1-mavzu: Analitik geometriya fani haqida qisqacha ma’lumot. Analitik geometriya fanining predmeti va uslublari. Vektorlar ustida chiziqli amallar Darsning rejasi va maqsadi



Yüklə 0,94 Mb.
səhifə1/3
tarix22.12.2022
ölçüsü0,94 Mb.
#77219
  1   2   3
1-MA\'RUZA MATNI


1-mavzu: Analitik geometriya fani haqida qisqacha ma’lumot. Analitik geometriya fanining predmeti va uslublari. Vektorlar ustida chiziqli amallar
Darsning rejasi va maqsadi

  • 1. Vektor tushunchasi.

  • 2. Vektorlar ustidagi chiziqli amallar.

  • 3. Vektorlarning chiziqli bog’liqligi.

  • 4. Vektor fazo va bazis.

  • 5. Vektorlarning skalyar ko’paytmasi.



  • Maqsadi : Vektor tushunchasi, vektorlar ustidagi chiziqli amallar, vektorlarning chiziqli bog’liqligi, vektor fazo va bazis, vektorlarning skalyar ko’paytmasi haqida bilimlar berish, tasavvurlar hosil qilish.

Algebra va tekislikdagi geometriyaning integratsiyasi borasidagi buyuk kashfiyotlardan biri frantsuz faylasufi Rene Dekart nomi bilan bog’liq. Dekartning ta’kidlashicha tekislikdagi Yevklid geometriyasini olib (x,u) uni tartiblangan haqiqiy sonlar juftligi bilan bog’lash
U aylana ko’rinishidagi kvadrat tenglamaning yechimi ekanligini aniqladi. Bu yerda r>0 aylana radiusi. Analitik geometriya ikki o’lchamli fazo tekisligi bilan paydo bo’ldi. Lekin jarayon bu yerda tugamadi va balki nuqtani fazoni yuzaga kelishiga sabab bo’luvchi tartiblangan n ta haqiqiy sonlar to’plami bilan mos qo’yilishiga olib keldi. 1

Evklid aksiomalarining biriga ko’ra har bir nuqtalar juftligi bir qiymatli tarzda to’g’ri chiziqni aniqlaydi. Algebraik nuqtai nazaridan va nuqtalarga ko’ra quyidagi tenglamalar juftligini yechish bilan to’g’ri chiziq tenglamasining koeffitsentlarini topishimiz mumkin.

a, b va s lar orasida munosabat bajarilganda quyidagi bog’lanishlar mavjud.2
(1)
Bu yerda s nol bo’lmagan haqiqiy son. Agar lekin u holda s=0 va shu tarzda to’g’ri chiziq koordinatalar boshidan o’tib qiyalikga ega. Nihoyat, agar bo’lsa bu to’g’ri chiziq gorizantal to’g’ri chiziqdir.3

r haqiqiy son va nuqta koordinatalari ko’paytmasini ko’rinishida aniqlaymiz, ikki nuqta koordinatalari yig’indisini quyidagicha aniqlaymiz , u holda V1 , V2 lar bilan aniqlangan to’g’ri chiziq nuqtalar to’plami quyidagicha aniqlanadi.
(2) 4

Buni ko’rsatish uchun har uchala holatni qarab chiqishimiz zarur, agar biz to’g’ri chiziq haqiqatda V1 , V2 nuqtalar orasida yotishiga ishonch hosil qilsak, biz xususiy hollarga qaytmaymiz. Faraz qilaylik bo’lsin. U holda (1) o’rinli ekanligidan ixtiyoriy nuqtani ko’rinishida ifodalasak siz aslida ekanligini tekshirishingiz mumkin bu yerda a, b lar (1) da berilgan va s ni soddlashtirish bilan topamiz. Men o’quvchiga lekin va bo’lgan holatlarni tekshirishni qoldiraman. V1 , V2 nuqtalar orasidagi kesma doim nuqtalar to’plami ko’rinishida ishodalanishi mumkin. Haqiqatda ham nuqta V1 , V2 nuqtalar orasidagi kesmani nisbatda bo’ladi. Misol uchun . -
bu to’g’ri chiziq segmentining o’rta nuqtasi.5
Bu tasdiqning eng sodda isboti nuqtalardan birini eng qulay vaziyatda joylashtiramiz. Natija nuqtaning qaerda joylashganligiga emas, balki ularning bir-biriga nisbatan qanday joylashganligiga bog’liq bo’ladi. 6
Yuqorida aytilgan vaziyatda v2 ning koordinatalar boshiga ko’chirilgan vaziyatini olamiz, u holda bo’lib buni nolь vektor deb ataladi. Bundan ning koordinatalar boshidan va nuqtadan o’tuvchi to’g’ri chiziq ekanligi kelib chiqadi. SHuning uchun bu to’g’ri chiziqlar bitta va faqat bitta. to’g’ri chiziq 0 va nuqtalar orasidagi kesmani nisbatda bo’lishini isbotlashimiz uchun nuqta va nol vektor orasidagi masofani aniqlashimiz kerak. Ma’lumki, va orasidagi masofa bilan aniqlanadi. Bundan agar bo’lsa, u holda bo’ladi. Demak, nuqta va kesmani nisbatda bo’lar ekan.
Ikkita har xil va nuqtalar orasidagi masofa formula orqali topiladi.

Endi vector tushunchasini va uning hossalarini ko’rib chiqamiz.
1 - ta’rif. Agar berilgan kesmaning uchlari tartiblangan bo’lsa, u holda bunday kesma yo’nalgan kesma deyiladi. Yo’nalgan kesmaning birinchi uchi uning boshi, ikkinchi uchi esa oxiri deyiladi.

1 – chizma


Yo’nalgan kesmani bilan belgilaymiz (1-chizma).
Yo’nalgan kesmaning uzunligi deb, kesma uzunligiga aytiladi va yoki B bilan belgilanadi.
2 - ta’rif. Agar va nurlar bir xil (qarama-qarshi) yo’nalgan bo’lsa, va yo’nalgan kesmalar bir xil (qarama-qarshi) yo’nalishli deyiladi.
3 - ta’rif. Uzunliklari teng yo’nalishi bir xil bo’lgan barcha yo’nalgan kesmalar to’plamini ozod vektor yoki qisqacha vektor deb ataladi.(2-chizma) 7
Vektor ustiga belgi qo’yilgan kichik lotin harflari bilan yoki qo’yiq qilib yozilgan kichik lotin harflari a,в,c,… bilan belgilanadi.
Vektor so’zi lotincha vector – so’zidan olingan bo’lib, tashuvchi, olib yuruvchi degan ma’noni bildiradi.

Ta’rifdan vektor, uzunliklari teng bir xil yo’nalgan kesmalar to’plamidan iborat, ekanligi ravshan. Bu to’plamga tegishli har bir yo’nalgan
kesma to’plamni to’liq aniqlaydi. Shuning uchun
agar bo’lsa, vektorni ko’rinishda yozishimiz mumkin.

Yüklə 0,94 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin