Odam tanasining shakllari



Yüklə 133,5 Kb.
səhifə1/3
tarix02.01.2022
ölçüsü133,5 Kb.
#43304
  1   2   3
ODAM TANASINING SHAKLLARI


ODAM TANASINING SHAKLLARI

Reja:


  1. Qomatning tuzilishi (konstitusiyasi)

  2. Anatomiya atamalari

Odam gavdasi bir qancha bo’laklardan iborat. Odam kallasi (caput) bo’yin(collum) Vositasida tanasiga(truncus) qo’shilib turadi. Odam tanasi ko’krak qafasi (thorax) , qorin (abdomen) qismlaridan , ikki qo’l (membra superiores) va ikki oyoqdan (membra inferiores) iborat. Bulardan qo’llar gavdaning yuqorisida joylashgan bo’lsa , oyoqlar tanaga pastdan birlashadi.

Ko’krak qafasi ichidagi organlarning turgan joylarini sirtdan turib aniqlash uchun bir qancha bo’ylama , tikka chiziqlardan foydalaniladi. 1)Oldingi o’rta chiziq (linea mediana anterior) – to’sh suyagining qoq o’rtasidan o’tadi.; 2)to’sh chizig’i (linea sternalis) - to’sh suyagining ikki cheti bo’ylab o’tadi; 3) ko’krak bezi orqali o’tgan chiziq (linea medioclavicularis, s.mamillaris) – sgu bezning so’rg’ichi ustidan o’tadi; 4) to’shning yonbosh chizig’i (linea aparasternalis) – ko’krak bezi va to’sh chiziqlari o’rtasidan o’tadi; 5)oldingi qo’ltiq chizig’i (linea axillaris anterior ) – qo’ltiqning oldingi qirrasidan boshlanadi; 6) qo’ltiq o’rta chizig’i (linea axillaris media) – qo’ltiqning o’rta qismidan boshlanadi va 7) qo’ltiq orqa chizig’i (linea axillaris posterior) – qo’ltiqning orqa qismidan o’tadi; 8) kurak chizig’i (linea scapularis) – kurakning pastki burchagidan pastga o’tadi.

Odamning qorin sohasi ham ikkita gorizontal chiziq vositasida ustma-ust joylashgan uchta bo’lakka (qavatga) ajraladi, chiziqlarning biri ikkala tomondagi o’ninchi qovurg’alarning uchlarini birlashtiradi , ikkinchisi esa yonbosh suyaklarning oldingi tomondagi ustki qirralari o’siqlarini bir-biriga qo’shadi . Bu chiziqlar o’rtasidagi bo’laklarning eng yuqoridagi qorin usti (epigastrium) qorin o’rta (mesogastruium) bo’lagi va qorin pastki bo’lagi (hypogastrium) deb ataladi . Qorinning uchchala bo’lagi o’z navbatida ikkita vertical chiziq vositasida yana uchtadan sohaga ajraladi. Ustki qavatning o’rta - region epigastrica (markaziy bo’lakchasi to’sh osti) va ikki tomondagi bo’laklari esa o’ng va chap qovurg’a osti sohalari ( regions hypochondriacae – dextra et sinistra) deb ataladi. O’rta qavatdagi bo’laklar kindik sohasi ( regio umblicalis) , chap va o’ng qorin sohalari (regions lateralis dextra et sinistra ) deb ataladi. Nihoyat , uchinchi pastki bo’lak esa o’rta – qov suyagi (regio pubica ) va ikkita chov (chap va o’ng) sohalariga ( regions inguinales dextra et sinistra) bo’linadi . Odamning qo;li yelka , bilak , tirsak va panjalarga bo’linsa , oyoq-son, tizza , bolder va oyoq panjalaridan tuzilgan .

Odam gavdasining shakllari jinsga , yoshga , irqqa , naslga , tashqi muhitga qarab aniqlanadi va organizm konstitutsiyasi turlarini bildiradi. Lekin buning uchun organizm morfologiyasi va fiziologiyasi to’g’risida dalillardan tashqari, gavdaning va uning alohida bo’laklarining hajmlarini ham e’tiborga olish lozim . Bunda gavdaning tikka turgan holatdagi uzunligi (bo’yi) asosiy o’rin tutadi.

Deniker ma’lumotiga ko’ra , erkak kishining o’ziga xos normal bo’yi 135 dan 190 gacha , ba’zan bundan uzun odamlar ham uchraydi , ularning bo’yi hatto 2,7 m gacha yetadi. Ammo yer sharining hamma qit’alidagi o’rta bo’yli odamlarning bo’yi orta hisobda 146-175 sm bo’ladi.

Odam gavdasining alohida bo’laklari uzunligi haqida to’xtalganda , ularning bir-biriga munosabatlarini e’tiborga olish zarur. Biroq k’p vaqtlardan buyon rassomlar , antropologlar odam gavdasidagi alohida bo’laklarning o’zaro munosabatini aniqlashda alohida me’zonlardan foydalanib keladilar. Organizm alohida bo’laklarining katta-kichikligi odamda gavdaning umumiy uzunligiga nisbatan foiz hisobi bilan belgilanadi. Gavda qismlarining ba’zi bir muhim o’lchamlari 29 yoshagi 170 sm uzunlikdagi sog’om erkakni o’lchab quyidagi jadvalda berilgan. Bu jadvalda keltirilgan ma’lumotlar faqat bitta odamga taalluqli bo’lsa ham , katta odam gavdasi alohida qismlarning o’zaro munosabatlarini yetarlicha ravshan ko’rsata oladi.


jadval. O’lchamlari



29 yoshli erkak gavdasining qismlari

Sm hisobida

Protsent hisobida

Bo’yi

Boshining uzunligi

Tanasining uzunligi

Gavda yuqori qismi uzunligi

Oyoq uzunligi

Qo’lning uzunligi

Yelkalar o’rtasidagi masofa

Yonbosh suyaklari qirralari o’rtasidagi masofa

Son suyaklari katta ko’stlari o’rtasidagi masofa

Gavdaning pastki qismi uzunligi



170.5

23.2


52.3

85.3


88.3

76.9


42.3
29
32.9
85,2

100

13.35


30,6

50

51,75



45,02

24,7
16,95


19,29
50

Yuqorida keltirilgan odam gavdasining o’lchamlari bilan bir qatorda uning og’irligi ham katta ahamiyatga egabo’lib, o’rta yashar erkaklarda u 65 kg ga teng.

Jinsiy alomatlari. Odamning erkak va ayollarga ajratadiga belgilari ikki hil bo’ladi, birinchidan, bu vazifani asosan jinsiy organlar , bezlar o’tasa, qolgan belgilari ikkilamchi jinsiy belgilar hisoblanadi. Jumladan, ayollarning bo’yi erkaklar bo’yi uzunligidan kamroq (Deniker) , ularning og’irligi o’rtacha 55 kg. Ayollar tanasi erkaklar tanasiga qaraganda uzunroq, qo’l va oyoqlari esa kaltaroq , yelkalari uzunligi qisqaroq, gavdaning pastki qismi (chanoq bo’lagi) kengroq , ya’ni kattaroq bo’ladi.

Ko’krak qafasi yelkalarga nisbatan kalta va torroq, qorinlari kattroq bo’ladi, erkak mushaklarining jami o’girligi tananing 40 % iga teng keladi, ayollarda faqat 32% ini tashkil qiladi. Shuning uchun ham ayolning kuchi erkakga qaraganda kamroq bo’ladi. Bundan tashqari , ayollarning yog’ to’qimalari yaxshi rivojlangan , terisi kam tukli , ko’krak bezlari juda yaxshi rivojlangan bo’ladi. Erkaklar terisi esa ser tuk (ayniqsa yuzida), dag’alroq bo’lib < ko’krak bezlari qoldoq sifatida uchraydi.

Yosh xususiyatlari. Yangi tu’gilgan chaqaloq gavdasining shakli va uning hajmi o’rta yashar odamning gavdasidan keskin farq qiladi. Chaqaloq bo’yi uzunligi 50 sm , og’irligi 3250- 3500 g bo’lib , kallasi bo’yining ¼ bo’lagiga (kattalarda esa 1/7 – 1/8 bo’lagiga ) teng bo’ladi. Chaqaloqning oyoqlari juda kalta , uzunligi deyarli qo’llari uzunligiga teng. Qorni ko’kragiga qaraganda ko’tarilgan chanog’i tor bo’ladi. Bolaning tugilgandan keyingi o’sishini 4 davrga ajratib o’rganiladi.


  1. Chaqaloqning tishlari chiqmagan , ko’krak emish davri – 1 yoshgacha

  2. Sut tishlari chiqqan davri (2-7 yoshgacha ) , betaraf davr - bu vaqtda o’g’il bolalar bilan qizlarning ikkilamchi tasgqi belgilari unchalik rivojlanmagan bo’ladi.

  3. Biseksual bolalik davri - 8 – 15 yoshgacha bo’lib , o’g’il bolalar bilan qiz bolalar gavdasi tashqi ko’rinishidagi ikilamchi belgilar rivojlanib , bir-biridan juda yaxshi farq qiladi.

  4. Balog’atga yetish davri (15 – 20 yosh) , bu davrda o’g’il bolalar o’spirin bo’lib, qizlar balog’atga yetadi.

Shunday qilib , yuqoridagi ko’rsatilganidek , bolalar tug’ilganidan keyin organizmdagi o’sish jarayoni faqat embrion rivojlanish davridagi mavjud qismlarining kattalashuvi hisobiga bo’ladi. Umuman o’sish jarayoni embrionda va tug’ilgan bolalarda bir tekisda kechmaydi. Jumladan, embrional davrda gavdaning yuqori qismi va kallasi yaxshi takomil etgan bo’ladi. Chunki gavdasining bu bo’laklari yo’ldoshdan keladigan toza qon bilan ko’proq ta’minlanadi.(embrionning qon aylanish sistemasiga qarang) . Bola tug’ilgandan keyin ko’proq oyoqlari rivojlanadi. Bolalar gavdasining bo’yiga qarab ko’proq o’sishi 5 – 7 va 13 – 16 yoshga, qiz bolalarda 11 – 14 yoshga to’g’ri keladi ; organizmning umumiy o’sishi esa 23 – 25 yoshgacha davom etadi. Odam gavdasining nisbati ham asta-sekin o’zgara boradi. Yosh bolalarda gavdaning ustki va pastki ikkita bo’laklarga ajratib turadigan chiziqlari kindikdan o’tadigan bo’lsa , organizm o’sgan sari pastki tomonga siljib boradi, katta odamlarda qovuqning ustki qirrasiga to’g’ri keladi.


Yüklə 133,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin