1. Geografik karta va atlaslarni tahlil qilish Kartografik tadqiqot usullari



Yüklə 19,16 Kb.
tarix21.10.2023
ölçüsü19,16 Kb.
#158677
1. Geografik karta va atlaslarni tahlil qilish Kartografik tadqi-fayllar.org


1. Geografik karta va atlaslarni tahlil qilish Kartografik tadqiqot usullari

1.Geografik karta va atlaslarni tahlil qilish


2.Kartografik tadqiqot usullari
3.karta va atlaslarni loyihalash
8.2. Geografik karta va atlaslarni tahlil qilish va baholash
Kartalarning mazmunini va o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish
yo‘li bilan ularning biror maqsad uchun nechog‘liq yaroqli yoki
yaroqsiz ekanligini aniqlab berish mumkin. Kartani tahlil qilish
quyidagi tartib bo‘yicha olib boriladi: uning zamonaviyligi, ilmiy
jihatdan mukammalligi, mazmunining to‘laligi, matematik va
geografik asoslar tanlanishining maqsadga muvofiqligi, genera￾lizatsiya jihatdan to‘g‘ri kelishi, jihozlanish darajasi, ko‘rgazmali￾ligi, ishlatilgan shartli belgilarning mantiqiy bog‘lanishi, umumiy
geografik ko‘rsatkichlarning tasvirlanish darajasi va kartadagi
tasvirlarning geometrik jihatdan aniqligi e’tiborga olinadi.
Kartalardan foydalanishning ko‘lami juda keng. Kartadan hozirgi
kunda ilmiy-tadqiqotlarda, xalq xo‘jaligida, loyihalashda, oliy va
o‘rta maxsus o‘quv yurtlarida hamda harbiy ishlarda foydalaniladi.
Ayniqsa, tabiiy mavzuli kartalardan foydalanish yildan yilga ortib
bormoqda. Masalan, tuproq kartalari yordamida tuproqning gumusi,
kimyoviy tarkibi, eroziyasi, sho‘rlanish darajasi, ularni yaxshilash
tadbirlari ko‘riladi. So‘nggi paytlarda tabiiy resurslarni baholash,
tabiiy muhitni muhofaza qilish kartalari tuzilib, ulardan xalq
xo‘jaligida unumli foydalanilmoqda.
Kartalarni tahlil qilish umumgeografik karta bilan mavzuli
kartalarda bir xil emas, albatta. Òahlil qiluvchi ana shu kartalar
mazmuni va kartografik jihatdan yetarli ma’lumotga ega bo‘lmog‘i
zarur.
Umumgeografik kartalarni tahlil qilish yozma shaklda quyidagi

tartibda olib boriladi:


kartaning nomi (uning nomi, beti, kim tomonidan tuzil￾ganligi), nashr qilingan vaqti va qayerda nashr qilinganligi;
kimlarga mo‘ljallanganligi;
nashr qilishda ishlatilgan ranglar;
bosh masshtabi;
kartografik proyeksiyasi xatoligi va uning tarqalishi (eng kam
va eng ko‘p tarqalgan maydonlari);
mazmunining qanday tasvirlanganligi: suv obyektlari, relyefi
(ishlatilgan usuli), o‘simligi, tuproqlari, aholi yashaydigan joylari,
chegaralari, ijtimoiy-iqtisodiy elementlari, yozilgan shriftlari;
legendasi va komponovkasi;
karta to‘g‘risidagi umumiy xulosa va fikrlar;
«Kartografik tadqiqot usuli» to‘g‘risida gap ketganda, deb yozadi
prof. A.M.Berlyant, kartada tasvirlangan voqea va jarayonlarni to‘g‘ri
tushuntirish uchun kartadan foydalanish uslubini bilish zarurligini
puxta anglab yetish lozim. Olimning ta’kidlashicha, kartani bilish
kartadagi voqea va jarayonlar to‘g‘risida, miqdor va sifat ko‘r￾satkichlarini, geosistemalar orasidagi o‘zaro bog‘liqlik va o‘zaro
munosabatlarni, ularning vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi natijasida
vujudga kelgan va vujudga kelishi mumkin bo‘lgan vaziyatlarni
tushuna bilish demakdir.
So‘nggi yillarda kartografiyada yangi soha modellashtirish
usulidan foydalanilmoqda. Modellashtirish shunday uslubki,
unda o‘rganilayotgan obyekt (voqea va jarayonlar) boshqa bir
yordamchi obyekt orqali o‘rganilib, uni o‘rganish uslubiga to‘g‘ri
kelishi kerak.
Model tadqiqotni osonlashtiradi va soddalashtirib beradi,
ko‘rgazmali qilishga imkon yaratadi, model yordamida modellash￾tirilayotgan voqea va jarayonlar to‘g‘risida yangi ma’lumotlar olish
imkoniyati tug‘iladi. Modellashtirish tadqiqotchida yangi fikrlar
uyg‘otishga yordam beradi va o‘z imkoniyatlarini sinab ko‘rishga
yordamlashadi.
Kartografik modellashtirish deganda geografik voqea va
jarayonlardan foydalanish asosida yangi bilim olish va ulardan
foydalanish uchun kartografik asarlar yaratish va tahlil qilish
natijasida yangilarini yaratish usulini tushunish kerak. Geografik
modellarga ma’lum bir joyning matn yordamida tasvirlab yozilishi
(yozma modeli), har xil kartalar, aerosuratlar, kosmik suratlar,
jadvallar, profillar, diagrammalar, blokdiagrammalar, har xil
matematik formulalarni kiritish mumkin. Ba’zan relyeflarning tabiiy
ko‘rinishi tasviri ham model deb yuritiladi.
Geografiyada ishlatiladigan modellar ichida karta asosiy va
an’anaviy model hisoblanadi. Karta ma’lum bir matematik qonunlar
asosida tuzuladi, ya’ni Yer shari dumaloq bo‘lishiga qaramay, u
maxsus usul proyeksiya asosida modellashtirilib, tekislikka yoyilib,
karta sifatida
Kartalarni ilmiy jihatdan tahlil qilish, voqea va jarayonlarni
kartadan o‘qib o‘rganish kartografik tadqiqot uslubi deb yuritiladi.
Kartalar geografik tadqiqotlarni olib borishda asosiy vosita (qurol)
ekan, geograflar kartografik tadqiqot uslubini ham bilishi kerak.
Kartografik tadqiqot usulida quyidagi asosiy usullardan
foydalaniladi:
1. Kartani o‘qib o‘rganish;
2. Kartani kartometrik yo‘llar bilan tahlil qilish;
3. Grafik usul;
4. Matematik statistik tahlil qilish usuli va boshqalar.
Kartani o‘qib tahlil qilish usuli eng ko‘p qo‘llaniladigan usul
bo‘lib, kartografik tasvirga asoslanadi, legenda asosida bajariladi.
Kartometrik usulda esa kartada o‘lchash yo‘llari bilan nuqtalarning
koordinatalarini aniqlash, masofalarni hisoblash, balandliklarni,
maydonlarni, hajmlarni, burchaklarni va boshqa miqdor,
ko‘rsatkichlarini hisoblash yo‘li bilan tahlil qilinadi.
Grafik usulda kartada profil, kesmalar, blokdiagrammalar, har
xil diagrammalar va chizmalardan foydalaniladi. Masalan, profil
va kesmalar yordamida obyektlarning vertikal strukturasini,
blokdiagramma bilan o‘lchash (qalinligi, bo‘yi va eni) yordamida
hajmi aniqlanadi. Natijada, Yer yuzasi bilan geologik struktura
orasida bog‘liqlikni bilish mumkin.
Matematik-statistik tahlil qilish usuli yangi qo‘llanilayotgan
usul bo‘lib, elektron-hisoblash texnikasiga asoslanadi (masalan,
yalpi hosil, hosildorlik va hokazolar). Bu usulni qo‘llashda izoliniya
usuli qo‘l keladi. Chunki bunda kartadagi har qanday nuqtada
«tasvirlangan voqea» qiymatini aniqlasa bo‘ladi. Statistik
ko‘rsatkichlar yordamida bu usul bilan hududlar rayonlashtir
KARÒA VA AÒLASLARNI LOYIHALASH, ÒAHRIR
QILISH VA ÒUZISH
9.1. Karta va atlaslarni loyihalash
Kartalar va atlaslar yaratish juda mashaqqatli ish bo‘lib, ko‘p
texnologik jarayonlarni o‘z ichiga oladi.
Kartalar, asosan, 2 xil usulda:
1. Bevosita dalada syomka qilish yo‘li bilan (fototopografik usulda)
va maxsus syomka qilish, masalan, geologik syomka, tuproq
syomkasi (kadastrlash syomkasi), geobotanik, geofizik syomka va
boshqa yo‘llar bilan ishlanadi.
2. Kameral sharoitda, ya’ni kabinetda, yig‘ilgan har xil manba
va ma’lumotlar (astronomik, topografik, syomka manbalari,
kartografik, geografik, iqtisodiy-statistik, aerokosmik suratlar va
boshqa manbalar) asosida maxsus mutaxassis kartograflar tomo￾nidan tuziladi. Hozirgi kartografiya darsliklarida va qo‘llanmalarda
topografik va geografik kartalarni dala va kameral sharoitda yaratish
to‘g‘risida ma’lumot berilgan.
Lekin dala sharoitida topografik kartalar asosida tuzilgan yirik va
o‘rta masshtabli, mavzuli kartalar ham bo‘ladi, ular geologik,
geobotanik, tuproq, landshaft kartalaridir. Bunday kartalarni yaratish
yo‘llarini maxsus fanlar, ya’ni tuproqshunoslik kartografiyasi,
geologik kartografiya, geobotanik kartografiya fanlari o‘rgatadi.
Kartografiyada bir-biriga o‘xshash va bir-biriga yaqin bo‘lgan,
lekin o‘zaro farq qiladigan 3 ta kartografik termin (atama) mavjud.
Ular: kartalarni loyihalash, tahrir qilish va tuzish terminlaridir.
Kartalarni loyihalash yangi kartani yaratish va mavjud kartalarni
modernizatsiyalash, ya’ni yangilash demakdir.
Kartalarni tahrir qilish deganda, karta yaratishning tahririy
hujjatlarini ishlab chiqish va karta yaratish jarayonida ilmiy￾texnikaviy ishlarga rahbarlik qilish usullari tushuniladi.
Kartalarni tuzish deganda, kartaning dastlabki nusxasini
yaratish usuli tushuniladi, bu matematik asos, kartaning mazmuni,
generalizatsiyalangan kartografik tavsif aks etgan nusxadir.
Loyihalashning maqsadi kartani yaratish yoki va yangilash
jarayonida olib boriladigan ishlarni tashkil qilish va baholashdan
iboratdir.
Karta va atlaslarni loyihalashtirish vazifalariga quyidagilar kiradi:
a) buyurtmachi bilan birgalikda texnikaviy vazifalarni ishlab
chiqish, yirik kartografik asarlar bo‘lsa, uning umumiy dasturini
ishlab chiqish;
b) kartaning matematik asosini (masshtabi, proyeksiyasi,
formati (o‘lchamlari), komponovkasi (atlas bo‘lsa, uning maketi
komponovkasi)ni ishlab chiqish;
d) kartaning mazmunini ishlab chiqish, shartli belgilari,
tasvirlash usullarini, tajriba nusxasini va mualliflik maketini
(nusxasini) tayyorlash;
e) kartani oson va arzon yo‘l bilan sifatli qilib tayyorlash yo‘lini
ishlab chiqish;
f) karta va atlasni yaratish uchun zarur bo‘lgan tashkiliy ishlarni
rejalashtirish va amalga oshirish;
g) karta va atlaslarning texnikaviy-iqtisodiy asosini ishlab chiqish.
Karta yoki atlasning dasturi loyihalashning negizidir.
Bu jarayon quyidagilarni: kartasi tuziladigan hududning nomi,
kimlar uchun mo‘ljallanganligi, kartografik turi, tiði, karta va
atlaslarning mavzulari, matematik asosi, kartalarning mazmuni,
generalizatsiya prinsiðlari, tasvirlash usullari va shakllari, statistik
va kartografik manbalar, ulardan foydalanish tartibi hamda karta
yoki atlasni tayyorlash texnologiyasini o‘z ichiga oladi.
Dasturga qo‘shimcha ravishda yana texnikaviy-iqtisodiy hisob￾kitoblar, texnikaviy-tashkiliy ishlar va kartaning ilmiy-texnika
loyihasi tayyorlanadi. Òuzilgan karta va atlasning loyihasida
yaratilayotgan karta yoki atlas to‘g‘risida to‘liq ma’lumot berilibgina
qolmay, uning to‘liq qiymati va tannarxi, karta hamda atlasning
ma’lum texnologik jarayonlari, mualliflik maketini tayyorlash,
tuzish va tahrir qilish, nusxasini tayyorlash hamda nashr qilish
maketini tayyorlash jarayonlarini bajarish vaqtlari ham ko‘rsatiladi.
Yuqorida ko‘rsatilgan ishlar bajarilib, mutaxassislar va
buyurtmachilar tomonidan muhofaza qilinib, tasdiqdan o‘tgandan
so‘nggina loyiha asosiy hujjat bo‘lib hisoblanadi va ishga kirishiladi.
Yuqorida karta va atlaslarni loyihalash jarayonining sxemasi berilgan.
Karta va atlaslarni loyihalash quyidagi bosqichlarga bo‘linadi:
karta va atlaslarning maqsadi va mavzulari;
atlas kartalarining ro‘yxatini aniqlash;
matematik asosni ishlab chiqish;
maket komponovkasini tayyorlash;
kartografik va boshqa manbalarni aniqlab ro‘yxatini tuzish;
karta mazmunini ishlab chiqish va tasvirlanadigan tafsilot va
obyektlarni, voqea va hodisalarni tasniflab, aniqlash;
shartli belgilarni ishlab chiqish, karta va atlaslarni badiiy jihatdan
jihozlash yo‘llarini ishlab chiqish, ramka va uning tashqarisidagi
bezak, kesma va qo‘shimcha kartalar, hamda atlasning ustki qismlarini,
kartalardagi ochiq joylarni surat va rasmlar bilan bezash;
atlas yoki karta dasturini ishlab chiqish;
ish jarayonlarining texnologiyasini ishlab chiqish;
atlaslar uchun geografik asoslarning tiðlarini ishlab chiqish
va mualliflik maketlarining mazmunini aniqlash;
har bir ish jarayoni bo‘yicha sarf-xarajatlarni hisoblab
chiqish;
jarayonlar bo‘yicha ish grafigini ishlab chiqish;
Ilmiy texnikaviy loyihaning (IÒL) asosiy hujjati karta va atlasning
dasturi hisoblanadi. Karta va atlas dasturida quyidagi bo‘limlar
mavjud:
karta va atlasning nomi, ishlatilishi va ularga bo‘lgan talablar;
kartaning matematik asosi;
kartaning mazmuni, tasvirlash usullari va generalizatsiyalash
prinsiðlari;
kartografik manbalar va ulardan foydalanish yo‘llarini
ko‘rsatish;
geografik xarakteristika va generalizatsiya qilish uchun
tavsiyalar;
karta yaratish texnologiyasi.
Dasturda mualliflik maketini (nusxasini) yaratish uchun
quyidagi tavsiyalar beriladi: 1. Qaysi geografik manbalardan qanday
qilib foydalanish, qaysi masshtabda mualliflik nusxasi tuzish kerakligi
ko‘rsatiladi, har bir nusxa uchun maxsus formular tutiladi, unda
kartografik manbalar ko‘rsatiladi.
Dasturda mavzuli kartalar ro‘yxati berilib, ularning mazmuni
aniqlanadi hamda taqrizga berish vaqtlari ko‘rsatiladi.
Dasturda tahrir qilish, tuzish va loyihalash bilan bog‘liq bo‘lgan
masalalar yechimi ham, albatta ko‘rsatilishi kerak. Masalan, tahrir
qilish ko‘rsatmasini yozish va har bir tiðdagi karta uchun legendalar
ishlab chiqish ko‘rsatilish
6
Dasturning texnologik qismida karta va atlas yaratishda foydalanish

mumkin bo‘lgan yangi texnologik usullar, ya’ni kompyuterlardan,


EHMlardan va boshqa yangi asbob-uskunalardan foydalanish
imkoniyatlari ko‘rsatiladi.
Karta va atlaslar yaratishda shartli belgilarni tanlash va joyida
ishlata bilish kerak. Shartli belgilar oddiy shaklda, mazmunga loyiq
ravishda tanlanishi zarur, shu bilan birga hozirgi zamon texnolo￾giyasiga mos bo‘lish kerak.
Kartografik korxonalarda maxsus shartli belgilardan iborat
fotoalbom mavjud bo‘lib, qayta tuzishda o‘sha albomdan foydalaniladi.
Karta tuzishda legendaning ahamiyati kattadir, shuning uchun
legenda kartaning kaliti deb ham yuritiladi. Chunki u karta
mazmunini ochib beradi. Kartani o‘qishga kirishishdan avval uning
legendasi bilan tanishiladi. Kartaning legendasi karta programmasi
bilan birga ishlab chiqilib, karta tuzish nusxasi bilan birga beriladi.
Legendani ishlab chiqishda shartli belgilar karta mazmuniga mos
bo‘libgina
qolmasdan, manti
q jihatdan ham to‘liq, sodda, o‘quvchan
va qisqa bo‘lishi zarur. Kompleks legenda, tiðologik hamda sintetik
legendalar mavjud. Masalan, sintetik legendalar landshaft kartalarida,
baholash va bashorat qilish kartalarida ko‘proq ishlatilsa, tiðologik
legendadan ilmiy tasnif bilan bog‘liq bo‘lgan kartalarda foydalaniladi.
Mualliflik maketlari (nusxasi) maxsus ixtisoslashgan tashkilot￾lardagi yuqori malakali mutaxassislar, karta sohasi bo‘yicha
ishlaydigan xodimlar va kartograf-muharrirlar tomonidan tuziladi.
Karta mualliflari quyidagi tartibda ish olib borishi mumkin:
karta tuzish g‘oyasi paydo bo‘lgandan so‘ng uning mazmuni
aniqlanadi;
kartaning dasturi tuziladi;
manbalar o‘rganib chiqiladi;
kartaning dastlabki legendasi ishlab chiqilib, ko‘rsatkichlar
aniqlanib shkalalar tanlanadi;
kartaning dastlabki eskizi (qo‘lbola) nusxasi tayyorlanadi;
manbalar ishlab chiqilib, qo‘shimcha kesma kartalar,
grafiklar, sxemalar tayyorlanadi;
kartaning to‘liq legendasi ishlab chiqiladi;
kartaning mualliflik nusxasi tuziladi;
mualliflik nusxasi yuzasidan tushuntirish xati yoziladi.
Kartaning xomaki dasturi kartograf-muharrir bilan birgalikda
tuzilishi yaxshi foyda beradi.
137
Mualliflik nusxasi tahririyat tomonidan qabul qilinadi. Karto￾grafik korxonalarda mualliflik nusxasi yuqori saviyada bajarilgan va

hamma qonun-qoidalarga to‘liq javob beradi deb topilsa, uni tuzish


nusxasisiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri nashr qilish jarayoniga o‘tkazsa bo‘ladi.
Bunda ish jarayoni qisqaradi va nashr qilish ishi tezlashadi.
Atlas kartalarini loyihalash oddiy karta tayyorlashdan biroz
bo‘lsa ham farq qiladi, baribir atlas mavzusi asosida ish olib boriladi.
Atlas kartalari masshtabi va proyeksiyasiga katta e’tibor berilib,
komponovkaga loyiq qilib tanlanadi.
Atlasda umuman hamma kartalar uchun bir xil shartli belgilar
tanlanib, atlasdagi mavzuli kartalar uchun esa alohida legenda ishlab
chiqiladi.
Atlas kartalarini joylashtirishda, ularning ketma-ketligiga katta
e’tibor berilib, kartalar mazmuni va ahamiyatiga qarab masshtab
tanlanadi. Kartalar uchun bir necha xil geografik asos yaratiladi.
Bunda generalizatsiya darajasi ham bir xil bo‘lishi kerak.
Atlas kartalarining shartli belgilari, shriftlar, rang bilan
jihozlanishi oldindan atlas dasturida ko‘rsatilgandek bir mazmunga
bo‘ysunishi kerak.
Atlasni loyihalash o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ya’ni bunda
atlas oldiga qo‘yilgan maqsadga, kartalar soniga va, shuningdek,
murakkabligi hamda texnikaviy tavsifiga e’tibor beriladi.
Atlasning matematik asosi uning qanday loyihalanishiga,
kartalarining mazmuni esa ularning generalizatsiya darajasiga, shartli
belgilar tarkibi atlas kartalarning hajmiga va jihozlanishiga bog‘liq.
Atlas yaratishning yana bir xususiyati shundan iboratki, unga
kiritiladigan hamma kartalar birdaniga nashrga tayyorlanmaydi,
balki bir-biriga bog‘liq va bir-birini to‘ldiradigan kartalar guruhlari
dastlab tuziladi, ana shundan keyin kartalarni nashrga tayyorlash
jarayoniga topshirish mumkin.
Shunday qilib, karta va atlaslarni tayyorlashda ularni loyihalash
eng murakkab va mas’uliyatli ish hisoblanadi. Shuning uchun ham

bu jarayonga katta e’tibor beriladi.


http://fayllar.org
Yüklə 19,16 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin