Ma’ruza: Elektron tijorat xavfsizligi



Yüklə 20,24 Kb.
tarix05.05.2023
ölçüsü20,24 Kb.
#108036
Ma’ruza Elektron tijorat xavfsizligi


Ma’ruza: Elektron tijorat xavfsizligi.

Elektron biznes xaridor va sotuvchi orasidagi aloqani tashkil etish, buyurtmani ifodalash, muxokama qilish, o’zgartirish, tovarlarni va xizmatlarni sotish usullarini hamda to’lovni amalga oshirish jarayonlarini o’zgartirish uchun yangi texnologiyalardan foydalanadi. Hozirda elektron tijorat va biznesning aksariyat muammolari axborot xavfsizligi bilan bog’liq, ya’ni xavfsizlik muammolari electron tijorat va biznes rivojidagi jiddiy to’siq xisoblanadi.


“Elektron tijorat to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi qonunining asosiy maqsadi - Elektron tijorat sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdir. Har qanday tijorat kompaniyasining boshqa kompaniyalar bilan yoki ushbu kompaniyaning bo’limlari orasida aloqa o’rnatilishi zarur. Hozirda global Internet tarmog’i o’zining uzellari o’rtasida ishonchli va arzon axborot almashinuvini ta’minlaydi. Ochiq global Internet tarmog’i kanallaridan faol foydalanuvchi electron biznesning ishlashi jarayonida ko’pgina xavf-xatarlar paydo bo’ladi. Internetdan foydalanish kanallari kompaniyaning axborot resurslaridan chetdan foydalanishga imkon berishi mumkin. Kommunikatsion, xususan HTTP — protocol asosidagi dasturlardan extiyotsizlik bilan foydalanish axborot tizimining ishga layoqatligini buzuvchi va/yoki axborot tizimima’lumotlarini buzuvchi maxsus dastur —"Troyan otlarining" kirishiga olib kelishi mumkin. Bu xil dasturlarning ichida viruslar eng tarqalgan. O’ziga xos malakali mutaxassislar korporativ axborot tarmoqlariga bilinmasdan kirish uchun ko’pincha umummaqsad tarmoqlardan foydalanadilar.
Elektron qutisining tez-tez ishlatilishi niyati buzuq odamlarga elektron biznes
bilan shug’ullanuvchi tashkilot foydalananuvchilari nomlarini obro’sizlantirishga yordam berishi mumkin. Foydalanuvchilar ma’lumotlarini (ismlar, parollar, PIN —kodlar va h.) saqlovchi tizimining zaif joylarini qidirishdan tarmoqda keng ishlatiluvchi maxsus dasturlardan foydalanish mumkin.
Internet konfidentsial axborotni dunyoning istalgan nuqtasiga yuborishi mumkin, ammo agar u yetarlicha ximoyalanmagan bo’lsa, ushlab qolinishi, nusxalashtirilishi, o’zgartirilishi hamda har qanday chetdagi foydalanuvchilar -niyati buzuq odamlar, raqiblar va oddiy qiziquvchilar tomonidan o’qilishi mumkin. Masalan, yetarlicha himoyalanmagan to’lov topshirig’i yoki kredit kartochka nomerini jo’natayotganda esda tutish lozimki, jo’natish xususiy/shaxsiy tarmoq orqali amalga oshirilmayapti va chetdagi foydalanuvchilar xabaringizni manipulyatsiya qilish imkoniyatiga ega. Undan tashqari xabaringiz almashtirilib qo’yilishi mumkin: xabarlarni xuddi V foydalanuvchidan yuborilganidek A foydalanuvchidan yuborish usullari mavjud.
Internet tarmog’i mahsus paket, tamomila qonuniy paketlar, sonining xaddan tashqari ko’pilgi uzatishdagi buzilishlar, tarmoq komponentlarining nosozligi tufayli ishga layoqat bo’lmasligi mumkin. Bunday xollar ―xizmat qilishdan voz kechish‖ deb ataladi va elek-tron tijorat uchun eng jiddiy tahdid hisoblanadi.
Axborot xavfsizligi elektron biznes tizimining eng muxim elementlaridan biri
xisoblanadi va usullar va vositalarning butun bir to’plami yordamida ta’minlanishi shart. Elektron tijorat sohasidagi savdo ko’lami Internet xavfsizligi masalalaridan tashvishlangan xaridorlar, sotuvchilar va moliya insitutlarining boshidan kechiruvchi qo’rquvlari bilan chegaralanadi. Bu qo’rquvlar, hususan, quyidagilarga asoslanadi:
- konfidentsiallikka kafolatning yo’qligi-kimdir ma’lumotlaringizni uzatilayotganida ushlab qolishi va qiymatli axborotni (masalan, kredit kartochkangizning nomerini, tovar yetqazib berish sanasi va adres) topishga urinishi mumkin;
- amalda ishtirok etuvchilarni tekshirish darajasining yetarli emasligi - tranzaktsiya qatnashchilari tekshirilmaganida tomonlarning biri ―maskarad‖ uyushtirishi mumkinki, uning oqibati ikkinchi tomonga ancha qimmatga tushadi. Masalan, xaridor saytga kirib undagi kompaniyaning haqiqiyligiga shubha qiladi, shunday hol ham ro’y berishi mumkinki, xaridor kredit kartochkasining nomerini yetarlicha vakolatga ega bo’lmagan shaxsga beradi;
- sotuvchida buyurtma bergan xaridor kredit kartochkasining qonuniy egasi
ekanliginining tekshirish imkoni yo’q;
- kredit kartochkasining bank - emitenti to’lovni bajarishga talab qo’ygan sotuvchini tekshirishni istab qolishi mumkin;
- ma’lumotlar yaxlitligiga kafolat yo’q - xatto ma’lumotlarni jo’natuvchi
indentifikatsiyalangan bo’lsada, uchinchi tomon ma’lumotlarni, ular uzatilishi vaqtida, o’zgartirish imkoniyatiga ega.
Axborot xavfsizligini ta’minlash nuqtai nazaridan elektron tijoratning namunaviyqo’llanilishini — Internet orqali maxsulotga va xizmatlarga ega bo’lishni ko’raylik.
Ushbu jarayon quyidagi bosqichlar orqali ifodalanishi mumkin.
1. Buyurtmachi Web-server orqali maxsulot yoki xizmatni tanlaydi va mos
buyurtmani rasmiylashtiradi.
2. Buyurtma magazinning buyurtmalar ma’lumotlari bankiga kiritiladi.
3. Buyurtma berilgan maxsulot yoki xizmatni olish mumkinligini ma’lumotlarning markaziy bazasi orqali tekshiriladi.
4. Agar mahsulotning olinishi mumkin bo’lmasa, buyurmachi u to’g’rida
ogohlantiriladi va mahsulot yoki xizmatga ega bo’lish jarayoni to’xtatiladi.
Mahsulotga so’rov boshqa skladga (buyurtmachi roziligida) yo’naltirilishi
mumkin.
5. Agar maxsulot yoki xizmat mavjud bo’lsa buyurtmachi to’lovni tasdiqlaydi va buyurtma mos ma’lumotlar bazasiga kiritiladi. Elektron magazin mijozga buyurtma tasdig’ini yuboradi. Ko’pgina xollarda (ayniqsa endigina ish boshlagan kompaniyalarda) buyurtmalar, tavarlarning borligini tekshirish va h. uchun yagona ma’lumotlar bazasi mavjud.
6. Mijoz onlayn rejimida buyurtma xaqini to’laydi.
7. Tovar buyurtmachiga yetqaziladi.
Elektron tijorat bilan shug’ullanadigan kompaniyalar yuqorida keltirilgan bosqichlarda duch keladigan tahdidlar quyidagilar:
- elektron magazin Web-saytining sahifasini almashtirib quyish. Bu tahdidni
amalga oshirishning asosiy usuli — foydalanuvchi so’rovini boshqa serverga
yo’llash. Bu tahdid oltincha bosqichda buyurtmachi kredit kartochkasining
nomerini kiritganda kuchayadi;
- yolg’on buyurtmalar berish va elektron magazin xodimlari tomonidan
firibgarlik qilish. Hozirda ichki/tashqi tahdidlar munosabati 60/40ni tashkil
etadi;
- elektron tijorat tizimida uzatiladigan ma’lumotlarni ushlab qolish.
Buyurtmachining kredit kartasi xususidagi axborotni ushlab qolish o’zgacha
xavf-xatarni tug’diradi;
- kompaniyaning ichki tarmog’iga kirish va elektron magazin komponentlarini obro’sizlantirish;
- ―xizmat qilishdan voz kechish‖ (denial of service) xujumini amalga oshirish
va elektron tijorat ishlashini yoki uning uzelini buzish.
-Ushbu tahdidlar natijasida kompaniya - elektron bitim provayderi - mijozlar
ishonchini yo’qotadi, moddiy zarar ko’radi. Ba’zi xollarda bu kompaniyalarga kredit kartochka nomeri fosh qilingani uchun da’vo qo’zg’atilishi mumkin. ―Xizmat qilishdan voz kechish‖ xujumsi natijasida elektron magazinning ishlashi buzilishi mumkin, uning ishga layoqatligini tiklashga inson, vaqt va material resurslari talab etiladi.
Elektron tijorat afzalliklariga ko’ra 3 ta toifaga bo’linadi:
Tashkilotlar uchun afzalliklar, Iste'molchilar uchun afzalliklar, Jamiyatning afzalliklari.

  • Tashkilot- butun dunyo bo'yicha maxsulotini sotish va yetkazib berish imkoniyatini ta’minlaydi.

  • Mijoz-24/7 boyicha ixtiyoriy tavorlarni solishtirish, o'ziga yoqgan tavorni olish.

Elektron tijoratning texnik kamchiliklarini toifalari 2 guruhga bo’linadi bular quyidagilar sanaladi:



  • Texnik kamchilik,

  • texnik bo'lmagan kamchilik

Elektron tijoratni quyidagi modellarga ajratish mumkin:

  • Biznesdan biznesga B2B

  • Biznesdan iste'molchiga B2C

  • Iste'molchidan iste'molchiga C2C

  • Iste'molchidan biznesga C2B

Elektron tijoratda asosiy xavfsizlik choralari quyidagilarni o’z ichiga oladi:

  • Shifrlash,

  • Elektron raqamli imzo

  • Xavfsizlik sertifikatlari

Elektron tijoratda asosiy xavfsizlik choralaridan shifrlash bu- tarmoq orqali uzatiladigan ma'lumotlarni himoya qilishning juda samarali va amaliy usuli. Axborotni jo'natuvchi maxfiy kod yordamida ma'lumotlarni shifrlaydi va faqat ko'rsatilgan qabul qiluvchi bir xil yoki boshqa maxfiy kod yordamida ma'lumotlarni shifrlashi mumkin.
Elektron tijoratda asosiy xavfsizlik choralaridan elektron raqamli imzo bu- ma'lumotlarning haqiqiyligini ta'minlaydi. Raqamli imzo - bu shifrlash va parol orqali autentifikatsiya qilingan elektron imzo.
Xavfsizlik sertifikati - bu alohida veb-sayt yoki foydalanuvchi identifikatorini tekshirish uchun ishlatiladigan noyob raqamli identifikator.
Miqdor hisobga olingan elektron tijorat yoki Internet-do'konlarning o'sishiva tobora ko'proq odamlar Internet orqali sotib olishni boshlaydilar, sizning do'koningiz iloji boricha xavfsizroq bo'lishi kerakligi aniq. Va xakerlar bor, va siz o'zingizning biznesingiz ular saqlagan ma'lumotni olishga urinishi uchun etarli emas deb o'ylashingiz mumkin bo'lsa-da, siz ushbu nozik ma'lumotlarga xavfsizlik berishingiz kerak. Ular xususiy mijozlar ma'lumotlari va agar sizda ma'lumotlar qochqin bo'lsa, ularning ishonchini yo'qotishingiz mumkin (ularning ma'lumotlari Internetda (yoki qorong'i vebda) bo'lishidan qo'rqib, sizdan sotib olishni xohlamasliklariga sabab bo'ladi.
Yüklə 20,24 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin