Viruslar Vikipediya, ochiq ensiklopediya Viruslar



Yüklə 1,39 Mb.
Pdf görüntüsü
tarix17.04.2022
ölçüsü1,39 Mb.
#55627
Viruslar
Fan oyligi MATEMATIKA 2018, Fan oyligi MATEMATIKA 2018, Fan oyligi MATEMATIKA 2018, Fan oyligi MATEMATIKA 2018, Fan oyligi MATEMATIKA 2018, evIOGXJMqrT8U-9pBqQu6eYmD7SYVvJ2


Viruslar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya



Viruslar (lotincha: virus — zahar) — faqatgina tirik hujayralarda ko

ʻpayib, oʻsimlik, hayvon  va  odamda

yuqumli  kasallik  qo

ʻzgʻatuvchi  mikroorganizmlar.  Oʻtmishda  "Viruslar"  termini  har  xil  kasallik

qo

ʻzgʻatuvchilarga, ayniqsa nomaʼlum agentlarga nisbatan qoʻllanilgan. Fransuz olimi L. Paster bir qancha



kasalliklarning  kelib  chiqishida  bakteriyalarning  rolini  isbotlab  berganidan  so

ʻng  Viruslar  tushunchasi

"mikrob" so

ʻzining sinonimi sifatida qoʻllanila boshlandi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi bu ikki guruh agentlari,

ya

ʼni bakteriyalar bilan Viruslar oʻrtasidagi muhim farq rus olimi D. I. Ivanovskiy (1892) va keyinchalik



boshqalar  tamaki  mozaikasi  hamda  juft  tuyoqli  hayvonlarning  oqsil  kasali  qo

ʻzgʻatuvchilari  bakterial

suzg

ʻich (filtr)dan oʻtishini isbotlagach, aniqlandi.



Viruslar tabiatda keng tarqalgan, odam, hayvonlar va o

ʻsimliklarda har xil ogʻir kasalliklarni paydo qiladi.

Ular maxsus tarqatuvchi yoki mexanik yo

ʻl bilan tarqaladi. Koʻpchilik Viruslar yillab tiriklik xususiyatini

yo

ʻqotmaydi,  qulay  sharoitga  (tirik  hujayraga)  tushib  qolishi  bilan  kasallik  qoʻzgʻata  boshlaydi.  Ayrim



Viruslar  (mas.,  gripp  Viruslar)  tashqi  muhitda  o

ʻz  xususiyatini  yoʻqotadi.  Viruslar  qoʻzgʻatadigan

kasallikning  paydo  bo

ʻlishiga  koʻpincha  faqat  bitta  virus  zarrasi  sabab  boʻlishi  mumkin.  Mas.,  bitta

poliomiyelit  virusi  zarrasi  (molekulasi)dan  bir  necha  soatda  milliardlab  Viruslar  vujudga  keladi.

Viruslarning  ko

ʻpayishi  sitoplazmadagi  aminokislotalar  bilan  bogʻliq.  Millionlab  Viruslar  molekulalari

yig


ʻindisi  mikroskop  ostida  kristallar  yoki  X-tanachalar  shaklida  koʻrinadi.  Kasallik  holatini  qoʻzgʻatish

xususiyati,  kasallik  qo

ʻzgʻovchi  boshqa  agentlarga  nisbatan  juda  kichikligi  va  odatdagi  sunʼiy  ozuqali

muhitda rivojlanmasligi Viruslarning o

ʻziga xos xususiyatidir. Faqat baʼzi bakteriofaglar bundan mustasno,

ularni  lab.  sharoitida  ko

ʻpaytirish  mumkinligi  isbotlangan.  Lab.da  oʻrganish  imkoniyati  boʻlgan  barcha

Viruslar  har  xil  fizik  usullar  bilan  birmuncha  aniq  "o

ʻlchangan".  Ularning  diametri  10—300  mkm.

Tayoqcha,  shar  yoki  ipsimon  shaklda  bo

ʻladi.  Oʻsimlik  va  hayvonlarda  kasallik  qoʻzgʻatuvchi  koʻpgina

Viruslar yumaloq shaklda. Bug

ʻdoy va beda mozaikasi Viruslar tashqi koʻrinishi bilan bakteriya tayoqchasi

yoki o


ʻqqa oʻxshaydi. Viruslar tuzilishini elektron mikroskop va rentgenda tadqiq qilish orqali baʼzi nozik

tarkibiy qismlari aniqlangan. Ularning hammasida ichki modda, asosan nuklein kislotadan iborat bo

ʻlib, u

oqsil  qobiq  bilan  o

ʻralgan.  Bir  necha  tur  Viruslarning  kimyoviy  tarkibi  oʻrganilgan,  xolos.  Vaksinalar

Viruslarning  tuzilishi  ham,  chamasi  oddiy  bakteriyalarniki  kabi  murakkab.  Uning  tarkibida

nukleoproteinlar, uglevodlar va lipoidlar bor. Nuklein kislotasi dezvksiriboza shaklida, lipoidlar guruhi esa

xolesterol,  fosfolipid  va  neytral  moy  ko

ʻrinishida  uchraydi.  Fitopatogen  Viruslar  tarkibida  ribonuklein

kislota  (RNK),  hayvon  va  odamlarda  kasallik  qo

ʻzgʻatuvchi  Viruslarda  esa  RNK  yoki  DNK

(dezoksiribonuklein kislota) bor. Ba

ʼzi Viruslar tozalangan preparatlar holida olinib, ularning bir qismi toza

haqiqiy  kristallar  (mas.,  tamaki  nekrozining  Viruslar),  boshqalari  esa  suyuq  kristallar  (mas.,  tamaki

mozaikasi  Viruslar)  yoki  shakleiz  cho

ʻkmalar  hosil  qiladi.  Viruslarni  ajratib  olish  va  tozalash  uchun

ultratsentrifugalanadi, turli xil fizikkimyoviy usullardan foydalaniladi.

Viruslarning  tasnifi  (klassifikatsiyasi)  va  ularni  ifodalaydigan  belgilar  hali  qabul  qilinmagan.  Ularga  ham

xuddi  hayvonlar  va  o

ʻsimliklarga  beriladigan  tur  va  turkum  nomi  beriladi,  xalq  ifodalari,  har  xil

qisqartmalardan  foydalaniladi,  kasallanuvchi  organizmning  turkum  nomi  bilan  atalib,  yoniga  raqam

qo

ʻyiladi  yoki  Viruslar  morfologik,  kimyoviy  xossalari  va  reproduktiv  xususiyatlariga  binoan  urug  va



oilalarga birlashtiriladi. Viruslar urug

ʻining lotincha nomiga virus soʻzi (mas., Enterovirus),  oilasi  nomiga

viridae so

ʻzi (mas., Poxviridae) qoʻshilib yoziladi.




Viruslar  organizmga  har  xil  yo

ʻllar  bilan  kiradi,  mas.,  Viruslar  oʻsimlik  hujayralariga  chetdan  faqat  ular

shikastlanganida kirishi mumkin. Gripp Viruslar va b.da hujayra qobig

ʻini buzish xususiyatiga ega boʻlgan

fermentlari bor. Viruslar organizmga kirgach, infeksiyanint latent yoki yashirin davri boshlanadi. Ko

ʻpgina


Viruslar  hujayralarda  to

ʻplanib,  hujayra  ichida  oʻziga  xos  tarkibiy  qismlar  hosil  qiladi  (qarang  Virusli

granullyoz). Viruslar bilan zararlangan o

ʻsimliklar, odatda, butun hayoti davomida infeksiya oʻchogʻi boʻlib

qoladi. Viruslar ekologik, biologikva b. omillar ta

ʼsirida vujudga keladigan kuchli oʻzgaruvchanlikka ega.

Viruslar  tabiatda  keng  tarqalgan  bo

ʻlib,  ular  juda  koʻp  xoʻjayinga  ega.  Asosan,  soʻruvchi  hasharotlar,

kanalar  va  nematodalar  bilan  tarqaladi.  Ba

ʼzi Viruslar urugʻlar orqali tarqaladi va deyarli barcha Viruslar

kasal o

ʻsimlik jinssiz koʻpaytirilganda avlodga oʻtadi. Viruslarning patologik taʼsiri xilma-xil boʻlib, asosan,

ularning  ko

ʻpayishidan  xoʻjayin  organizmida  yuz  beradigan  oqsil  va  nuklein  almashinuvining  buzilishi

bilan belgilanadi (qarang Virusli kasalliklar). Viruslarni virusologiya fani o

ʻrganadi.

Virusologiya

Mikroorganizmlar

O

ʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil



M etyuz R., Virusi rasteniy, per. s angl., M., 1973; Virusi i mikrobi v jizni rasteniy [Sb. st.),

Kishinev, 1981.

Abdukarim Zikiryoev.

Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, (https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Viru

slar&action=edit) Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin. 

Bu andozani aniqrog

ʻiga almashtirish kerak.

"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Viruslar&oldid=2515516" dan olindi 



Bu sahifa oxirgi marta 11-Aprel 2022, 20:52 da tahrir qilingan.

Matn Creative Commons Attribution-ShareAlike litsenziyasi bo

ʻyicha ommalashtirilmoqda, alohida holatlarda

qo

ʻshimcha shartlar amal qilishi mumkin (batafsil).



Yana q.

Adabiyotlar

Yüklə 1,39 Mb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə