifadəsindən qavram 
kimi hicri IV əsrin əvvəllərində istifadə olunmağa başlansa da, bu 
ifadə tam mənası ilə hicri VIII əsrdə işlənmyə başlanmışdır. 
A. Ulumu-l Quranın (Quran elmlərinin) tərifi, mövzusu və sayı
Ulumu-l  Quran”  ifadəsindəki“ulum”  sözü  “elm”  kəlməsinin 
cəmidir. Lüğətdə “bilmək və anlamaq” mənasına gələn bu söz termin 
olaraq “məsələləri dəlilləri ilə idrak etmək” deməkdir. “Ulumu-l Quran” 
deyildikdə isə “Quranın nazil olması, tərtibi, cəmi, yazılması, oxunma-
sı, təfsiri, ecaz, nasix, mənsux və s. kimi Quranla əlaqədar elmlər” qəsd 
olunur. 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
92
Quran  elmləri  Quranın  xətti,  ləfzi  və  mənası,  üslub  və  ecazı 
kimi müxtəlif mövzuları əhatə edir. Bu elmləri bilməyənlər Quranı 
anlaya və təfsir edə bilməzlər. Bu elmlərdən başqa Quranda bəzi 
təbiət elmləri ilə əlaqədar ifadələrə də rastlaşmaq mümkündür. La-
kin bu ifadələrdən yola çıxaraq təbiət elmlərinə də Quran elmləri 
deyə  bilmərik.  Çünki  Quran  bu  elmlərin  qanunlarını  qoymaq  və 
onları isbat etmək üçün nazil olmamışdır.
Təbiət elmlərinin Quran elmləri sayılmaması onların İslam di-
nində əhəmiyyət verilməyən elmlər olmaları mənasına gəl məz. Ək-
sinə Qurani-kərim bu elmləri öyrənməyi, bu sahələrdə mü təxəssis 
kimi yetişməyi əmr edir. Lakin bunu da unutmamaq lazımdır ki, 
Quran elmləri sadəcə Quranın anlaşılmasına xidmət edirlər. Eyni 
şeyi isə təbiət elmlərini üçün söyləmək qeyri-mümkündür.
Zərkəşi  “əl-Burhan  fi  ulumil-Quran”  adlı  əsərində  Quran  elm-
lərinin  qırx  yeddi  elmdən  ibarət  olduğunu  və  eyni  zamanda  bu 
elmlərin sayını məhdudlaşdırmanın əslində doğru olmayacağını bil-
dirir. Suyuti isə Zərkəşinin çəkdiyi çevrəni daha da genişləndirərək 
bu elmlərə astronomiya, tibb və digər elmləri daxil etmişdir.
Burada üzərində durulması lazım olan məsələlərdən biri də Əbu 
Bəkir  ibn  əl-Ərəbinin  (vəfatı-543/1148)  nəql  etdiyi  bu  rəvayətdir: 
“Qurandakı hər bir kəlmənin zahir, batin, hədd (halal-haram) və 
matla (vəd-vəid) deyə dörd mənası vardır”. Bu rəvayətdə İbn Ərəbi 
Quran elmlərinin 77540 olduğunu yazır.
Zərqani isə Suyutinin və İbn Ərəbinin Quran elmləri haqqın-
da  söylədiklərinin  təvilə  əsaslandığını,  bunlarla  tədvin  edilmiş 
elmlərin deyil, Quran kəlmələrindəki mənaların qəsd olunduğunu 
söyləyir. 

ULUMUL-QURANIN (QURAN ELMLƏRİNİN) MEYDANA ÇIXMASI VƏ TƏDVİNİ 
93
B. Meydana çıxması və tədvini
Qurani-kərim o dövrdə yaşayan insanların dili ilə nazil olsa da, 
onda mübhəm, mücməl, müşkil, mütəşabeh və mütləq ayələrin ol-
ması, o cümlədən bu insanların zəka baxımından eyni olmamaları 
Quranı  anlamaqda  bəzi  problemlərə  gətirbib  çıxardırdı.  Düzdür 
səhabilər başa düşmədikləri yerləri Hz. Peyğəmbərdən soruşurdu-
lar. Ancaq onların sualları daha çox o dövrün şərtləri çərçivəsində 
idi. Ancaq zaman keçdikcə səhabilər bəzi mövzular ətrafında fikirlər 
yürütməyə  başladı.  Onların  əsəs  fəaliyyəti  Quranı  oxumaqdan, 
əzbərləməkdən, mənasını anlamaq və anlatmaqdan ibarət idi. On-
lar Quran haqqındakı bilgiləri rəvayət yolu ilə sonra gələnlərə nəql 
edirdilər. Yəni, Qurana və ona əsaslanan elmlərə maraq göstərən 
səhabilərin  bu  sahədəki  bilgiləri  Hz.  Peyğəmbər  zamanında  hələ 
tədvin olunmamışdı. Bunun da bəzi səbəbləri vardır ki, bunlar aşa-
ğıdakılardır:
1. Quran haqqındakı məlumtları yazılı hala gətirməyə ehtiyac 
hiss etməmələri.
2. Səhabilər arasında oxuya və yaza bilənlərin sayının az olması.
3. Yazı ləvazimatlarını əldə etmədə bəzi çətinliklərin olması.
4. Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.): “Məndən, Qurandan başqa heç bir 
şey yazmayın. Kim məndən Quran xaricində (bir şey) yazmışsa onu 
məhv etsin...”
111
 buyuraraq Quran xaricindəki şeylərin yazılmasını 
qadağan etməsi.
Məhz  bu  səbəblərə  görə  Quran  elmləri  Hz.  Peyğəmbər  za-
manında yazılı hala gətirilməmiş, şifahi şəkildə nəql olunmuşdu. 
Hz. Peyğəmbər vəfat etdikdən sonra isə səhabilər daha çox tələbə 
yetişdirməklə məşğul idilər.
111  Müslüm, Zühd, 16

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
94
Hz.  Əbu  Bəkrin  zamanında  Hz.  Ömərin  təşəbbüsü  ilə  Zeyd 
ibn  Sabitin  rəhbərliyi  altında  Quran  səhifələri  bir  yerə  toplana-
raq kitab halına salınır. Ancaq bu dövrdə də Quran elmləri tədvin 
edilməmişdi.  Hz.  Osmanın  xəlifəliyi  dövründə  İslam  dövləti  bir 
xeyli  genişlənmiş,  bu  genişlənmə  nəticəsində  bir  çox  qare  Mi-
sir,  Şam,  İran,  Iraq  kimi  ölkələrə  getmişlər  və  getdikləri  yerlərdə 
Quranı  özlərinin  öyrəndikləri  qiraətlərə  görə  oxumuşlar.  Bunun 
nəticəsində də qiraət fərqlilikləri ortaya çıxmışdır. Bu fərqliliklərin 
getdikçə  ixtilafa  səbəb  olduğunu  görən  Hz.  Osman  Quranı  nazil 
olduğu  Qüreyş  ləhcəsinə  görə  yazdırıb  əsas  İslam  mərkəzlərinə 
göndərdi. 
Əbu  əl-Əsvəd  əd-Duəli  və  tələbələri  olan  Nəsr  ibn  Asim  və 
Yəhya  ibn  Yamər  Quranın  hərəkələnməsi  və  nöqtələnməsi  və zi-
fələrini yerinə yetirdilər. Bütün bunlardan yola çıxaraq deyə bilərik 
ki, hicri təqvimi ilə I əsrin sonlarından etibarən rəvayət yolu ilə nəql 
edilən Quran bilgiləri yavaş-yavaş yazılmağa başlandı. 
Hicri I əsrdə tədvin olunmağa başlayan Quran elmlərinin əsa-
sını formalaşdıran səhabə və tabeun alimlərindən bəziləri bunlar-
dır:
Səhabilər: Hz. Əbu Bəkir, Hz. Ömər, Hz. Osman, Hz. Əli, İbn 
Abbas, İbn Məsud, Zeyd ibn Sabit, Əbu Musa əl-Əşəri və Abdullah 
ibn Zübeyir
Tabeun: Mücahid ibn Cəbr, İkrimə, Ata ibn Əbi Rabah, Qəttadə 
ibn Diamə, Səid ibn Cübeyir və Zeyd ibn Əsləm.
II. QURAN ELMLƏRİ
Quranın  məna  və  məfhum  yönünün  anlaşılmasına  yardım 
edən qayda və qanunlar Quran elmləri başlığı altında toplanır. Bu 
elmlərdən bəzilərı bunlardır:

QURAN ELMLƏRİ
95
A. Əsbabün-nüzul
Quran ayələrinin nazil olmasına səbəb olan hadisələrə “əsbabun-
nüzul” deyilir. Quranın doğru təfsir edilməsi üçün ayələrin hansı 
şərtlərdə, hansı hadisəyə görə, harada və necə endiyini bilmək la-
zımdır. Bu məlumatlar sayəsində ayələrin qəsd etdiyi mənaya daha 
da  yaxınlaşmaq  mümkündür.  Hədis  kitablarının  təfsir  bölümləri 
“əsbabun-nüzul” rəvayətlərindən meydana gəlmişdir. Ayələrin nü-
zul səbəbləri Quranın tarixini və ictimai zəminini sonrakı nəsillərə 
daşıyır.
Əsbabün  nüzul  məfhumu  “əsbab”  və  “  nüzul”  kəlmələrindən 
meydana  gəlmişdir.  “Əsbab”  “səbəb”  sözünün  cəm  formasıdır. 
Səbəb” lüğətdə “metod, yol, işarə, vəsilə və vasitə” mənalarına gəlir. 
Nüzul”  kəlməsinə  gəlincə  isə  bu  kəlmə  “nə-zə-lə”  felinin 
məsdəri olub “yuxarıdan aşağıya enmək” mənasına gəlir. Bu kökdən 
gələn “inzal” və “tənzil” ifadələri də “endirmək” deməkdir. Ancaq 
inzal” topdan endirmə, “ tənzil” isə hissə hissə endirməkdir.
Quran  iyirmi  üç  il  müddətində  ayə-ayə,  surə-surə  nazil  edil-
mişdir. Bu cür nazil olmaya “təncim deyilir. Təncim “nəcm” (ulduz) 
sözündəndir, hər ulduz çıxanda, yəni müəyyən vaxtlarda Quran-
dan bir hissənin nazil edildiyini bildirmək üçün işlədilir.
“Əsbabun-nüzul”un  daha  geniş  tərifini  versək  onu  belə  tərif 
etmək mümkündür: “Hz. Peyğəmbərin risaləti dövründə baş verən 
və Quranın bir və ya bir neçə ayəsinin və yaxud da surəsinin na-
zil olmasına səbəb olan hadisəyə, şəraitə, ya da hər hansı bir şey 
haqqında Rəsulullahdan soruşulan suala nüzul səbəbi” deyilir.
Yuxarıdakı  tərifdə  ön  plana  çıxan  əsas  xüsusiyyətlərdən  biri 
hər  hansı  bir  hadisənin  baş  verməsidir.  Bəzi  ayələr  hər  hansı  bir 
hadisə nəticəsində nazil olmuşdur. 

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
96
Tərifdə qeyd olunan ikinci xüsusiyyət bəzi ayələrin zühur edən 
bəzi xüsusi məsələlər haqqında nazil edilməsidir. Hz. Ömərin fərqli 
vaxtlarda  etdiyi  dua  və  təmənnilər  nəticəsində  nazil  olan  ayələri 
buna  misal  göstərmək  olar.  Hz.  Ömərin  belə  dediyi  rəvayət  olu-
nur: “Uca Allah üç dəfə mənim istəklərimə uyğun olaraq ayə endir-
mişdir. Bir gün Rəsulullaha dedim: “ Ey Allahın Rəsulu! İbrahimin 
məqamını namaz yeri seçək”. Bundan sonra Bəqərə surəsinin 125-ci 
ayəsi nazil oldu.
112
Bir dəfə də: “Ey Allahın Rəsulu! Evinizı müxtəlif insanlar girib-
çıxır, sizin xanımlarınızı görürlər. Onlara əmir edin ki, örtünsünlər”-
dedim. Əhzab surəsinin 33-cü ayəsi məhz bundan sonra nazil oldu.
113
Yenə  başqa  bir  gün  Hz.  Peyğəmbərin  xanımları  qısqanlıq 
nəticəsində onu kədərləndirdikləri üçün “Əgər Rəsulullah sizi bo-
şasa, Rəbbi ona sizdən daha xeyirli xanımlar bəxş edər...”-dedim. 
Bu hadisədən sonra isə Təhrim surəsinin 5-ci ayəsi endirildi.
114
Tərifdə  vurğulanan  üçüncü  xüsusiyyət  isə  bəzi  ayələrin  Hz. 
Peyğəmbərdən soruşulan suallara cavab olaraq endirilməsidir. Bu 
suallar daha çox səhabilərə aid olsa da, bəzən əhli-kiatba mənsub 
insanlar da ona sual verirdilər. Səhabilər daha çox din sahəsində 
bilmədikləri və ya anlamaqda çətinlik çəkdikləri məsələlrə barədə 
soruşurdular.  Məsələn,  Ali  İmran  surəsinin  97-ci  ayəsi:  “Orada 
aydın  nişanələr  –  İbrahimin  məqamı  vardır.  Ora  daxil  olan  şəxs  əmin-
amanlıqdadır (təhlükədən kənardır). Onun yoluna (ərzaq, minik, və sağ-
lamlıq  baxımından)  gücü  çatan  hər  bir  kəsin  həccə  gedib  o  evi  ziyarət 
etməsi insanların Allah qarşısında borcudur. Kim bunu (bu borcu) inkar 
edərsə (özünə zülm etmiş olar). Əlbəttə, Allah aləmlərə (heç kəsə) möh-
tac  deyildir!”  nazil  olduqda,  səhabilər:  “Hər  ilmi  həccə  gedəcəyik 
112  Buxari, Təfsir, Surə, 2.
113  Buxari, Təfsir, Surə, 2.
114  Buxari, Təfsir, Surə, 2.

QURAN ELMLƏRİ
97
ey  Rəsulullah”-deyə  soruşdular.  Peyğəmbərimiz  cavab  vermədi. 
Onlar  sualı  təkrarladıqda  “xeyir”  cavabını  verdi  və  buyurdu: 
“Əgər bəli desəydim sizə hər il həccə getmək fərz olunacaqdı”. Bu 
suala cavab olaraq aşağıdakı ayə endirildi:
 
Ey iman gətirənlər! Sizə 
bəlli olunca qanınızı qaraldacaq şeylər barəsində soruşmayın. Əgər onlar 
haqqında Quran nazil edildikdə soruşsanız, onlar sizə aydın olar. (Lakin 
pis vəziyyətdə qalar və kədərlənərsiniz). Allah onları (indiyə qədər verdiyi-
niz bu cür sualları) bağışladı. Allah bağışlayandır, həlimdir! (Bəndələrinə 
əzab verməkdə tələsən deyildir!)”
115
Ancaq  kitab  əhlinin  sualları  bu  cür  məqsıd  daşımırdı.  On-
lar  Peyğəmbəri  çətin  vəziyyətdə  qoymaq,  möminlərin  fikirlərini 
qarışdırmaq və islami dəyərləri ələ salmaq niyyəti ilə sual verirdilər.
Quranın  tədricən  endirlməsində  böyük  hikmət  vardır. Allah-
təala bununla Quranı müsəlmanların gündəlik həyat problemləri ilə 
əlaqələndirmək, həyatın bütün sahələrində onlara rəhbər olabiləcək 
bir  kitab  göndərmək  istəmişdir.  Quranın  nazil  olmasınsdakı  bu 
tədricilik  sonralar  səhabiləri,  tabeiləri  və  müsəlman  alimlərini 
Quran  ayələrinin  nazil  olması  münasibətini  araşdırmağa  sövq 
etmişdir. Nəticədə “əsbabün nüzul” elmi meydana çxmışdır.
Quran ayələri Peyğəmərə (s.ə.s) onun istəyi və iradəsindən asıl 
olmayaraq,  Allah-təalanın  istədiyi  şəraitdə,  iradə  etdiyi  vaxtda, 
seçdiyi yerdə nazil olurdu. Ayələrdən bəzisi gecə, bəzisi gündüz, 
bir  qismi  dağda,  bir  qismi  düzənlikdə,  bir  qismi  qışda,  bir  qismi 
də  yada  nazil  edilirdi.  Peyğəmbərimizin  oturduğu  yerdə,  minik 
üstündə, yolda və evdə olduğu vaxt vəhy aldığı məlumdur. 
Quran  alimləri  bu  elmi  “əsbabun-nüzul  (nazil  olma  səbəbləri)” 
adlandırmışlar. Əslində bunu səbəb yox, vasitə adlandırmaq daha 
düzgün olardı. Çünki Quran ayəlrinin nazil olmasını hər hansı bir 
115 Maidə, 5/101

TƏFSİR ÜSULU VƏ TARİXİ
98
səbəbin nəticəsi kimi qiymətləndirmək doğru deyildir. Bu səbəblər 
sadəcə o ayələrin enməsi üçün vasitələrdir.
Onu  da  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  Quranın  bütün  ayələrinin 
müəyyən səbəblərə görə nazil olmamışdır. İslam alimləri hər hansı 
bir  səbəbə görə nazil olan ayələrin təxminən 600-ə qədər olduğu 
qənaətindədirlər. Ayələrin  böyük  bir  hissəsi  xüsusi  bir  hadisəyə, 
məsələyə və ya başaq hər hansı bir səbəbə görə deyil, ümumiyyətlə 
insanları  möhtac  olduqları  məsələlərdə  məlumatlandırmaq, 
aydınlatmaq,  istiqamətləndirmək  və  ya  xəbərdar  etmək  məqsədi 
ilə vəhy olunmuşdur.
Nüzul səbəbləri olan rəvayətlərdə bəzi xüsusi ifadələr işlədilir. 
Bu ifadələrin bəziləri keçdikləri rəvayətin həqiqətən də nüzul səbəbi 
olduğunu bildirirlər ki, bu ifadələr aşağıdakılardır: “Səbəbu nüzuli 
həzihil-ayə”, “fənzələ Allahu həzihil-ayə”, “nəzələt həzihil-ayə”

Yüklə 1,15 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə