AZƏrba yca n mġLLĠ elm lər akadem ġyasi a. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5,21 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə29/37
tarix26.02.2017
ölçüsü5,21 Mb.
#9665
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   37

Sülh  və  müdafiə  tədbirləri.  Dinc yaradıcı əmək  mü rəkkəb beynəlxalq  

Ģəraitdə,  hərbi  təhlükən in  getdikcə  gücləndiy i  bir  dövrdə  davam  ed ird i. 

Ġmperialist dövlətləri arasında  münasibətlər kəs kinləĢir, dünyada bir-birinə qarĢı 

duran ittifaqlar yaradılır və onların hər biri yeni  xammal  mənbəyi və satıĢ bazarı 

ələ  keçirməyə,  ö z  təsir  dairə lərini  geniĢləndirməyə,  əraziləri  ö z  hakimiyyəti 


359 

 

altına almağa çalıĢırdı.  Onların hamısın ı Sovet Ġttifaqına -  ko mmunist sisteminin  



dayağına qarĢı düĢmən mövqe birləĢdirirdi. 

1  sentyabr  1939-cu  ildə  faĢist  Alman iyası  PolĢa  üzərinə  hücuma  keçd i 

və  ikinci  dünya  müharibəsi  baĢlandı.  Təhlükə  SSRĠ-n in  qərb  sərhədlərinə 

yaxınlaĢırdı.  Hö ku mət  faĢist  Alman iyası  ilə  toqquĢmanın  labüdlüyünü  nəzərə 

alaraq sərhədləri  möhkəmləndirmək tədbirlə rin i həyata keçirməyə baĢladı. 1939-

cu  il  avqustun  23-də  SSRĠ  ilə  Almaniya  arasında  on  il  müddətin ə  hücum 

etməmək  barədə  müqavilə  bağlan mıĢ  və  bu,  beynəlxalq  vəziyyəti  xeyli 

mürəkkəbləĢdirmiĢdi.  Dünya  ağalığına  çalıĢan  hər  iki  tərəf  bu  müqaviləyə  öz 

qəsbkarlıq  plan ının  həll  ed ilməsi  yolunda  müvəqqəti  bir  mərhələ  kimi  baxırd ı. 

1939-cu  il  sentyabrın  28-də  SSRĠ  ilə  Alman iya  arasında  dostluq  və  sərhədlər 

haqqında müqavilə bağlandı. Müqavilədə Alman iya və SSRĠ  ġərqi Avropanı öz 

təsir  dairələrinə  böldülər.  1939-cu  ilin  sentyabrında  sovet  qoĢunları  Qərbi 

Ukrayna və Qərb i  Be lorusiya torpaqlarına girdilər.  Sovet hökuməti  Leninqradın  

təhlükəsizliy ini təmin etmək üçün Finlandiyadan tələb etdi  ki,  Vıborq  rayonunu 

Sovet Ġttifaqına versin. Bu, 1939-cu ilin əvvəlində Fin-Sovet hərbi toqquĢmasına 

səbəb oldu. 

1939-cu  il  noyabrın  30-da  Leninqrad  hərbi  dairəsin in  hərbi  qüvvələri 

Fin landiyanın  sərhədlərin i  keçdi.  Sovet-Fin  müharibəsi  baĢlandı  və  nəticədə 

SSRĠ-nin sərhədləri Murmansk dəmir yolu xəttindən 130-150 kilo metr aralandı. 

1939-cu  il  avqustun  23-də  Alman iya  ilə  imzalan mıĢ  müqaviləyə  əlavə  

olan  gizli  protokola  görə,  Ba ltikyanı  ölkələ rə  sovet  ordu  qüvvələri  yeridild i. 

Litva,  Latviya  və  Estoniya  SSRĠ  tərəfindən  istila  edild i.  1940-cı  ilin  yayında 

SSRĠ Ru mın iyanı Bessarabiyanı və Bukov inanın Ģimal hissəsini güzəĢtə getməyə 

məcbur etdi. 

1937-1941-c i  illərdə  Sovet  Ġttifaqın ın  cənub  sərhədlərində  təhlükəli 

vəziyyət  yarandı.  1937-ci  ildə  Qərb  dövlətlərinin  təĢəbbüsü  ilə  Yaxın  və  Orta 

ġərq  ölkələri  öz  aralarında  Saadabad  müqaviləsini  imzaladılar.  Ġngiltərə  və 

Fransanın  hakim  dairələri,  ABġ-ın  onları  müdafiə  etməsilə  Yaxın  ġərqdə  Sovet 

Ġttifaqına  qarĢı  " Yaxın  ġərq  Antantası"  adlanan  birlik  yaratdılar.  1939-cu  ildə 

onlar  həmin  ittifaqa  daxil  olmuĢ  dövlətlərə  ço xlu  silah  verdilər.  Yaxın  ġərq  

Antantası  SSRĠ-yə  hücum  edib,  Qa fqazın,  ilk  növbədə  Azərbaycanın  neft 

sənayesini  məhv  etməli  idilər

87

.  Azərbaycan  nefti  bütün  antisovet  qüvvələrin  



cazibə mərkə zi olmuĢdu. 

Özlərin in  SSRĠ-yə  qarĢı  davakar  siyasətlərində  Türkiyədən  istifadə 

etməyə  çalıĢan  Ġngiltərə  və  Fransa  Türkiyə  ilə  1939-cu  ildə  "QarĢılıqlı  yard ım 

ittifaq ı"  müqaviləsini  imzaladılar

88

.  Onlar  SSRĠ-yə



 

qarĢı  Türkiyənin  hərbi  yürüĢ 

planını hazırlayır, onunla birlikdə SSRĠ-yə qarĢı çıxmaq istəyirdilər. Türkiyədəki 

Fransa  səfiri  R.Massiqli  Tü rkiyə  höku mət  nümayəndələri  ilə  birlikdə  Türkiyə  



360 

 

ərazisində  Batu m  və  Bakıya  havadan  basqın  planını  hazırlad ı.  Səfir   bu  barədə 



Fransa hökuməti baĢçısı Daladyeyə məlu mat verərək yazırdı ki, "Türkiyə həvəslə 

Ġran  ərazisi  vasitəsilə  Bakıya  hücumda  iĢtirak  etmə  təklifın i  qəbul  etməyə 

hazırdır"

89



1940-c ı  ildə  Fransa  generalı  Qa melon  SSRĠ-yə  qarĢı  Ġngiltərə-Fransa 

hərbi hücumu p lanını hazırlad ı.  Burada  Batu m və Bakı  Ģəhərlərin i bo mbalamaq  

da nəzərdə tutulmuĢdu

90

. Suriyada olan və bu planı həyata keçirməyə hazırlaĢan 



Fransa  qoĢunlarının  ko mandanı  general  Beyçan  özünü  öyürdü  ki,  bəzi  əlavə 

kö məklə  o,  iki  yüz  təyyarə  ilə  "Qafqazı  ələ  keçirə  və  bıçaq  yağa  gird iyi  kimi, 

Rusiyaya daxil ola  bilər"

91



FaĢist  Alman iyası  da  Yaxın  ġərqdə  öz  fəallığını  artırırd ı.  1941-ci  il 

iyunun  18-də,  yəni  SSRĠ-yə  hücumdan  üç  gün  əvvəl  o,  Türkiyə  ilə  dostluq  və 

hücum  etməmək  barəsində,  Sovet  Ġttifaqına  basqın  zamanı  özünün  cənub 

cinahını bu yolla təmin etmək niyyəti ilə müqavilə bağladı.  

Hitlerçilər  Rza  Ģah  Pəhləvinin  kö məyi  ilə  özlərinin  sovetlər  əleyhinə 

fitnələ rin i gücləndirir, Ba kıya təxribatçı qruplar göndərmə k yolu  ilə Ġran tərəfdən 

Sovet Ġttifaqına hücum etməyə hazırlaĢırdılar

92



Yaran mıĢ  beynəlxalq  vəziyyət  SSRĠ-n i  sülhü  qorumaq  və 

möhkəmləndirmək uğrunda mübarizə aparmaqla bərabər, ö zünün müdaf iəsi üçün 

ciddi tədbirlər həyata keçirmək məcburiyyəti qarĢısında qoyurdu. 

Hərbi  təhlü kənin  getdikcə  güclənməsi  ilə  əlaqədar  olaraq,  SSRĠ  Ali 

Sovetinin Rəyasət Heyəti 1940-cı ilin iyununda yeddi saatlıq iĢ günündən səkkiz 

saatlıq iĢ gününə, yeddi günlük iĢ həftəsinə keçmək,  fəhlə və qulluqçuların idarə  

və  müəssisələrdən  özbaĢına  getməsini  qadağan  etmək  barəsində  fərman  verdi. 

Dövlət  Əmək  ehtiyatları  barəsində  verilmiĢ  fərmanla  sənət-peĢə,  dəmir  yol  və 

fabrik-zavod  təhsili  məktəblə rində  cavan  ixtisaslı  fəhlə lərin  kütləvi  surətdə 

hazırlan ması  baĢlandı.  Müdafiə  sənayesinin  iĢinə  diqqət  artırıldı,  hərbi 

təyyarələr,  toplar,  silahlar  istehsal  edən  yeni  zavodlar  tikildi,  müasir  tank 

sənayesi yaradıldı. Sovet konstruktorları yeni döyüĢ maĢ ınları hazırlad ılar. 1940-

cı il və 1941-ci  ilin birinci yarısında sovet sənayesi iki  minə qədər tank buraxd ı. 

Təyyarə  sənayesi  1940-cı  ildə  səkkiz  min  doyüĢ  təyyarəsi  istehsal  etdi.  Bu  

zavodları  yanacaqla  təmin  etmək  üçün  neft  sənayesində  gərgin  iĢlər  görülürdü. 

Bakıda  və  respublikanın  rayonlarında  mexanikləĢdirilmiĢ  və  son  texnika  ilə 

təchiz  olunmuĢ  neft,  maĢınqayırma,  metal  emalı  və  baĢqa  sənaye  müəssisələri 

tikild i.  Yeni  neft  yataqları  aĢkar  edilərək  istifadəyə  verildi:  Ġliç  bu xtası,  Puta, 

Qaraçu xur,  Neftçala

 

Xıllı,  Lö kbatan,  Qala,  Sulutəpə,  Korgöz,  ġonqar,  Siyəzən  



neft  mədənlə ri  ölkəni  zəru ri  o lan  yanacaqla  təmin  et mək  imkan ı  yaratdı 

Müharibə  ərəfəsində  Azərbaycan  bütün  ölkədə  çıxarılan  neftin  70  faizini 

verird i

93



361 

 

1941-c i  ilin  fevralında  çağırılmıĢ  XVIII  Ümu mittifaq  partiya  konfransı 



sənayenin və nəqliyyatın inkiĢafı  məsələlə rin i  mü zakirə edərək, ölkəni daha ço x 

təmin  etmək  məqsədilə  partiya  təĢkilatları  qarĢısında  neft  planını  yerinə 

yetirməyi  sürətləndirmə k  üçün bütün qüvvələri  səfərbər  etmə k  tələbini  qoydu

94



Azərbaycanın  fəhlə  sinfi,  onun  qabaqcıl  dəstəsi  olan  neftçilər  müdafiə 

sənayesinin ehtiyaclarını təmin etmək üçün əllərindən gələn hər Ģeyi etdilər. 

Hərbi  dairələrdə,  o  cümlədən  Zaqafqaziya  dairəsində  gərgin   hərbi-

təĢkilati və tədris-döyüĢ iĢləri görü lürdü. O dövrün ən vacib tədbirlərindən  biri  

yerli  milli  hissələrin yenidən  təĢkili  oldu. 

ÜĠK(b)P  və  SSRĠ  XKġ-nin  1938-ci  il  martın  7-də  qəbul  etdiyi  qərarla 

və SSRĠ  XMK həmin il aprelin 16-da verdiyi əmrlə Qızıl orduda hərbi hissələrin 

ko mplektləĢdirilməsi üçün vahid sistem yaradıld ı.  Bu, respublikalarda milli hərbi 

hissələrin  ləğv  olunması  demə k  idi.  Lakin  sonralar  bu  səhv  h esab  edildi  və 

müharibənin  gediĢində  milli  hərbi  hissələr  yaradıldı.  1938-ci  il  mayın  5-dən 

iyunun  1-nə  qədər  Zaqafqaziya  hərbi  dairəsi  ərazi  prinsipi  nəzərə  alın madan 

yenidən  quruldu

95

.  KeçmiĢ  Azərbaycan  diviziyası  77-c i  piyada  diviziyası 



adlandı.  Həmin  vaxtdan  orduya  çağırılmıĢ  azərbaycanlılar  qulluq  keçmək  üçün 

təkcə  77-ci  d iviziyaya  deyil,  Qızıl  ordunun  baĢqa  diviziyalarına  da 

göndərilirdilər.  Div iziyaların, həmçinin digər hərbi hissələrin hazırlan ması döyüĢ 

bölgələrinə  olduqca  yaxın  Ģəraitdə  həyata  keçirilirdi.  1940-cı  ildə  Zaqafqaziya 

hərbi  Dairəsi  Hərbi  ġurasın ın  keçird iyi  baxıĢlarda  77-ci  diviziya  taktiki  hazırlıq  

cəhətdən yaxĢı nəticələr nü mayiĢ etdird i

96



Ko mandir 



kadrların, 

həmçinin 

azərbaycanlı 

ko mandirlərin  

hazırlan masına  ciddi  fikir  verilirdi.  Respublikada  qırmızı  ko mandirlərin  əsas 

hazırlay ıcısı  Serqo  Orconikid ze  adına  piyada  məktəbi  id i.  30-cu  illər  ərzində  o, 

779  gənc  qırmızı  ko mandir  bura xmıĢdı.  Onların  sırasında  Böyük  Vətən 

müharibəsində  ĢöhrətlənmiĢ,  tank  qoĢunları  general-mayoru,  iki  dəfə  Sovet 

Ġttifaqı 

Qəhrəman ı 

H.Aslanov, 

general-mayor 

A.Abbasov, 

qvardiya 

polkovnikləri  H.Z.Hüseynov  və  A.F.Vəzirov,  podpolkovnik,  Sovet  Ġttifaqı 

Qəhrəmanı Z.M.Bünyadov və baĢqaları olmuĢdular. 

Ən  vacib  və  təxirəsalın maz  vəzifələrdən  biri  hava  hücumundan 

müdafiəni  gücləndirmə k  id i.  1940-cı  ildə  müəssisələrdə  və  yaĢayıĢ  evlərində 

yerli  hava  hücumuna  və  yanğına  qarĢı  sanitar  dəstələri  yaradıldı.  Rayon  və 

Ģəhərlər  miqyasında  ardıcıl  o laraq  həyəcan  siqnalları  verilib  hazırlıq  məĢqləri 

keçirilird i. 

Hava  hücumundan  müdafiəni  gücləndirməy in  döyüĢ  tələbinə  uyğun 

olaraq  zenitçi  ko mandirlər  hazırlamaq  üçün  Bakıda  xüsusi  zenit -artilleriya 

məktəbi yarad ıld ı

98



362 

 

Bakıda neft sənayesində yanğına qarĢı mübarizə  xid məti yaxĢılaĢdırıldı, 



mədənlərdə könüllü yanğın cəmiyyətlərinin ö zəkləri təĢkil edildi. 

Azərbaycan  zəhmətkeĢlərinin  beynəlxalq  əlaqələri.  Müharibə 

ərəfəsindəki  mü rəkkəb  beynəlxalq  Ģəraitdə  Azərbaycan  zəh mətkeĢlə ri  özlərinin  

xarici ölkə xalq ları ilə əlaqələrini saxlamağı davam etdirird ilər. 

"Dəmir  hasar"  siyasətinin  həyata  keçirilməsilə  bağlı  bir  ço x  səbəblər, 

həmçinin  qonĢu  Türkiyə,  Ġran  və  digər  ġərq  ölkələrinin  hakim  dairələrinin  

siyasəti  nəticəsində  Azərbaycanın  həmin  ölkələrlə  əlaqələri  zəifləmiĢ, 

seyrəkləĢmiĢdi. 

Bununla  bərabər  Sovet  Azərbaycanının  zəhmətkeĢləri  həmiĢə  baĢqa 

xarici  ölkələrin  xalq ları  ilə  ənənəvi  əlaqələr  saxlamağa  çalıĢ mıĢ,  bu  ölkələ rin  

xalq larının  qabaqcıl  qüvvələri  ilə  həmrəy liy ini  b ild irmiĢdi.  1938-ci  ildə 

Azərbaycanda  BĠKT  (Beynəlxalq  Ġnqilabçılara  Kö mək  TəĢkilatı)  günü  ispan 

fəhlələrinə  kö məyi  gücləndirmək  əlaməti  ilə  qeyd  olunmuĢdu.  1938-ci  ilin  

may ında Bakıya gəlmiĢ ispan fəhlələrin in nümayəndələri, Ġspaniya xalqına faĢist 

irt icasına  qarĢı  mübarizədə  kö məyə  görə  bakılıla ra  öz  təĢəkkürlərini 

bildirmiĢdilə r

99

.  Azərbaycan  BĠKT-i  antifaĢist  mübarizədə  və  beynəlxalq  



həmrəy liy in in kiĢafında xeyli iĢ görmüĢdü. 

FaĢizm  qurbanları  ilə  həmrəylik  formalarından  biri  onların  adına  zərbə 

briqadalarının  yaradılması  idi.  1938-1940-cı  illərdə  respublikanın  sənaye 

müəssisələri və kolxo zlarında  E.Telman ın, K.Setkinin və R.Lüksemburqun və b. 

Ģərəfinə zərbə briqadaları yaradılmıĢdı

100


Azərbaycan  BIKT-i  xarici  ölkələrin  siyasi  dustaqlarına  kö mək  etmiĢdi. 

O,  dekabrda  Bo lqarıstan  həbsxanasına  məktub  göndərmiĢ   Santyaqo 

(Portuqaliya),  Anqalt  (A lmaniya)  həbsxanalarındakı  dus taqları  himayəyə 

götürmüĢ,  himayədarlıq  etdikləri  Ġtaliya,  Bo lqarıstan,  PolĢa  dustaqlarına  yardım 

göndərmiĢdi

101



Bakı ġəhər rayonu BĠKT -in 1939-cu  ildə keçirilmiĢ konfransı məktublar 



və  maddi  kö mək  yolu  ilə  himayəsində  olan  dustaqxanalarla  əlaqə  saxlamağı 

qərara almıĢdı

102



1939-cu  il  sentyabrın  1-dən  1940-c ı  il  yanvarın  1-nə  qədər  Bakının  



Lenin  rayonunun  (indiki  Sabunçu)  BĠKT -i  Ġtaliya,  Alman iya,  Yaponiya  və 

Ġspaniyanın dörd dustaqxanası ilə əlaqə yaradaraq, onların dustaqlarına  maddi və 

mənəvi kö mək etmiĢdi

103


1940-c ı  il  ma rtın  8-də  Azərbaycan  BĠKT -i  "Kap italın  dustaqlarına  

kö məyi  gücləndirmək  haqqında"  xüsusi  qərar  qəbul  etdi

104


.  Bu,  respublika  

zəh mətkeĢləri  tərəfindən  müdafiə  olundu.  Qərar  barədə  məlu mat  almıĢ  Xan lar 

(indiki  Göygöl),  Xaçmaz,  VartaĢen  (indiki  Oğu z),  Göyçay  və  baĢqa  rayonların  

zəh mətkeĢləri b ildird ilə r  ki, onla r yeni qüvvə ilə  xarici siyasi dustaqlara kö mə k 



363 

 

edəcəklər



105

. Bu iĢi təĢkil etmək üçün Azərbaycan kolxozçula rı 1940-cı il  iyulun 

2-də  BĠKT-in TəĢkilat bürosu yaratdılar

106


. BĠKT-in üzvləri rayon kitab xanaları 

və kənd klublarında BĠKT guĢəsi yaradır və beynəlmiləlçi gecələr keçirird ilər

107



FaĢist quldurların ın basqını ərəfəsində Azərbaycan BĠKT idarə və müəssisələrdə 



"FaĢizm  zəh mətkeĢlərə  nə  gətirir",  "BĠKT-in  vəzifələri"  möv zularında  yüz 

minlərlə  adamı  cəlb   etmiĢ  məruzələr  təĢkil  etdi.  Ço x  yerdə  yaradılmıĢ  "BĠKT 

guĢələri"  beynəlxalq  vəziyyətin  mühüm  məsələlərin i  iĢıqlandırmağa  kö mək 

edirdi


109

.  Təkcə  1941-cı  ilin  birinci  ya rısında  Azərbaycan  BĠKT-i  xarici  siyasi 

dustaqlara  kömək  üçün  136  min  manat  könüllü  ianə  yığdı,  Azərbaycan  dilində 

ədəbiyyat nəĢr etdi

110



Ġkinci dünya müharibəsi ərəfəsində Azərbaycan xalqı dərin humanizm, 



sülhsevərlik,  bütün  dünya  xalqları  ilə  beynəlmiləlçi  həmrəylik  nü mayiĢ 

etdirirdi. 



Azərbaycan  hərbçilərinin  Xalxin-Qol  döyüĢlərində  iĢtirakı. 

Azərbaycan  oğulları  1938-1939-cu  illərdə  Sovet-Monqol  qoĢunları  sıralarında 

Yaponiya  hərbi  h issələrinə  qarĢı  döyüĢlərdə  iĢtirak  etmiĢdilər.  1938-ci  ilin  

iyulunda  yapon  hərbçiləri  Xasan  gölü  ətrafında  SSRĠ  əra zisinə  silahlı  basqın 

etdilər.  BaĢ vermiĢ döyüĢdə yaponlar böyük itki vermək hesabına müvəqqəti də 

olsa Bezımyannı və Zao zerni təpələrini tutdular.  1939-cu  ilin avqustunda sovet 

qoĢunları  düĢməni  həlledici  zərbələrlə  darmadağın  edib,  sərhədin  əvvəlki 

vəziyyətini  bərpa  etdi.  Xasan  gölü  rayonunda  Sovet  Ġttifaqı  sərhədlərini  yapon 

samuraylarından  təmizləmək  üçün  Qızıl  ordunun  keçirdiy i  əmə liyyatda  77-ci 

piyada  diviziyas ının  7-c i  topçular  a layının  2-c i  topçular  d ivizionu  da  iĢtirak 

edirdi.  Bu  d ivizion  əsasən  1938-ci  ilin  yayının  baĢlanğıcında  hərbi  döyüĢlər 

rayonuna Bakıdan gəlmiĢ azərbaycanlılardan ibarət idi. Ġyunun 24-dən avqustun 

sonuna qədər  topçular  divizionu  I  Sakit  okean  atıcı  d iviziyas ının  15-ci  yüngül 

topçular  alayının  tərkib ində  Zaozerni  rayonunda  yapon  qoĢunları  ilə  döyüĢdə 

iĢtirak  etmiĢdi

111


.  DöyüĢdə  dəyanət  və  igidlik  göstərdiklərinə  görə  topçular 

divizionunun zabitləri F.M.Ağayev, A.D.Babayev, Abdullayev, S.Süley manov, 

A.Bağırov,  Q.Ağabəyov,  Ağayev,  N.Nağıyev,  M.Mənsurov,  N.Qəniyev, 

R.M.Rəcəbov, həmçinin bir ço x serjant və döyüĢçülər "Ġgidliyə görə" medalı  ilə 

təltif  o lundular

112


.  1939-cu  ildə  yaponlar  Monqolustan  Xalq  Respublikasının  

Ģərq  sərhədində  olan  Xalxin -Qo l  çayı  rayonunda  yeni  hücuma  baĢladılar. 

Buradakı döyüĢlər dörd aya qədər davam etdi. DöyüĢlərdə Qızıl ordu və monqol 

qoĢunları  düĢməni  ağır  məğlubiyyətə  uğratdılar.  Xa lxin-Qol  çayı  rayonunda 

1939-cu  ilin  avqustunda  baĢ  vermiĢ  doyüĢlərdə  Azərbaycandan  26  döyüĢçü və 

ko mandir iĢtirak etmiĢdi

113

. Onlar  127-ci atıc ı a layın  63-cü  zenit d ivizionunda, 



185-c i  a rtille riya  və  zenit  a layın ın,  66-cı  xüsusi  zenit-art ille riya  d ivizionunda, 

11-ci  tank  briqadasının  və  baĢqa  hərbi  hissələrin  tərkibində  vuruĢ muĢdular

114



364 

 

Monqolustan Xalq  Respublikasının  Böyük Xura lının fə rmanı ilə bu döyüĢlərdə 



iĢtirak  etmiĢ  17-ci  ordunun  57  motoatıcı  d iviziyasının  127-ci  alayın ın  tank 

ko mandiri  "DöyüĢ  xid məti  uğrunda"  ordeni,  11-ci  tank  briqadasının  63-cü 

xüsusi  zenit-artilleriya  divizionunun  komandiri  mayor  Əliyev  Allahverdi 

Balabəy  oğlu  "Qütb  ulduzu"  ordeni  ilə  təltif  o lunmuĢdular.  Bundan  baĢqa, 

Xalxin -Qo l  döyüĢünün  38  a zərbaycanlı  iĢtira kçısına  bu  qələbənin  30  illiy inə 

həsr olunmuĢ yubiley meda lları da verilmiĢdi. Təltif olunanların arasında 57-ci 

atıcı  d iviziyanın  127-ci  atıcı  alay ının  taqım  ko mandiri,  ehtiyatda  olan  kapitan 

ġ.V.Rzayev və baĢqaları var idi

115



BaĢqa  müttəfiq  respublikaların  nümayəndələri  ilə  çiyin-çiyinə  fin  



müharibəsində  onlarla  azərbaycanlı  döyüĢçü  və  zabit  iĢtirak  etmiĢdi.  Onlardan 

biri  də  o  vaxt  cavan  zabit  olan,  sonra  iki  dəfə  Sovet  Ġttifaqı  Qəhrəman ı  adına 

layiq görülmüĢ general-mayor Həzi Aslanov idi

116


Beləliklə,  sonralar  Böyük  Vətən  müharibəsinin  bütün  cəbhələrində 

vuruĢmuĢ  Azərbaycan  oğulları  -  əsgər  və  komandirlər  özlərin in  döyüĢ 

bacarıqlarını  ilk  dəfə  burada  göstərərək  mətinləĢ miĢ  və  müharibədə  döyüĢ 

təcrübəsi qazan mıĢdılar. 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

365 

 

 



Azərbaycan Res publikası əhalisinin sayı



 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



(min nəfərlə) 

 

 



 

 

 



(min 

nəfərlə) 

 

Ġllər 


 

Cəmi Ģəhər 

 

və kənd əhalisi



 

 

 



O cümlədən 

 

ġəhər əhalisi 



 

Kənd əhalisi 

 

 

 



KiĢilər 

Qadınlar 

 

 

 



 

1913 


2339,2 

 

  55,9 



1783,3 

1917 


2353,7 

 

  560,2 



1793.5 

1920 


1952,2 

 

  405,8 



1546,4 

1922 


1963,0 

 

  485.8 



1377,2 

1926 


2313,7 

1212,4 


1101,3 

649,5 


1664.2 

1939 


3205,2 

1642,6 


1562,6 

1156,8 


2048,4 

1940 


3274,3 

 

  1212.3 



2062,0 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



                                                                 

 



Məlumatlar 1926-cı il üçün siyahıyaalınma üzrə 17 dekabr, 1939-cu il üçün 

siyahıyaalınma  üzrə  17  yanvar,  qalan  illər  üçün  isə  müvafiq  ilin  əvvəlinə  olan 

vəziyyətə görə verilmiĢdir. 

 


366 

 

NƏTĠCƏ 

 

Altıncı  cild  yetmiĢ  illik  "sovet  dövrünün"  ən  mürəkkəb  və  çox 



ziddiyyətli  olan  20  ilini  əhatə  edir.  Belə  ki,  Azərbaycanda,  Bakın ı  istisna 

etməklə,  "sosializm  cəmiyyəti"  qurmaq  üçün  baĢlıca  obyektiv  və  subyektiv 

amillərin  tam  mövcud  olmadığ ı,  geridə  qalmıĢ  bir  ucqar  müstəmləkə  diyarında 

"iyirmi  ilə  sosializmin  qələbəsini"  bərqərar  etmək,  ə lbəttə,  əsil  həqiqətdən uzaq 

idi və onu yalnız "sıçrayıĢlı-sosializm

  modeli adlandırmaq olard ı.  Eyni za manda 



Azərbaycan  xalq ı  bu  dövrdə  məĢəqqətləıiə  dolu  ço x  çətin  yol  keç miĢdi. 

Azərbaycan  Respublikasının  Prezidenti  H.Ə.Əliyev  Müstəqillik  günü 

münasibətilə  1996-cı  il  may ın  28-də  etdiyi  çıxıĢ ında  20-30-cu  illəri 

səciyyələndirərək  demiĢdir:  "...  Bu  dövr  çox  mü rəkkəb,  ziddiyyətli  dövr  bir 

tərəfdən  hakim  rejim  repressiyaları,  xalqımızın  ənənələrinə,  mənəviyyatına 

göstərilən təzyiq lər,  məhru miyyətlər və məhdudiyyətlər", Ġkinci tərəfdən isə eyni 

zamanda xalqımızın böyük inkiĢaf yolu olmuĢdur... "  

Sovet  cəmiyyətinin  bütün  paradoksu  bunda  idi  ki,  20-30-cu  illər 

hüdudunda  Azərbaycanda  neqativ  cəhətlərilə  yanaĢı,  xalq  təsərrüfatının  

inkiĢafında,  mədəniyyətin  yüksəliĢində,  elmi-texn iki  potensialın  tərəqqisində 

köklü tarixi uğurlar əldə ed ilmiĢdi.  Təkcə  1928-1941-ci  illərdə respublikada  70-

dək  dövlət sənaye  müəssisəsi  iĢə  düĢmüĢ, sənaye  obyektlərinin  yeniləĢdirilməsi 

coğrafiyası,  az  da  olsa,  geniĢlənməyə  baĢlamıĢ,  istehsalın  yeni  sahələri  - 

maĢınqayırma  və  metal  emalı  sənayesi  yaranmıĢ,  kimya  sənayesi  müəssisələri 

tikilmiĢ,  elektrikləĢdirmə  müvəffəqiyyətlə  həyata  keçirilmiĢ,  yüngül  sənaye 

məhsulların ın  həcmi  artmıĢdı.  M illi  fəh lə  sinfi  kəmiyyət  və  keyfiyyətcə 

dəyiĢilmiĢ  və  onun  qabaqcıl  dəstəsi  olan  neftçilər  yetiĢ miĢdi.  Təzələn miĢ  yeni 

cəmiyyət  quruculuğu  bu  illərdə  fəhlə  sinfinin  fədakar  əmək  fəaliyyətini  intiĢar 

etdirmiĢ və bu, özünün əyani ifadəsini kütləvi sosializm yarıĢında - zərbəçilikdə, 

yenilikçilikdə.  staxanovçuluq  hərəkatında  tapmıĢdı.  Xalq  arasından  həqiqi 

əməkçilər, əsil əmək qəhrəman ları, vətənpərvərlər çıxmıĢd ılar. 

Azərbaycan kəndi də ciddi dəyiĢikliyə məru z qalmıĢdı. "Aqrar

 

inqilab" - 



"fövqəlamiranəlik"  metodu  ilə  yuxarıdan  həyata  keçirilmiĢ  "kollektivləĢdirmə" 

nəticəsində  30-cu  illərin  ortalarına  qədər  demək  o lar  ki,  bütün  torpaqlar 

ictimailəĢdirilmiĢ,  1940-cı  kənddəki  təsərrüfatların  99  faizini  b irləĢdirən  3429 

kolxo z, habelə 50 sovxo z təĢkil edilmiĢdi. Üçüncü beĢilliyin üç il a ltı ayı ərzində 

kənd  təsərrüfatına  dövlət  kapitalı  qoyuluĢu,  kolxo zların  da  kapital  qoyuluĢu 

nəzərə  alın maqla  52,7  mln  manata  bərabər  idi.  Təkcə  sovxo zlarda  traktorların  

sayı  6,1  minədək  artmıĢdı,  respublikanın  torpaqlarında  700-dək  ko mbayn, 

minlərlə  toxu msəpən  maĢın  iĢləyird i.  Kənd  təsərrüfatında  texnikadan  istifadə 

edilməsi  ço x  zəh mət  tələb  edən  istehsal  proseslərinin  mexanikləĢdirilməsinə 


367 

 

imkan  vermiĢdi.  Ço x  ü zücü  zəh mət  tələb  edən,  daha  ağır  və  yorucu  kənd 



təsərrüfatı  bitkisi  o lan  pambıq  yetiĢdirilməsi  üçün  aparılan  çiyid  səpini  1940-cı 

ildə mexan ikləĢdirilmiĢdi. 

Sovet  Ġttifaqının  əsas  neft  bazası  olan Azərbaycan sonra ölkənin  ikinci 

pambıq  bazasına,  tədricən  sitrus  bitkiləri  yetiĢdirilən  zonasına  çevrilməyə 

baĢlamıĢdı.  Artıq  1935-ci  ildə  Azərbaycanın  çayçılıq  sovxo z  və  kolxo zları 

ölkəyə  123  ton  yaĢıl  çay  yarpağı  vermiĢdi.  Bu  illərdə  kurslar,  texniku mlar,  ali 

tədris müəssisələri Ģəbəkəsi vasitəsilə yeni  kadrlar  - aqrono m,  zootexnik, baytar 

və  mexanizatorlar  hazırlan mıĢdı.  1940-cı  ilin  əvvəllərinə  respublikanın  kənd 

təsərrüfatında  iki  minədək  mü xtəlif  mütəxəssis  çalıĢırdı,  dörd  min  azərbaycanlı 

qadın və qız traktor idarə etməyi öyrən miĢdi. Bununla belə, müharibədən əvvəlki 

illərdə  A zərbaycanda  kənd  təsərrüfatı  istehsalının  bir  ço x  məsələləri  tam  həll 

edilməmiĢdi.  Respublikan ın  aqrar  bölməsi  ifrat  mərkəzləĢdirmə,  inzibatçılıq  

tabeliyinə  düĢüb  göstəriĢli  iqtisadiyyatın  üzvi  hissəsinə  çevrilmiĢdi.  Kəndli 

əslində  müstəqil  istehsal  fəaliyyətindən  və  torpağın  müstəqil  sahibi  olmaq  

hüququndan məhru m edildi. 

Sovet  dövləti  xüsusən  birinci  onillikdə  fəhlə-kəndli  kütlələrinin  

ümu mtəhsil,  mədəni  səviyyəsinin  yüksəldilməsi  üçün  az  iĢ  görməmiĢdi.  Bu  

nailiyyətlər  vəzifələrin  yeniliyinə,  böyük  çətin lik  və  səhvlərə,  artan 

bürokratiyanın  məhvedici  təsirinə,  30-cu  illərin  sonlarında  isə  inzibati-amirlik 

sisteminin  bərqərar  o lmasına  ba xmayaraq,  xalq ın  ağır  zəh məti  və  quruculuq 

qabiliyyəti  hesabına  əldə  edilmiĢdi.  Ġki  onillik  ərzində  respublikada  əmə k 

qabiliyyətli yaĢlı əhali arasında kütləv i savadsızlıq proble mi əsasən həll edilmiĢ, 

yeni  təhsil  sistemi  yaradılmıĢ,  yazı  islahatı  keçirilmiĢ,  qadın  hərəkatı 

geniĢlənmiĢ, elm, ədəbiyyat və incəsənət inkiĢaf etmiĢdi. 

Ġkinci  dünya  müharibəsi  ərəfəsinə  kimi  Azərbaycan  xalqın ın  malik 

olduğu intellektual potensial bu illərin ciddi nailiyyəti idi.  

20-30-cu  illərdə  Azərbaycanda  sovet  mədəniyyətinin  formalaĢ ması  və 

inkiĢafı  prosesində  onun  digər  xalq larla  qarĢılıqlı  yaradıcılıq  əlaqələrinin  

yaranması  və  ö lkədə  baĢ  verən  sosial-iqtisadi  dəyiĢikliklər  zəminində  in kiĢaf 

edən  mədəni  ünsiyyət  mühüm  rol  oynamıĢdı.  A zərbaycan  mədəniyyəti  həmin  

dövrdə  ölkənin  bütün  xalqlarının  mədəniyyəti  ilə  sıx  əməkdaĢlıq  Ģəraitində 

inkiĢaf edird i. 

Azərbaycanda yeni mədəniyyət mövcud hakim ideolo ji  rejim Ģəraitində 

ciddi  çətinlikləri,  səhvləri,  əyintiləri  dəf  edərək  təĢəkkül  tapmıĢdı.  Tar,  milli 

ansambllar  və  muğamlarla  bağlı  diskussiyalar,  çadranın,  papağın  çıxarılması 

barədə  dekretlər  hazırlan ması,  mədəniyyət  sahəsinə,  xüsusilə  xalq ın  soykökünə, 

dilinə,  dininə,  milli  irsinə  güclü  təsir  edən  darçərçivəli  "ideoloji"  diktat  və  s. 

respublikanın  mədəni  inkiĢafına  mənfi  təsir  göstərmiĢdi.  Bu  və  baĢqa 



368 

 

çatıĢmazlıqlar,  neqativ  hallar  mü xtəlif  çətinliklər  törədird isə  də,  Azərbaycan 



xalq ının mədəniyyətinin yüksələn inkiĢafı p rosesini dayandıra bilməmiĢdi. 

O  dövrün  ictimai-sosial  və siyasi  Ģəraiti,  keçid  dövrünün  ziddiyyətləri, 

iqtisadiyyatda,  mədəniyyət,  elm,  təhsil  sahəsində  gerilik  və  yeni  ənənələrin 

yaranması,  sərt  ideoloji  sıxıntın ın  olması  nəticəsində  ictimai-sosioloji,  mədəni 

quruculuqda  meydana  gələn  ciddi  çətin liklərə,  məĢəqqətlərə  ba xmayaraq,  artıq  

40-cı  illərin  əvvəllərinə  Azərbaycan  Respublikası  təhsil,  elm  və  məd əniyyətdə 

yüksək  səviyyəyə  qalxd ı.  Mədəni  quruculuğun  baĢlıca  məqsədlərindən  b irinə 

nail  olundu  -  zəh mət keĢ  xalq ın  təhsilinin,  yarad ıcılığının  yüksəldiy i,  e ləcə  də 

dövrün  ictimai  həyatının  kəskin  ziddiyyətli  və  dramatik  hadisələri  yaĢayaraq 

sınaqdan  keçmiĢ  müasir  mədəniyyəti  yaradıldı.  Azərbaycanın  bütünlüklə  ən 

yaxĢı  intellektual  qüvvələri  mütərəqqi  milli  ənənələrə  əsaslanaraq,  respublikada 

yeni,  mənəvi  potensial  yaradılmasında  böyük  rol  oynamıĢdılar.  A zərbaycan 

mədəniyyəti  dünya  sivilizasiyasının  qızıl  fonduna  əbədi  daxil  olmuĢ  dəyərlərlə 

zənginləĢ miĢdi.  

Bu  illər  yüksək  doğum  səviyyəsi  və  ölü m  hallarının  azalması  ilə 

səciyyələnir  ki,  bu  da  geniĢ  müalicə-profilaktika  müəssisələri  Ģəbəkəsinin 

yaradılması,  ana  və  uĢaqlara  qayğı  göstərilməsi  nəticəsində  mü mkün  olmuĢ, 

özünü respublika əhalisinin artımında göstərmiĢdi.  Respublikada əhalinin artımı 

1,5  dəfə  olmuĢ,  onun  sayı  1939-cu  il  yanvar  siyahıya  almasına  görə,  1920-ci 

ildəki 1952,2 min-nəfərdən 3205,2 min- nəfərə çatmıĢdı. 

Respublika  əhalisin in  məiĢət  Ģəraiti  tədricən,  lakin  dönmədən  

yaxĢılaĢırd ı. 

Azərbaycanda  Ģəhər  və  kəndlərin  xaric i  görkəmi  dəyiĢir,  elektrik 

stansiyaları,  klublar,  məktəblər,  xəstəxanalar,  uĢaq  bağçaları,  körpələr  ev i, 

hama m və s. mədəni-mə iĢət müəssisələri tikilird i. 

Totalitar re jimin ən  müdhiĢ cinayəti  – kütləvi repressiyalar, A zərbaycan 

xalq ına  bərpa  olunmaz  tələfat  verdirən  Stalinin  Ģəxsiyyətinə  pərəstiĢ  və 

"bağırovçuluq"  rejimi  də  20-30-cu  illərə  təsadüf  edir.  Bu  illərdə  ölkədə 

cəmiyyətin yeni sosial təbəqəsi "nomenklatura" və onun nüvəsi - "partokratiya" 

meydana gəlməyə baĢladı.  Bunun nəticəsində 30-cu  illərdə elə vəziyyət yarandı 

ki, art ıq partiya o rqanları te z-te z sovet və baĢqa ictimai təĢkilatları əvəz  et məyə  

baĢladı.  Eh kamçılıq,  səriĢtəsizlik  və  "in zibati  dekretləĢdirmə"  ünsürləri,  yeni 

eksperiment  və  yaradıcılıq  a xtarıĢla rına  Ģübhə  ilə  yanaĢma,  bədii  yaradıcılığın  

mənəvi-ə xlaqi  norma ları  və  prinsiplərindən  uzaqlaĢma  halla rı  hə min  yaradıcılıq  

prosesinə daxil edilirdi. 

Sovet  hakimiyətin in  dini  məsələlərə  də  münasibəti  birmənalı 

olma mıĢdı.  Əgər  ilk  illər  hakimiyyət  dindarlara  və  din  xad imlərinə  loyal 

münasibəti  ilə  xarakterizə olunurdusa, o, 20-ci  illərin,  xüsusilə də 30-cu  illərin  



369 

 

sonlarında  inzibati-a mirlik  sisteminin  möhkə mlən məsi  və  dərinləĢməsinə, 



ideoloji diktatın qüvvətlənməsinə müvəffəq olaraq, din üzərinə total yürüĢə, din 

xadimləri və d indarları təqib etməyə baĢladı. 

Beləliklə,  iyirmi  ildə  yeni  cəmiyyət  quruculuğunun  həm  pozitiv,  həm 

də  neqativ  təcrübəsini  özündə  təcəssüm  etdirən  bir  "cəmiyyət"  -  zorakılıqla, 

ağır  repressiyalarla, "dünyada ilk sosialist dövləti" qurucuları o lan  milyonlarla 

zəh mətkeĢin yaradıcı əməyin in yüksəliĢi ilə  müĢayiət edilən totalitar-bürokratik 

rejim bə rqərar o ldu. 

 

 



Yüklə 5,21 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   37




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin