Reja: Kon mashinalarining konchilik ishlab chikarishidagi tutgan oʼrni



Yüklə 30,42 Kb.
səhifə1/2
tarix11.03.2023
ölçüsü30,42 Kb.
#87412
  1   2
Reja Kon mashinalarining konchilik ishlab chikarishidagi tutgan



Mavzu: Kon mashinalarining rivojlanish tarixi.

Reja:
1. Kon mashinalarining konchilik ishlab chikarishidagi tutgan oʼrni.
2. Konchilik mashinalarining funktsional guruxlari va ularning bajaradigan vazifalari.
3. Foydali qazilmalarni qazib olishning va ushbu jarayonlarda ishlatiladigan mashina va mexanizmlarning rivojlanish bosqichlari.
4. Kon mashinalari turlarining bajaradigan vazifalariga koʼra texnologik bogʼliqligi.

Maʼlumki, xalq xoʼjaligining asosiy tarmoqlaridan biri konchilik sohasidir. Kon korxonasining qanchalik rivojlanganligini, uning qanchalik quvvatliligini albatta shu korxonada qoʼllanilayotgan ishlab chiqarish mashina va mexanizmlari orqali izohlanadi. Bu borada ishlab chiqarish jarayoni kompleks mexanizatsiyalashgan va avtomatlashtirilgan texnologiyalarga suyanadi.


Shuning uchun har bir konchi mutaxassisdan konchilikda ishlatiladigan mashina-mexanizmlar toʼgʼrisida yetarli bilimlarga ega boʼlish talab etiladi.
Fanni oʼqitishdan asosiy maqsad foydali qazilmalarni qazib olishga tayyorlash, qazib olish jarayonlarini, yer osti boʼshliqlarini oʼtish, mustaxkamlash, qazib olinayotgan togʼ jinslarini transport vositalariga yuklash, togʼ jinslarini turli agʼdarmalar va skladlarga toʼplash kabi jarayonlarni bajaruvchi mashina va mexanizmlarni oʼrganishdir.
Fanning asosiy vazifasi talabalarga kon mashinalari turlari, ishlash nazariyasi va tuzilishini oʼrgatishdir, ularni maʼlum kon-geologik sharoitlar uchun munosibligini tanlab, hisoblashni oʼrgatishdir.
Konchilik sohasida ishlatiladigan barcha mashinalar va mexanizmlarni uchta asosiy guruxga ajratib oʼrganiladi.
1. Kon mashinalari. Bu turkumga asosan foydali qazilmalarni va nokerak togʼ jinslarini yer osti va ochiq usullarda qazib oluvchi, yer osti boʼshliqlarini (lahim) oʼtuvchi, togʼ jinslarini burgʼulovchi mashinalar guruxidir. Bu gurux mashinalari ochiq konlarda ishlatiluvchi: bir choʼmichli va koʼp choʼmichli ekskavatorlar (qazib-yuklovchi mashinalar), kon pogʼonalaridan skvajinalar hosil qiluvchi burgʼulash stanoklari; Yer osti konlarida ishlatiluvchi foydali qazilmalarni qazib oluvchi kombaynlar, lahim oʼtuvchi kombaynlar, Yer osti burgʼulash mashinalari va boshqa yordamchi kon mashinalaridir.
2. Transport mashinalari. Bu turkumga foydali qazilmalarni yer osti va usti sharoitlarida tashuvchi, xar xil yordamchi materialllar va yuklarni tashuvchi mashinalar oʼrganiladi. Bunday mashinalar turkumiga: uzluksiz va uzlukli (davriy) transport vositalari kiradi.
Uzluksiz transport (yukni uzluksiz tashuvchi) vositalariga: konveyer transporti (lentali, kurakli va boshqa maxsus konstruktsiyali), oʼz ogʼirligi bilan, pnevmo va gidroenergiyasi bilan yuk tashuvchi vositalar.
Uzlukli transport (yukni boʼlak-boʼlak yoki davriy ravishda tashuvchi) vositalariga: barcha gʼildirakli yuk tashish vositalari, temir yoʼl transporti, alohida boʼlaklar bilan uzlukli yuk tashuvchi sidirgichlar va boshqalar.
3. Turgʼun mashinalar. Bu turkumga foydali qazilmalarni qazib olish va tashishda ishlatiladigan mashina-mexanizmlarga yordam beruvchi, odamlarga va mashinalarga mexnat sharoitlarini yaratishga xizmat qiluchi hamda maʼlum asosiy texnologik jarayonlarni bajaruvchi mashinalar kiradi. Bular kompressor qurilmalar (mashinalarni siqilgan xavo bilan taʼminlovchi), suv chiqarish qurilmalari (nasoslar), ventilyator qurilmalari (shaxtani toza havo bilan taʼminlaydi) va yuk koʼtarish qurilmalari (shaxta tik stvolida yukni davriy ravishda yer yuzasiga koʼtarib beruvchi) dir.
Foydali qazilmani qazib olish jarayonining rivojlanishi quyidagi asosiy bosqichlardan iboratdir:
1-bosqich. Koʼmir qazib olishning qisman mexanizatsiyalashgan davridir. Bu davr 1945 yillargacha boʼlgan davrni oʼz ichiga oladi. Bu davrdagi mashinalar 1 m dan ziyod qamrovchi qirqish va qirqib-agʼdarib beruchi kombaynlar ishlatilgan (Kirovets, Donbass-1G, LGD-2M), boʼlaklarga boʼlib suriladigan bir zanjirli konveyerlar qoʼllanilgan. Bu mashinalar koʼmir qatlamini kichik tezliklarda (0,1-1m/min) faqat bir tomonlama harakatlanib qazib olgan. Boshqa yordamchi jarayonlar mexanizatsiyalashmagan boʼlgan.
2-bosqich. Koʼmir qazish mexanizatsiyalashgan boʼlib, keng qamrovchi mashinalar oʼrniga tor qamrovchi kombaynlar (0,5-1 m), katta tezliklarda (0,5-0,7 m/sek), qirquvchi va yuruvchi kombaynlar, boʼlaklarga boʼlinmasdan suriladigan konveyerlar qoʼllanilgan. Bunday kombaynlar: MK-67, K-101, 2K-52, BK-52, KSh-1KG kabi kombaynlar ishlab chiqarilgan.
3-bosqich. Kompleks mexanizatsiyalashgan, qisman avtomatlashtirilgan. Bu bosqichda oʼzi suriladigan mexanizatsiyalashgan gidravlik mustaxkamlagichlar qoʼllanilgan. Bunday komplekslarga «Donbass», «KM», «OMKTM», «MK», «KTU» kabilar kiradi.
4-bosqich. Koʼmirni agregatlar yordamida qazib olish davridir.Barcha yordamchi jarayonlar toʼla mexanizatsiyalashgan va avtomatlashtrilgan. Bunday agregat komplekslar doimo odam turmasdan ishlay oladi.Bunga А-3 va SА agregatlari misol boʼladi.
Foydali qazilmalarni qazishga tayyorlash, massivdan ajratib olish, uni transport vositasiga yuklash, tashish, yer yuziga chiqarish, foydasiz kon jinslari agʼdarmasini hosil qilish va boshqa jarayonlar bilan bogʼliq boʼlgan ishlar majmui – kon ishlari deyiladi. Ushbu jarayonlarda ishlatiladigan barcha mashina-mexanizmlar bir-birlari bilan oʼzaʼro texnologik bogʼliqlikka egadir.
Foydali qazilmani qazib olishga tayyorlash ishlari: yer osti konlarida – tayyorlov lahimlarini oʼtish, shpurlar hosil qilish; ochiq konlarda – qoplama togʼ jinslarini olib tashlash, qazib olinuvchi bloklarda skvajinalar hosil qilishdan iboratdir. Bu texnologik jarayonlarni oʼz vaqtida sifatli bajarish uchun albatta mos texnik tavsifga ega boʼlgan mashinalar va uskunalarni ishlatish talab etiladi. Xuddi shuningdek, foydali qazilmani massivdan ajratib olish yoki qazib-yuklash, tashish ishlarida ishlatilayotgan elektromexaniq vositalar ham kon korxonasi texnologik zanjiriga mos kelishi lozimdir. Bu iborani oddiy qilib quyidagicha tushuntirish mumkin. Masalan, qazib-yuklash va tashish tizimini olib qaraylik. Foydali qazilmani qazib olayotgan kombayn yoki ekskavator katta unumdorlikli boʼlsada, tashish mashinasi kichik quvvatli yoki unumdorlikka ega boʼlsa, bunda tashish ishlari orqada qolib ketadi, kon mashinasi esa boʼsh turib qoladi va aksincha. Shuning uchun kon korxonasida ishlatilayotgan har bir mashina oʼz texnologik zanjirida har taraflama bir-biriga mos kelishi talab etiladi.
Koʼmirni qazib olish jarayoni kon maydonini tayyorlashdan tortib to qazib olingan koʼmirni isteʼmolchiga joʼnatishgacha boʼlgan uzluksiz texnologik sikldan iborat boʼlib, bu jarayonlarda ishlatiladigan mashinalar va uskunalar funktsional belgilarga qarab bir nechta toifalarga boʼlinadi.
1. Yordamchi yer osti lahimlarini oʼtuvchi mashina va kompleks uskunalari.
2. Foydali qazilmalarni qazib oluvchi mashina va kompleks uskunalari.
3. Yer osti va usti transport mashinalari va komplekslari.
4. Yuk koʼtaruvchi, shamollatuvchi, suv chiqaruvchi va pnevmoenergiyaberuvchi turgun mashinalar.
5. Boyitish korxonalarining mashina-mexanizmlari.
6. Energetik uskuna va apparatlar.

Kon mashinalari. Hozirgi vaqtda shaxta va rudniklarda lahim oʼtishning quyidagi texnologik sxemalari qoʼllaniladi:


- Burgʼilab-portlatish usulida lahim oʼtish texnologik sxemasi.
- Kombayn bilan lahim oʼtish usulining texnologik sxemasi.
- Tor yoki keng kavjoyli lahim oʼtish texnologik sxemasi.
- Burgʼilab-tutashtiruvchi mashinalar yordamida lahim oʼtish texnologik sxemasi.
Gorizontal kon lahimlarini oʼtishda shpurlar burgʼilash BUE 1, BUE1M, BKG 2, BUEZT, elektr yuritgichli va BU 1, BU1M, BUR2, 1SBU 2 pnevmo yuritgichli burgʼilash qurilmalari yordamida bajariladi. Ushbu burgʼilash qurilmalari gorizontal va qiyaligi 100 gacha boʼlgan lahimlarni qattiqlik koeffitsienti 16 dan kam boʼlgan jins yoki foydali qazilma yotqizigʼi orasidan oʼtishda qoʼllaniladi.
Gorizontal va yotiq (qiyaligi 10o gacha boʼlgan) lahimlarni yumshoq jins yoki koʼmirdan oʼtish lahim oʼtuvchi kombaynlar yordamida bajariladi.
Lahim oʼtuvchi kombayn – bu lahim oʼtishda yoki kon jinsini kavjoy massivdan ajratib olib, uni transport vositalariga yuklab berishni bajaruvchi kombinatsiyalashgan mashinadir.
Lahimlarni kombayn bilan oʼtishda jinslarni lahim kavjoyidan ajratib olish va uni yuklash jarayonlari bir vaqtda, parallel bajarilishi tufayli lahim oʼtish tezligi burgʼilab-portlatish usuliga nisbatan 3-5 barobar katta, mehnat unumdorligi 2-3 barobar koʼp, lahim oʼtish qiymati 50-60% gacha kam boʼlib, lahim oʼtish ishlarining xavfsizlik darajasi yuqori boʼlishi taʼminlanadi
Uzluksiz ishlaydigan mashinalar (2PNB2 ,1PNB2B va boshqalar) oʼrmalovchi mashinalar boʼlib, ikkita sidirgʼich «qoʼllar» ularning ish organi hisoblanadi. Mashina qoʼllari uzluksiz yon tomondagi maydalangan jinslarni (koʼmirni) sidirib, sidirgʼichli yoki plastinkali konveyerga tushirib beradi va jinslar konveyer orqali transport vositalariga yuklanadi.
Yuklash mashinasini tanlab olishga qator omillar taʼsir etadi, asosiylari: yuklanadigan kon jinsining tavsifi; lahim koʼndalang kesim yuzasining oʼlchamlari; lahimning qiyalik burchagi; shaxtaning gazdorlik holati va boshqalar. Shaxtalarda qiya kon lahimlarini burgʼilab-portlatish usulida oʼtish uchun maxsus lahim oʼtuvchi komplekslar yaratilgan. Masalan, «Sibir - 1» kompleksi MDX mamlakatlari koʼmir shaxtalarida keng qoʼllanilmoqda. Bu kompleks konstruktiv texnologik jihatdan oʼzaro bogʼlangan uskunalar tizimi koʼrinishida boʼlib, chigʼir (lebedka) yordamida relsda harakatlanadi.
Karьerlarda qazib-yuklash ishlari kon massasini kavjoydan ajratib olib, uni transport vositalariga yoki kon jinslari agʼdarmalariga eltib berishni oʼz ichiga oladi. Qazish va yuklash ishlarini, asosan ekskavatorlar bajaradi. Shu sababli qazish va yuklash ishlari bitta jarayon boʼlib, qazish-yuklash ishlari deb yuritiladi. Karьer (razrez)larda qazib-yuklash ishlari uzlukli (tsikli) va uzluksiz printsipda ishlaydigan ekskavatorlar yordamida bajariladi. Bir choʼmichli ekskavatorlar, yuklagichlar, gʼildirakli skreperlar, buldozerlar va shu kabi mexanizmlar siklli qazib-yuklovchi mashinalar hisoblanadi. Bu mashinalarning ishchi organi davriy ravishda xarakatlanuvchi faqat bitta choʼmich yoki qirqish unsuri (buldozer pichogʼi-lemexi) dan tashkil topadi.
Uzluksiz printsipda ishlaydigan mashinalar (koʼp choʼmichli zanjirli va rotorli ekskavatorlar) ishchi organi (choʼmichli, qirgʼichli) xalqasimon traektoriya boʼyicha xarakatlanishi tufayli kon jinslarini qazib olib yuklash ishlarini uzluksizligini taʼminlaydi.
Kon mashinalariga quyidagi talablar qoʼyiladi: 1) iqtisodiy talablar – ularni barpo etish sharoiti va ishlatish sharoiti; 2) sotsial talablar-ishlatilayotganda va taʼmirlashda toʼla xavfsizlik; 3) texnik talablar-yuqori darajada mustaxkam, ishonchli, yuqori quvvatli, kam energiya sarf qilish, ixcham, unumdorli va x.k.


Yüklə 30,42 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin