2-sinf ona tili darslarida “Shaxs va narsa harakatini bildirgan so’zlar” mavzusini pedagogik texnalogiyalar asosida o’tish


II BOB. 2-SINFDA «NARSA VA SHAXS HARAKATINI BILDIRGAN SO‘ZLAR» MAVZUSINI O‘RGATISH METODIKASI



Yüklə 206,5 Kb.
səhifə5/9
tarix18.05.2023
ölçüsü206,5 Kb.
#116376
1   2   3   4   5   6   7   8   9
2 sinf ona tili darslarida “Shaxs va narsa harakatini bildirgan

II BOB. 2-SINFDA «NARSA VA SHAXS HARAKATINI BILDIRGAN SO‘ZLAR» MAVZUSINI O‘RGATISH METODIKASI
II.1. Boshlang‘ich sinflarda fe’l so‘z turkumini o‘raganishda interfaol metodlardan foydalanish
Innovatsion texnologiyalar orqali o‘quvchilarda fanga oid bilimlarni shakllantirish jihatlari tahlil qilingan. Tanlangan metodni qo‘llash orqali o‘quvchilarning tarixga, milliy qadriyatlarga bo‘lgan qiziqishlari ortadi. O‘quvchilar mavzuga ijodiy yondashadi, erkin o‘z fikrlarini bildira oladilar.
Uzoq yillar mobaynida qayd etilgan pedagogik kategoriyalar jamiyat ijtimoiy talabi darajasidagi maqsadlarni ro‘yobga chiqarish uchun yetarli bo‘lib kelgan. Muayyan davrlarda bir guruh pedagoglar tomonidan barcha davrlarda amalga oshirilgan pedagog faoliyatining darajasi qoniqarsiz deya baholaganlar. Ular, xususan, pedagogik tushunchalarga berilgan ta’rif va tavsiflarning noaniqligi, ta’lim jarayonlarini tavsiflovchi ba’zi kategoriyalarning yetishmasligi, ta’lim maqsadi, mazmuni, shakli, uslubi va o‘qitish vositalari o‘rtasida o‘zaro uzviylikning mavjud emasligi kabi holatlarni doimiy ravishda tanqid qilib kelganlar. Ular tomonidan “metodika” tushunchasi yuqori darajadagi subektivlikka ega ekanligi ta’kidlanadi. Haqiqatda esa ta’lim natijalari o‘qituvchining pedagogik jarayonlardan muvaffaqiyatli “o‘tganligi” bilan belgilanadi. Pedagogik jarayonning mohiyati - o‘qituvchi hamda o‘quvchining birgalikdagi faoliyati mazmunida aks etadi, mazkur jarayonda pedagog o‘quvchiga yuzaga kelgan qiyinchiliklarni engishga yordam beradi. Pedagogik yordamning asosiy mohiyati pedagogik jarayonning tavsifi, uning ma’lum maqsadga yo‘naltirilganligi, shuningdek, shaxsni shakllantirish va tarbiyalash borasida hal etiladigan vazifalar bilan ifodalanadi. Pedagog axborotlarni e’lon qilish, ko‘rsatish, eslatish, tushuncha yoki maslahat berish, yo‘naltirish, haqqoniylashtirish, kengashish, bartaraf yetish, hamdardlik qilish, ilhomlantirish, qiziqish va hurmatni izhor qilish, talabchanlikni qo‘llab-quvvatlash kabi ko‘rinishlarda yordam beradi. Zamonaviy o‘qitish texnologiyalari - majmuaviy integral (butun, uzviy bog‘liq) tizim bo‘lib, unda ta’lim maqsadlari asosida bedgilangan ko‘nikma va malakalar o‘quvchilar tomonidan nazariy bilimlarni o‘zlashtirish, ularda muayyan ma’naviy- axloqiy sifatlarni tarbiyalashga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyat elementlarining ma’lum tartibga solingan to‘plami sifatida aks etadi. Bu o‘rinda ta’lim maqsadlarining belgilanishi (kimga va nima uchun?), mazmunni tanlash va ishlab chiqish (nima?), ta’lim jarayonlarini tashkil qilish (qanday?), ta’lim metod va vositalarining belgilanishi (nimalar yordamida?), shuningdek, o‘qituvchilar malaka darajasi (kim?), erishilgan natijalarni baholash metodi (qanday yo‘l bilan) inobatga olinishi lozim. Keltirilgan mezonlarning majmuaviy tarzda qo‘llanilishi o‘quv jarayonining mohiyati va texnologiyasini belgilab beradi. Ta’lim texnologiyasini loyihalash jarayonida pedagogik vazifaning qo‘yilishi va uni hal etishga alohida e’tibor berilishi zarur. Zamonaviy ta’limning asosiy maqsadi jamiyat va davlat uchun har tomonlama rivojlangan, jamiyatga, mеhnat faoliyatiga ijtimoiy moslashuvchan, o‘z ustida ishlay oladigan shaxsni tarbiyalashdan iborat. Dеmak, har tomonlama rivojlangan shaxs tarbiyasida pеdagoglarning bilim darajasi muhim ahamiyatga ega. Pеdagogika fanida psixologik-pеdagogik bilim tushunchasi pеdagogning ta’lim-tarbiya jarayonida eng yuqori darajada natijaga erishishi, yuqori kasbiy salohiyat, shuningdеk, muloqotchanlik va ijobiy fazilatlarga ega bo‘lish dеgan xulosaga kеlinadi. Ta’lim jarayonining muvaffaqiyati uning shakligagina emas, balki qo‘llanilayotgan mеtodlar samaradorligiga ham bog‘liqdir. Ta’lim nazariyasida o‘qitish (ta’lim) mеtodlari markaziy o‘rinni egallaydi. “Mеtod” yunoncha so‘z bo‘lib “yo‘l” ma’nosini anglatadi. Ta’lim mеtodi Ta’lim jarayonida o‘qituvchi va tahsil oluvchilarning aniq maqsadga erishishiga qaratilgan birgalikdagi faoliyatlarining usulidir. Ta’lim mеtodlari o‘qitishning o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlariga erishish usullari hamda o‘quv matеrialini nazariy va amaliy jihatdan yo‘nalashtirish yo‘llarini anglatadi. O‘qitish mеtodlari ta’lim jarayonida o‘qituvchi va tahsil oluvchi faoliyatining qanday bo‘lishi, o‘qitish jarayonini qanday tashkil etish va olib borish kеrakligini hamda shu jarayonda tahsil oluvchilar qanday ish­harakatlarni bajarishlari kеrakligini bеlgilab bеradi. Mеtodlar bir qancha asosiy guruhlardan iborat bo‘lib, ularning har biri o‘z navbatida kichik guruhlar va ularga kiruvchi alohida mеtodlarga bo‘linadi. O‘quv­bilish faoliyatining tashkil etilishi, o‘quv axborotlarining uzatilishi, qabul qilinishi, anglab olinishi, yodda saqlanishi, o‘zlashtirilgan bilimlarning amaliyotda qo‘llanilishini ta’minlash, amaliy ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga xizmat qilishiga ko‘ra ta’lim mеtodlarini quyidagi guruhlarga ajratish mumkin: – vеrbal (o‘quv axborotlarini so‘z orqali uzatish va eshitish orqali qabul qilish mеtodlari yoki og‘zaki mеtodlar - hikoya, ma’ruza, suhbat va boshhalar); – o‘quv axborotini ko‘rgazmali uzatish va ko‘rish orqali qabul qilish mеtodlari (ko‘rgazmali mеtodlar - tasviriy, namoyish qilish va boshqalar);
– o‘quv axborotini amaliy mеhnat harakatlari orqali bеrish (amaliy mеtodlar mashqlar, laboratoriya tajribalari, mеhnat harakatlari va boshqalar).
2-sinfda o‘quvchilarni shaxs va narsalarning harakatini bildirgan so‘zlar bilan tanishtirish, ularda bunday so‘zlarni shaxs va narsalar nomini va belgisini bildirgan so‘zlardan farqlash ko‘nikmasini o‘stirish vazifasi qo‘yiladi. Bu ” Narsa va shaxs harakatini bildirgan so‘zlar” mavzusiga 12 soat ajratilgan. O‘quvchilarda harakat bildirgan so‘zlarga nima qildi?, nima qiladilar? Nima qilyaptilar?, nima qiladi?, so‘roqlariga javob bo‘lishini va bera olish ko‘nikmasi shakllantiriladi.
So‘zga so‘roqni to‘g‘ri berish ko‘nikmasi o‘quvchilarni keyingi sinflarda fe’lning zamon,shaxs-son shakllarini bilib olishga tayyorlashni ko‘zda tutadi.
Bulardan tashqari, o‘quvchilar savollar yordamida so‘zlar shaxs va narsalarning nomini, harakatini, belgisini ifodalashini bilib oladilar .
O‘quvchilar harakat bnildiruvchi so‘zning (fe’lning) umumiy leksik-grammatik ma’nosini tushunishga o‘rgatiladi. Ma’lumki, fe’l shaxs va narsalarning harakatini bildiradi: yozdi, o‘qidi,uxladi,tinchlandi,shodlandi kabi.
Fe’l ustida ishlashda izchillik, bo‘limlar orasidagi bog‘lanish, dastur materialining hajmi, uni har bir sinfda o‘rganish usullari va vositalari shu so‘z turkumini o‘rganish vazifasi, uning lingvistik xususiyatlari va kichik yoshdagi o‘quvchilarning bilish imkoniyatlariga qarab belgilanadi.
“Fe’l” mavzusini o‘rganishda asosiy vazifalari: so‘z turkumi sifatida fe’l haqida dastlabki tushunchani shakllantirish, o‘quvchilar nutqini fe’llar bilan boyitish hamda og‘zaki va yozma nutqda fe’ldan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmasini o‘stirish, o‘quvchilarning aqliy faoliyatini rivojlantirish, grammatik mavzu bilan bog‘liq holda ayrim imlo qoidalarni o‘zlashtirish hisoblanadi.
Fe’lning lingvistik xususiyatlari xiyla murakkab, shuning uchun boshlang‘ich sinf o‘quvchilari faqat uning muhim nazariyalari bilan tanishtiriladi. Material tanlashda shu materialning aniq nutq va imloga oid vazifalarni hal qilishda qanchalik zarurligi hisobga olinadi.
1-sinfda fe’l ustida ishlash. Fe’l ustida ishlashga tayyorgarlik savodga o‘gatish davrida boshlanadi. Bu davrda o‘quvchilarning diqqati fe’lning leksik ma’nosiga qaratiladi; fe’l uchun tipik hisoblangan leksik ma’nosiga qaratiladi; fe’l uchun tipik hisoblangan leksik-grammatik ma’noni, ya’ni predmetning harakatini bildirishni umumlashtirish imkonini beradigan aniq material yig‘iladi. Fe’l ustida ishlash mashqlarini “Alifbe” dagi so‘z va mashqlarni o‘qish, rasmga qarab gap tuzish bilan bog‘lab o‘tkaziladi. Bunda o‘qituvchi o‘quvchilar gap tuzishda mazmunga mos fe’lni topishga, so‘z nimani bildirishini va qanday so‘roqqa javob bo‘lishini aniqlashga yordam beradigan sharoit yaratadi. Masalan, bolalar kuzda meva va sabzavotlarni, daraxtlarni kuzatib yoki rasmlarni ko‘rib,gapni mazmunga mos so‘zlar bilan to‘ldiradilar: Kuzda mevalar nima qiladi?... (yetiladi), daraxt barglari nima qiladi?... (sarg‘ayadi), bolalar nima qilyaptilar?... (dam olyaptilar),… (o‘ynayaptilar),… (ishlayaptilar).
Fe’lni o‘rganishda maqsadaga qaratilgan ishlar harakatini bildirgan so‘zlar mavzusini o‘rganishdan boshlanadi (1-sinf, o‘quv yilining 2-yarmi). Fe’l leksik ma’nosi bilan grammatik ma’nosi (harakat bildirish) mos keladigan (nima qilyapti?) yugurayapti, arralayapti, sakrayapti, (nima qildi?) yugurdi, arraladi, sakradi, (nima qiladi?) yuguradi, arralaydi,sakraydi kabi misollardan foydalanish bilan, o‘quvchilar o‘zlari bajargan harakatlarni aytishni so‘rab, ular bergan javobini ( fe’lni) so‘roqlari bilan xattaxtaga yozib, suhbat o‘tkazish bilan tushuntiriladi. O‘quvchilarni so‘roq berish bilan holat bildiradigan uxlayapti,o‘ynayapti, faxrlanadi kabi fe’llarni ham tanlashga o‘rgatib borish muhim ahamiyatga ega.
Bunday mashqlar o‘quvchilarda predmet harakatini keng ma’noda tushunish ko‘nikmasini shakllana borishiga yordam beradi.
Dastur o‘quvchilarda so‘zlarga so‘roq berib, ularni bir-biridan farqlash ko‘nikmasini shakllantirishni talab etadi. Buning uchun o‘qituvchi fe’lning har xil shakllaridan foydalanib, maxsus mashqlar o‘tkazadi. Nima? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘z bilan nima qildi? (nima qilyapti?, nima qiladi?) so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar guruhi predmetni bildirishi, nima qildi? So‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar esa predmet harakatini bildirishi aniqlanadi. Taqqoslash ot va fe’lni ajratishga o‘rgatadi,ularning nutqda bir-biriga ta’sir etishini aniqlashga imkon beradi.
Fe’lga so‘roq berishga o‘rgatish yuzaki bo‘lmasligi, o‘quvchilar harakat bir kishi tomonidan bajarilsa, nima qildi?, nima qilyapti?, nima qilmoqchi ? so‘roqlarini, ikki undan ortiq kishi tomonidan bajarilsa, nima qildilar?, nima qilyaptilar?, nima qilmoqchilar? so‘roqlarini be rishni bilishlari zarur. Bunday so‘roqlarga javob berishga o‘rgatish o‘z navbatida, fe’l zamonlarini o‘rganishga tayorlanish demakdir.
1-sinfda morfologik so‘roq so‘z nimani bildirishini aniqlash maqsadida beriladi. O‘quvchilarni so‘zga so‘roq berishga, o‘qituvchi bergan so‘rog‘iga javob bo‘ladigan so‘zlarni tanlashga, so‘zni so‘roqqa mos ravishda o‘zgartirishga (nima qildi?- o‘qidi, nima qilamiz?- o‘qiymiz, nima qilmoqchi?- o‘qimoqchi kabi) o‘rgatiladi.
2-3- sinflarda fe’lni o‘rganish. Bu bosqichning asosiy vazifasi «Fe’l – so‘z turkumi» degan tushunchani shakllantirish, bo‘lishli bo‘lishsiz fe’llarning ma’nosi va shakliga qarab farqlash ko‘nikmasini hosil qilish, bo‘lishsizlik qo‘shimchasi (-ma) ning talaffuzi va imlosini o‘rgatish hisoblanadi.
Fe’lning harakat bildirish yuzasidan o‘quvchilarda aniq tasavvur hosil qilish uchun o‘qituvchi ularga shu darsdagi mehnat jarayonini tasvirlashni, ya’ni o‘quvchilarning o‘zlari bajarayotgan ish-harakatni aytishni so‘raydi, suhbat o‘tkazadi. Suhbatda O‘qituvchi nima qildi? O‘quvchilar nima qildilar? Hozir o‘qituvchi nima qilyapti? O‘quvchilar nima qilyaptilar? O‘qituvchi nima qiladi? Kabi so‘roqlardan ham foydalanadi.
Suhbatdagi yoki o‘quvchilar aytgan gaplardan birini gap bo‘lagi jihatdan tahlil qilish asosida xulosa chiqariladi: nima qildi? Nima qilyapti? Nima qilmoqchi? Kabi so‘roqlarga javob bo‘lib, predmet harakatini bildidgan so‘zlar fe’l deyiladi. Fe’l gapda kesim vazifasida keladi.
Mavzu yuzsidan o‘quvchilarda ko‘nikma hosil qilish uchun so‘roq berib fe’lni aniqlash, gap mazmuniga mos fe’lni tanlab qo‘yish, aralsh berilgan so‘zlardan, shuningdek, rasmga qarab gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi.
Dasturga ko‘ra 2-sinfda bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar o‘rganiladi. Mavzu suhbat asosida tushunturiladi. Suhbat uchun ” O‘qish darsida kimlar o‘qidi? Shokir ham o‘qidimi? Kim so‘zladi? Alisher so‘zladimi? Barni kutubxonaga boradimi? Abdulla-chi? U qachon bormoqchi? Hozir kim tushuntirayapti? Hozir tohir gapiryaptimi? ” kabi savollardan ham foydalaniladi. O‘quvchilar so‘roq berib fe’llarni topadilar, ma’nosini qiyoslaydilar va o‘qituvchi rahbarligida tushuntiradilar. Xulosa chiqaradilar: fe’l harakatning yuzaga chiqqanini, ya’ni bajarilayotganini ( o‘qidi, so‘zladi), hozir bajarilayotganini( tushuntiryapti), endi bajarilishini ( boradi, o‘qiydi) bildiradi. Bu fe’llar bo‘lishli fe’llar deyiladi. Ayrim fe’llar harakatning bajarilmaganligini(o‘qimadi, so‘zlamadi), hozir bajarilmayotganini (o‘qimayapti), keyin ham bajarilmasligini (bormaydi) bildiradi. Bunday fe’llar bo‘lishsiz fe’llar deyiladi.
O‘quvchilar bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llarni so‘roqlari bilan ikki ustun shaklida yozadilar va so‘roqlarini bo‘lishsiz fe’l qanday hosil bo‘lganini aytadilar. O‘quvchilar bilimi mashqlari bilan mustahkamlanadi, bo‘lishsiz qo‘shimchasi –ma -mi shaklida talaffuz qilinsa ham, doim aslicha - ma shaklida yozilishi tushuntiriladi. O‘quvchilarda bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llarni ma’nosiga qarab farqlash ko‘nikmasini o‘stirish uchun bo‘lishli fe’ldan bo‘lishsiz fe’l hosil qilish, bo‘lishsiz fe’llarning talaffuzi va yozilishini qiyoslash, bo‘lishsiz fe’llar bilan gaplar tuzish mashqlaridan foydalaniladi.
4-sinfda fe’lni o‘rganish. Bu sinfda fe’lni o‘rganishning vazifalari quyidagilar:
1. Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari bilan tuslanishi, zamon qo‘shimchasi bilan o‘zgarishi haqidagi tushunchani berish va dastlabki ko‘nikma hosil qilish; fe’lning leksik ma’nolari, bo‘lishli va bo‘lishsizligi, gapdagi vazifasi haqidagi bilimni chuqurlashtirish.
2. Nutqda fe’ldan ongli foydalanish malakasini rivojlantirish. Shu maqsadda nutqda ma’nodosh va zid ma’noli fe’llardan matn bilan bog‘liq holda o‘z va ko‘chma ma’noda ishlatilgan fe’llar bilan tanishtirib borishga qaratilgan mashqlardan foydalanish.
3. Zamon qo‘shimchalarining talaffuzi va yozilishi haqidagi ko‘nikma hosil qilish.
4. Qo‘shma fe’llar va ularning doim alohida yozilishi haqidagi tushunchani berish va dastlabki ko‘nikmani hosil qilish hisoblanadi.
Fe’l zamoni shaklining mohiyati ish-harakat qachon bajarilishini, ya’ni ish-harakatning nutq so‘zlanib turgan paytda, undan oldin va keyin bajarilishini taqqoslash nasosida ochiladi. Aniq kuzatish asosida yig‘ilgan bu leksik materiallar o‘qituvchi rahbarligida umumlashtiriladi va xulosa chiqariladi.

  1. Fe’llar zamon bilan o‘zgaradi. Fe’l uch zamonni bildiradi: hozirgi zamon, o‘tgan zamon, kelasi zamon.

  2. Hozirgi zamon fe’llari nima qilyapti? so‘rog‘iga javob bo‘ladi, hozirning o‘zida ya’ni nutq so‘zlanayotgan vaqtda bajarilayotgan harakatni bildiradi.

  3. O‘tgan zamon fe’li nima qildi? So‘rog‘iga javob bo‘ladi, harakatning oldin, ya’ni nutq so‘zlanayotgan vaqtdan oldin bajarilganini bildiradi.

  4. Kelasi zamon fe’li nima qilmoqchi? So‘rog‘iga javob bo‘ladi, harakatning keyin, ya’ni nutq so‘zlanayotgan vaqtdan keyin bajarilishini bildiradi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari fe’l zamonlarini unga beriladigan savollardan bilib oladilar. So‘roqdan so‘ng leksik ma’nosi ham bilinib turadi.

Fe’lning zamon shaklini yasash va bilib olish uchun o‘quvchilarni so‘roqlardan to‘g‘ri foydalanishga o‘rgatish muhim ahamiyatga ega. Zamon shaklini hosil qilish uchun fe’lning II shaxs birlik shakli asos qilib olinadi. Fe’lga so‘roq berish bilan fe’l zamoni hosil qilinadi.
O‘quvchilarni fe’l zamonlarini ongli qo‘llashga o‘rgatish maqsadida matnlardan foydalaniladi. Bunda fe’l zmonini aniqlash va biror fe’l shaklidan foydalanishni asoslash, shuningdek, fe’l zmonii o‘zgartirish , fe’llarni muayyan bir zamonda ishlatib hikoya tuzish topshiriladi.
Dasturga ko‘ra, bu sinfda fe’llarda shaxs-son haqida tushuncha beriladi. O‘quvchilarda o‘zbek tilida III shaxs: so‘zlovchi ( I shaxs), tinglovchi ( II shaxs ),o‘zga ( III shaxs) mavjudligi haqidagi dastlabki ko‘nikma ” Otlarning egalik qo‘shimchalari bilan o‘zgarishi” va ” Kishilik olmoshlari” mavzulari o‘rganilayotganda hosil qilingan. ”Fe’llarda shaxs-son” mavzusi shu ko‘nikmaga asoslangan holda tushuntiriladi.
Fe’llarda shaxs-son haqidagi ko‘nikmani shakllantirish uchun mazmunga mos shaxs-son qo‘shimchalarini qo‘yish, berilgan fe’llarni hozirgi , o‘tgan, kelasi zamonda shaxs –son qo‘shimchasi bilan tuslash, fe’llarni so‘z turkumi jihatdan tahlil qilish mashqlaridan foydalaniladi.
Bu sinfda fe’llarning yozilshi hamda u haqida ko‘nikma hosil qilinadi. Mavzuni tushuntirish uchun fe’llar ko‘proq bo‘lgan matn tanlanib, matnni o‘qish, so‘zlab berish, so‘roq berish, fe’llarni topish va qanday yozilganini aytish topshiriladi. O‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida vazifani bajaradilar.



Yüklə 206,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin