AZƏrbaycan döVLƏt neft və SƏnaye universiteti



Yüklə 332.22 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/4
tarix22.07.2017
ölçüsü332.22 Kb.
  1   2   3   4

 

 

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT NEFT VƏ SƏNAYE UNİVERSİTETİ 



 

 

   

                                                                «Təsdiq edirəm» 

                                                              ADNSU-nun  rektoru, professor 

                                                                   __________________  Mustafa  Babanlı 

                      

«

 05


»

   iyul          2016-cı    il  

 

 

 



 

 

 

 

“FƏLSƏFƏ” FƏNNİNDƏN DOKTORANTURAYA QƏBUL 

 

İMTAHANI  ÜZRƏ 

 

PROQRAM  

                          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bakı-2016 

 

 

 

“FƏLSƏFƏ” FƏNNİNDƏN DOKTORANTURAYA QƏBUL 



İMTAHANI  ÜZRƏ PROQRAM  

 

 

Tərtib edən: f.e.n dos. Y.P.Əhmədov 

Redaktor:  f.ü.f.d F.X.Rüstəmov 

Rəy verənlər:  f.ü.f.d dos. E.S.Kərimov (AzTU) 

     f.ü.f.d dos.  Ş.İ.Quliyeva 

     f.ü.f.d  dos. K.N.Məmmədova 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

M Ö V Z U L A R 



 

 

 



 

1.

 



Cəmiyyət həyatında fəlsəfə və fəlsəfi biliklərin spesifikası 

2.

 



Qədim Şərq fəlsəfəsi 

3.

 



Antik yunan və qədim Roma fəlsəfəsi 

4.

 



Orta əsrlərin intibah dövrü fəlsəfsi 

5.

 



Yeni dövr fəlsəfəsi 

6.

 



Qədim Azərbaycanda fəlsəfə 

7.

 



Orta əsrlər Azərbaycan fəlsəfəsi 

8.

 



İctimai həyatın təbii əsasları 

9.

 



XX əsr fəlsəfəsi 

10.


 

Valıq və materiyanın fəlsəfi anlamı 

11.

 

Dialektika 



12.

 

Orta əsrlər müsəlman şərq fəlsəfəsi 



13.

 

Cəmiyyət idrakın obyektidir 



14.

 

Cəmiyyət sosial-siyasi həyatı 



15.

 

Cəmiyyətin iqtisadi həyatının fəlsəfi problemləri 



16.

 

Şüurun ideal varlığı 



17.

 

Cəmiyyətin mənəvi varlığı 



18.

 

İdrak, elmi idrak, onun metod və formaları 



19.

 

İnsanın fəlsəfəsi 



20.

 

Fəlsəfə və gender problemi 



21.

 

Mədəniyyət və sivilizasiya. Müasir dövrün qlobal problemləri 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

M ö v z u 1.  Cəmiyyət həyatında fəlsəfə və fəlsəfi biliklərin spesifikası 

Fəlsəfi dünyagörüşün  nəzəri  əsası insan  biliyinin və  mənəvi  mədəniyyətin  ən 

qədim  sahələrindən    biridir.  Fəlsəfənin  predmeti  və  mahiyyəti.    Fəlsfə  bütövlükdə 

insanın  dünyaya  münasibəti  haqqında  təlimdir.  Fəlsəfənin  əhatə  etdiyi  problemlər, 

onların özünəməxsusluğu. Fəlsəfə idrakın kompleks prinsipi və idraki fəaliyyətin ən 

ümumi  metodudur.  Tarixi  inkişafın  gedişində  fəlsəfənin  predmetinin  dəyişməsi. 

Fəlsəfi  biliyin  predmeti  haqqında  müasir  konsepsiyalar.  Fəlsəfi  biliklərin 

ümummədəniyyət sistemində yeri.  Fəlsəfə elitar şüur forması olub insanların həyat 

strategiyasıdır.  

Fəlsəfənin  funksiyaları:  dünyagörüşü  funksiyası  (humanist,  ictimai-akseoloji, 

mədəni-tərbiyəvi,  izahedici-informasiya),  metodoloji  funksiyası    (evristik, 

əlaqələndirici, birləşdirirci və mədəni-qnoseoloji). 

Fəlsəfənin vəzifələri və onun özünəməxsusluğu. Fəlsəfə bilik növüdür, fəlsəfə  

-  elmdir,  ideologiyadır,  humanitar  bilikdir,  mənəvi  mədəniyyətdir,  obyektin 

transendental dərk olunmasıdır, hikmətə məhəbbətdir. 

Fəlsəfənin  dünyagörüşü  sistemində  yeri.    Dünyagörüşü  anlayışı,  onun 

məzmunu.  Dünyagörüşünün  strukturu  və  tipləri.  Dünyagörüşünün  əsas  məsələsi  – 

insanın dünyaya münasibətidir. Dünyagörüşünün mənbəyi və onun problemi – fərdin 

varlığıdır.  Dünyagörüşü  ictimai  və  fərdi  şüurun  özəyidir,    insanın  fəaliyyətinin 

istiqamətvericisidir.  Dünyagörüşünün  formalaşmasında  əsas  amillər:  dərketmə, 

qiymətləndirmə və fəaliyyət.  

Dünyagörüşünün  məzmununda  biliklərin,  informasiyaların,  əqidələrin, 

təsəvvürlərin,  inamların,  səylərin,  ümidlərin  birləşməsi.  Dünyagörüşünün  əsas 

səviyyələri:  dünyagörüşündə  intellektual  və  emosional  cəhətlər.  Dünyadurumu  və 

dünyaanlamı anlayışları., onların fərqli cəhətləri.  

Fəlsəfi biliklərin mənəvi mənbəyi–mifologiya, dini etiqad və elmin rüşeymləri. 

Fəlsəfənin yaranması haqqında mifoloji və qnoseoloji konsepsiyalar. 

Mifologiya – ictimai inkişafın ilkin mərhələsi üçün xarakterik olan ictimai şüur 

formasıdır.  Mif  –  bəşəriyyətin  mənəvi  mədəniyyətinin  ilkin  forması  olub  biliklərin,  

dini  inamların  və  incəsənətin  müxtəlif  növlərinin  rüşeymlərini  özündə  birləşdirir. 

Mifik  dünyagörüşünün  düşüncələrə,  bədii-emosional  həyəcanlara  və  ictimai 

illüziyalara  bağlılığı.  Dini  dünyagörüşündə  dünyanın  ikiləşməsi  prinsipi  və  ruh 

anlayışının yaranması. 

Din  dünyagörüşün  formasıdır.  Dinin  spesifikliyi.  Fövqəltəbii  qüvvələrin 

varlığına  inam  –  dini  dünyagörüşünün  əsasıdır.    İbtidai  icma  cəmiyyətində  dini 

inamlar:  animizm,  animatizm,  fetişizm,  totemizm,  şamançılıq,  magiya.  İlkin  etnik 

dinlər (finikiya, babil, Misir, qədim yəhudi və s.) Dinin ictimai-tarixi təbiəti və sosial 

funksiyaları.  Allahın  təbiətdən  və  insandan  yüksəkdə  durması  ideyası.  Ruhun 

ölməzliyi və ölümdən sonrakı həyatı. Din mənəvi mədəniyyətin tərkib hissəsidir. Din 

və fəlsəfənin oxşar və fərqli cəhətləri.  

Fəlsəfə  və  elm.  Fəlsəfə  nəzəri  cəhətdən  formalaşmış  dünyagörüşüdür. 

Fəlsəfədə  millilik  və  ümumbəşərilik.  Milli  fəlsəfənin  ümumdünya  fəlsəfəsinə 

münasibətdə nisbi müstəqilliyi. Milli fəlsəfə milli özünüdərkin nəzəri əsasıdır. Milli 



 

 

müstəqillik  və  milli  fəlsəfənin  inkişafı  üçün  yeni  şərait.  Qərb  və  Şərq  fəlsəfəsi 



fonunda milli fəlsəfə. 

 

M ö v z u   2. Qədim Şərq fəlsəfəsi 



 

Qədim  Şrəqdə  elmi  biliklərin  və  fəlsəfi  təfəkkürün  təşəkkül  tapması.  Qədim 

yazılı mənbələr və fəlsəfi fikrin yaranmasının ilkin mədəni-tarixi şərtləri. Fəlsəfənin 

meydana gəlməsinin ümumi qanunauyğunluqları. 

Qədim  Misir  və  Babilistanda  ilkin  fəlsəfi  təsəvvürlərin,  ilkin  rüşeymlərinin 

meydana gəlməsi. 

Qədim  Çində  fəlsəfənin  formalaşmasına  təbiət  elmlərinien  inkişafının  təsiri. 

Qədim Çin fəlsəfi məktəbləri: konfutsilik, moizm, qanun məktəbi (legizm), daosizm, 

in-yan  məktəbi    (naturfəlsəfə)  adlar  məktəbi.  İnsana  məhəbbət  Konfutsi  məktəbinin 

əsas fəlsəfi təlimidir. Moizm məktəbinin fəlsəfəsi. Moizm məktəbi nümayəndələrinin 

idrak  nəzəriyyəsi.  Daosizm  fəlsəfi  təlimi.  Bu  təlimin  insan  əqlinə  və  ruhun 

ölməzliyinə münasibəti.  

Qədim  Hindistanda  fəlsəfə.  Bir  sıra  fəlsəfi  fikirlərin  cəmləşdiyi  vedlər  (bilik) 

qədim  ədəbi  abidədir.  Vedlərin  tərkib  hissələri.  Riqved,  Brahman,  Aranyaklar, 

Upanişad.  Qədim  Hindistanda  ortodoksal  fəlsəfi  məktəblər:  sankhiya,  yoqa, 

vayşeşika,  nyaya,  mimansa,  vedanta.  Qeyri-ortodoksal  fəlsəfi  məktəblər:  çaynizm, 

buddizm, lokayatlar (çarvaklar). 

Qədim Şərq fəlsəfəsinin dünya fəlsəfi fikir tarixində rolu. 

 

M ö v z u   3.    Antik Yunan və qədim Roma fəlsəfəsi 

 

Antik  yunan  klassik  fəlsəfəsinin  formalaşmasında  mifologiyanın  və  «Yeddi 

müdriklərin» rolu.  

Antik yunan klassik fəlsəfəsinin yaranması və onun inkişaf mərhələləri. Antik   

fəlsəfənin  kosmosentrik  xarakteri.    Erkən  naturfəlsəfi  təlimlər.  Milet  məktəbi  – 

Avropada  ilk  fəlsəfi  məktəbdir.  Fales,  Anaksimandr,  Anaksimenin  fəlsəfi  məsələri 

həll  etməyə  ilk  cəhdləri.  Qədim  Yunan    fəlsəfəsində  Fales  sadəlövh  materializmin 

banisidir.  Onun  dünyanın  yaranması  haqqındakı  baxışları.  Anaksimandrın  əbədi 

sonsuz varlıq haqqındakı təlimi. Onun materiyanın saxlanmasına və göy cisimlərinin 

düzülüşünə  dair  baxışları  və  kortəbii  dialektikası.  Anaksimenin  atom  və  boşluq 

haqqındakı  təlimi  və  onun  kortəbii  dialektikası.  Heraklitin  təbiətdə  hərəkət  və 

dəyişiklik  haqqındakı  fikirləri  və  dünyanın  maddiliyi  ideyasının  zənginləşməsində 

onun  rolu.  Heraklitin  kortəbii  dialektikası  və  təbiətdəki  qanunauyğunluqlara  dair 

baxışları.  

Pifaqor  və  pifaqorçular  məktəbi.  Bu  məktəbin  antik  fəlsəfədə  ilk  idealist 

məktəb olması. Antik dialektikanın təşəkkülü. 

Eleya  məktəbi  və  bu  məktəbin  nümayəndələrinin  fəlsəfəsində  varlıq  və 

təfəkkürün qarşılıqlı münasibəti məsələsi. Ksenofan, Parmenid, Zenonun təlimləri ilə 

antik fəlsəfənin formalaşmasının başa çatması.  

Empedokl və Anaksaqorun fəlsəfəsi antik fəlsəfi təfəkkürün inkişafında xüsusi 

mərhələdir.  


 

 

Levkipp  və  Demokritin  atomist  təlimi  antik  materializmin  zirvəsidir. 



Demokritin hərəkət, səbəbiyyət və cəmiyyət haqqında irəli sürdüyü fikirlər.  

Yunan  fəlsəfəsinin  klassik  dövrü.  Sofistlər  «düşünən,  danışan  və  iş  görən 

yunan  maarifçiləridir».  Sofistlər  insan  probleminə  doğru  dönüş.  Sofistlərin 

müdrikliyi. Sokrat klassik dövrün ilk filosofudur. Sokratın «Özün özünü dərk et!» və 

«Mən bilirəm  ki, mən heç nə bilmirəm!» kəlamları və onların fəlsəfi mənası. Onun 

fəlsəfəsində insan, şüur və bilik problemləri. Sokratın dövləti idarəetmə qaydalarına 

dair baxışları. 

Platonun  obyektiv  idealizmi.  Platonun  ideyalar  aləmi  və  onun  xüsusiyyətləri 

haqqında bədən və ruh haqqında təlimi. Platonun idealzminin qnoseoloji və ontoloji 

kökləri. Platonun sosioloji baxışları.  

Aristotelin materiya,  forma və hərəkət haqqında təlimi. Onun təlimində varlıq 

və  qeyri-varlıq  ideyası.  Aristotelin  hissi  idrakla  məntiqi  idrakın  dialektikasına  dair 

ideyaları. Aristotelin fəlsəfənin kateqoriyaları, həyatın mənşəyi və mənası haqqında, 

ruh və zəka haqqında irəli sürdüyü müddəalar. Aristotelin siyasi, sosioloji, məntiqi və 

etik baxışları. 

Ellinizm  dövrünün  fəlsəfi  məktəbləri  –  peripatetiklər,  Akademik  fəlsəfə, 

epikürçülər,  stoiklər,  eklektiklər,  neoplatoniklər  –  onların  baxışlarındakı  oxşar  və 

fərqli  cəhətlər.  Epikür  tərəfindən  atomist  təlimin  inkişaf  etdirilməsi.  Epikürün 

Hedonist etikası. Stoiklərin fəlsəfəsi.  

Qədim Romada fəlsəfə. Lukretsi Karın atomizmi. Keyfiyyətlər haqqında təlimi 

və onun idrak nəzəriyyəsi.  

Fəlsəfi fikrin inkişafında antik fəlsəfənin rolu. 



 

M ö v z u   4 .  Orta əsrlər və   intibah   dövrü  fəlsəfəsi 

 

Orta əsrlər  sxolastik  fəlsəfənin səciyyəvi  cəhətləri. Xristian dininin yaranması 

və    Qərbi  Avropa    fəlsəfəsinin  funksiyalarının  dəyişməsi  .    Qnostisizm  təfkkürün  

inkişafında yeni mərhələdir.  Filon  «xristianlığın atasıdır». Avqustin   patristikanın  

görkəmli  nümayəndəsidir. Onun fəlsəfəsində mahiyyət və mövcudluq, ruh və bədən, 

zəka və etiqad problemləri. Sxolastik  fəlsəfi  təfəkkürün iki  problemin  mahiyyətinə 

diqqətini    cəmləşdirilməsi:  nominalizm  və  realizmin  mübahisəsi  və  Allahın 

mövcudluğunun    əsaslandırılması.  K.Anselm,  İ.Rostelim,  P.Abelyar  –  orta  əsrlər 

mötədil  realizmi,  ifrat  nominalizmin  və  dialektikanın  nümayəndələridir. 

Sxolastikanın çiçəklənməsi dövrü – XII – XIII əsrlər. R.Bekon – dövrün ən maraqlı 

və orijinal mütəfəkkiridir.  

Akvinalı Foma sxolastik fəlsəfədə və peripatetizmdə əsas simadır. Orta əsrlər 

fəlsəfəsində  təbiətə  münasibət.  İnsan  anlayışı.  Zəkaya  və  iradəyə  münasibət.  İradə 

azadlığı. Tarixin saxtakarlığı.İ.D.Skott, U.Okkam və başqaları.  

İntibah  dövrünün  fəlsəfəsinin  antroposentrik  xarakteri.  İnsan  özü-özünün 

yaradıcısıdır.  Humanizm  anlayışı  və  intibah  dövrünün  humanizmi.  Humanizm  və 

şəxsiyyət  problemləri.  İncəsənətə    və  gözəlliyə  sitayiş.  İntibah  dövrünün 

təbiətşünaslarının (N.Kopernik, Q.Qaliley) əsərlərində dünyanın təbii-elmi mənzərəsi 

və  fəlsəfi  ideyalar.  İntibah  dövrü  naturfəlsəfənin  (N.Kuzanski,  C.Bruno)  panteizmi. 

İntibah  dövrünün  sosial-siyasi  təlimləri:  N.Makiavelli,  J.Boden,  T.Münser,  T.Mor, 



 

 

T.Kompanella  və  başqalarının  baxışları.  İntibah  dövrü  ədəbiyyatında  (Dante, 



Petrarka, Bokkaço) fəlsəfi ideyaların əksi. 

 

M ö v z u:   5.     Yeni dövr fəlsəfəsi 



 

Yeni  dövr  fəlsəfəsi  burjua  fəlsəfi  təfəkkürünün  formalaşmasıdır.  Dinin, 

ehkamçılığın, orta əsrlər sxolastikasının tənqidi.  

XVII-XVIII  əsrlər  ingilis  fəlsəfəsi  –  F.Bekon,  T.Hobbs,  C.Lokk,  C.Berkli, 

D.Yum. 

Yeni  dövr  fransız  (R.Dekart,  B.Qassendi,  D.Didro,  J.Lametri,  P.Holbax, 



H.Helvetsi) maarifçilik fəlsəfəsi.  

B.Spinoza – dövrün böyük holland filosofudur. 

Q. Leybnits – yeni dövrün görkəmli alman filosofudur.  

Klassik  alman  fəlsəfəsinin  xarakterik  xüsusiyyətləri.  Bu  fəlsəfənin  yarandığı 

tarixi  şərait  və  sosial  kökləri.  İ.Kant  –  klassik  alman  idealist  fəlsəfəsinin  banisidir. 

Kantın idrak nəzəriyyəsi. Dərk edən subyektin spesifikliyi biliyin və idrakın başlıca 

amilidir. Subyektiv empirik və transendental səviyyələri. Kant öz fəlsəfəsinin iki əsas 

istiqamətləri və iki əsas mənbələri haqqında Kantın antropologiyası. Etik  və estetik 

baxışları. 

Fixtenin  fəlsəfi  təlimində  bütün  gerçəkliyin  iki  növ  reallıqdan  ibarət  olması 

problemi. Şelinqin fəlsəfəsində  idealist dialektika.  

Hegel  obyektiv  idealist  filosofdur.  Onun  idealist  sistemi  və  dialektik  metodu. 

Mütləq  ideya  anlayışı.  Dialektikanın  qanun  və  kateqoriyalarının  Hegel  tərəfindən 

sistemləşdirilməsi.  Triada  pirnsipi.  Hegelin  təlimində  əxlaq,  ailə,  dövlət  məsələləri. 

Onun estetik baxışları. Din və dinin müxtəlif formalarının Hegel tərəfindən təhlili.  

 Feyerbaxın  antropoloji  fəlsəfəsi.  Feyerbaxın  varlıq  və  insan,  idrak  haqqında 

təlimi.  Filosofun  cəmiyyətə  baxışı.  Onun  etikası.  İnsanların  qarşılıqlı  məhəbbətinə 

əsaslanan yeni dinin yaradılmasının zəruriliyi haqqında fikirləri. 

Rus  inqilabçı-demokratlarının  fəlsəfəsi.  Utopik  kəndli  sosializmi  ideyası. 

İnqilabi  demokratizm  və  utopik  sosializm  ideyalarının  vəhdəti.  İnqilabçı-

demokratların materialist fəlsəfəsi. Onların fəlsəfəsinin təbii-elmi biliklərlə bağlılığı. 

Belinski, 

Gertsen, 

Çernışevski, 

Dobrolyubovun 

maarifçilik 

ideyalarının 

xüsusiyyətləri. 

 

 Marksizm  fəlsəfəsi  –  fəlsəfə  tarixinin  inkişafında  yeni  bir  mərhələdir. 



Marksizmin  yaranmasının  tarixi  şəraiti  və  təbii-elmi,  elmi-nəzəri  mənbələri. 

Fəlsəfənin vəzifəsi – «dünyanın dəyişməsinə xidmət etməkdir» – müddəası. Marks və 

Engelsin  dünyagörüşünün  formalaşmasında  klassik  alman  fəlsəfəsinin  rolu. 

Marksizmin  kommunizm  təliminin  özünü  doğrultmaması.  Fəlsəfi    fikir  tarixində 

marksizmin  tutuduğu  yerə  münasibətin  müxtəlifliyi.    Marksizm  fəlsəfəsində  Lenin 

mərhələsi. Marks, Engels və Leninin fəlsəfə tarixinin inkişafında yeri və rolu. 



 

 

 

 

 

 

 

M ö v z u   6.    Qədim Azərbaycanda fəlsəfə 



 

Azərbaycan qədim ibadətgah məskənidir.   Qədim Azərbaycanda dini –idealist 

fəlsəfənin meydana gəldiyi tarixi şərait.  

Zərdüştlük – ilk  monoteist  dinlərdən biridir.  Zərdüşt təliminin əsas prinsipi – 

xeyir və şər başlanğıclarının mübarizəsidir.  Zərdütün əkinçi əməyi, oturaq maldarlıq 

və  güclü  hakimiyyət  ideyası.  «Doğru  fikir»,  «Doğru  söz»,  «Doğru  əməl»  amilləri. 

Zərdüştlükdə tarixin inkişaf xəttinin proses kimi qəbul edilməsi. Cənnət və cəhənnəm 

haqqında baxışlar. Oda pərəstiş.  

«Avesta»  kitabı  –  zərdüştlüyün  müqəddəs  kanonudur.  «Avesta»nın  strukturu 

və əsas müddəaları – «Avesta» dakı dualizm. Xeyir və ədalətin şər üzərində qələbəsi 

– «Avesta» nın ana xəttidir. Müasir dünyada zərdüştlük.  

Manilik  və  onun  dualist  xarakteri.  İşıq  və  qaranlığın  mübarizəsi  ideyası. 

Manilikdəki  asketizm.  Manilikdə  axirət  dünyası  ideyası.  «Üç  zaman»  sistemində 

inkişaf.  

 

Məzdəkilik və onun manilikdən fərqli cəhətləri. Məzdək sosial bərabərsizliyin 



kökləri  və  məhv  edilməsi  yolları  haqqında.  İşığın  zülmət  üzərində  qələbəsini  təmin 

etmək ideyası. Məzdəkilikdə utopik sosialzm ünsürləri.  

 

M ö v z u 7.     Orta əsrlər Azərbaycan fəlsəfəsi 

 

Azərbaycanda  islam    dinin  yayılması  mühüm  tarixi hadisədir.  «Quran»  islam 

dinin müqəddəs kitabı, orta əsrlərin ən böyük mədəniyyət abidəsidir. «Kitabi – Dədə 

Qorqud» Azərbaycanın qəhrəmanlıq epopeyasıdır.  

«Saflıq  qardaşları»  nın  fəlsəfəsi.  Onların  varlıq  təlimi,  idrak  nəzəriyyəsi  və 

sosial baxışları.  

Ə.Bəhmənyarın  fəlsəfəyə,  məntiqə,  metafizikaya  və  təbiətşünaslığa  dair 

traktatları  və bu traktatlardan  fəlsəfənin nəzəri məsələlərinin tədqiqi. Bəhmənyarın 

varlıq  təlimi.  Onun  kosmologiyası.  Bəhmənyarın  idrak  nəzəriyyəsi.  Bəhmənyarın 

məntiqi və etik baxışları.  

 

Eynəlquzat  Miyanəçi  dövrünün  panteist  filosofudur.    Onun  varlıq  haqqında 



təlimi  və  bu  təlimin  idrak  nəzəriyyəsi  ilə  bağlılığı.  Filosofun  fəlsəfəsində 

dialektikanın rüşeymləri. 

 

Şihabəddin  Sührəvərdi  işraqilik  fəlsəfəsinin  banisidir.  Varlıq  təlimi. 



Sührəvərdinin  fəlsəfəsində  emansipasiya  nəzəriyyəsi.  Psixika  məsələləri  və  idrak 

nəzəriyyəsi. Sührəvərdinin  ictimai-siyasi baxışları. 

Siracəddin Urməvinin varlıq təlimi. Onun fəlsəfəsində materiya, forma cisim, 

məkan,  zaman,  kəmiyyət  və  keyfiyyət  kateqoriyalarının  izahı.  Məntiq  təlimi. 

Urməvinin ictimai-siyasi baxışları. 

N.Tusi  –  böyük  ensiklopedik  alim,  görkəmli  filosofdur.  Tusinin  ədəbiyyat, 

onun  predmeti  və  cəmiyyətdə  yeri  haqqında  baxışları.  Tusinin  fəlsəfi  sistemində 

varlıq təlimi. Təbiətşünaslıq məsələləri. Tusinin fəlsəfəsində şüur problemi. Tusinin 

məntiqi.  «Əxlaqi-Nasiri»  əsərində  etik-əxlaqi  məsələlərin  tədqiqi.    Tusinin  ictimai-

siyasi baxışları. 



 

 

Mahmud  Şəbüstərinin  panteizmi.  Onun  varlıq  təlimi.  Şəbüstərinin  idrak 



nəzəriyyəsi. «Gülşən-e-raz» əsərində təfəkkürə dair fikirləri. Şəbüstərinin etikası.  

Azərbaycanın  orta  əsrlər  poetik  fəlsəfəsi.  Xaqaninin  dünyagörüşünün  idealist 

xarakteri.  Bəşər  mədəniyyəti  xəzinəsinə  parlaq  töhfələr  bəxş  etmiş  N.Gəncəvinin 

«Xəmsə»  sində  fəlsəfi  fikirlər.  Onun  Allah,  mövcudat,    insan  və  cəmiyyət,  elm  və 

idrak həqqında fəlsəfi baxışları. 

Hürufilik fəlsəfəsinin ideoloqu olan Nəsiminin panteist fəlsəfəsi.  Onun fəlsəfi 

təlimində insan anlayışının şərhi və humanist, etik-əxlaqi baxışları. 

Görkəmli  filosof  –  mütəfəkkir  Füzulinin  «Mətlə  əl  -  etiqad»  əsərində  fəlsəfi 

məsələlərin şərhi. Onun varlığa və idraka dair baxışları, etik-əxlaqi fikirləri. 

Azərbaycan  maarifçilərinin  fəlsəfəsi.  Maarifçi  ədəbi-tənqidi  və  ictimai-tarixi 

idrakın  meydana  gəlməsi.  Azərbaycan  maarifçilərinin  materializmi  və  ateizmi. 

Onların  etik  və  estetik  fikirləri.  A.Bakıxanov  fəlsəfə  və  onun  vəzifələri  haqqında. 

Onun  dünyagörüşündə  insan  problemi.  Bakıxanov  varlıq  və  idrak  haqqında.  Onun 

kosmoqonik  təlimi.  Azərbaycanda  klassik  maarifçilik.    M.F.Axundov  materialist 

filosofdur. Axundov mübariz ateistdir. Axundovun dünyanın maddi vəhdəti haqqında 

təlimi  və  onun  idrak  nəzəriyyəsi.  XIX  əsrin  sonu  və  XX  əsrin  əvvəllərində 

Azərbaycanda  maarifçi  və  inqilabi  demokratik  fikrin  inkişafı  Azərbaycanın  ictimai 

fikrində və mədəniyyətində milli istiqlal ideyaları. 

 

M ö v z u   8.    Orta əsrlər müsəlman Şərq fəlsəfəsi 

 

 

Orta  əsrlər    Müsəlman  Şərq  fəlsəfəsi.  İslamın    yaranması    Şərq 



dünyagörüşündə mühüm hadisədir.  Orta əsrlər  Şərq  fəlsəfəsi fikir tarixindəki dini-

ideoloji cərəyanlar və  təlimlər, totalitizm  sufizm, mutazililik  və arilik. Əl-Kindi, Əl-

Fərabi  –  əpəbdilli    fəlsəfənin  banisidir. Əl-Kindinin      fəlsəfə,    tibb,  hesab,  həndəsə 

elmlərinin    inkişafında  rolu.    Əl-Fərabinin  əsərlərinin  fəlsəfə  və  təbiətşünaslığın 

əsaslandırılmasında örnək olması. «Ərəb fəlsəfəsinin kralları- İbn Sina və İbn-Rəşdi. 

İbn Sinanın dünya  elminin və bəşər fəlsəfi fikrinin  tnkişafındakı rolu. 

İbn 

Rüşdün  fəlsəfə    və  təbiətşünaslığa  dair  baxışları.Əl-  Qəzali  –  müsəlman 



teologiyasının ideoloqu, orta  əsrlər  fəlsəfəsinin  görkəmli  nümayəndəsidir. 

 

M ö v z u  9.   XX əsr fəlsəfəsi 



 

Elmi-texniki  tərəqqi  və  onun  nailiyyətlərinin  XX  əsr  fəlsəfi  fikrin  inkişafına 

təsiri. Avropa – XX əsr fəlsəfi mədəniyyətin mərkəzidir. Müasir Qərb fəlsəfəsi. XX 

əsr  tarixi  hadisələrinin  müasir  Qərb  fəlsəfi  məktəbinin  yaranmasına  təsiri.  Bu 

məktəblərin  spesifik  xüsusiyyətləri,  onların  ümumi  və  fərqli  cəhətləri.  Müasir  Qərb 

fəlsəfi məktəbləri.  

Ekzistensializm  və  ya  mövcudluq  fəlsəfəsi  –  müasir  fəlsəfədə  irrasionalist 

istiqamətdir.  Ekzistensializm    insan  varlığının  müdrikliyini  ön  plana  çəkən  fəlsəfi 

cərəyandır.  Bu  məktəbin  meydana  gəlməsi  və  inkişafını  şərtləndirən  tarixi  şərait. 

Müasir  ekzistensializm  dünyagörüşü  sistemidir.  Ekzistensializmdəki  dini-ateist 

istiqamətlər.  Ekzistensializmin  metodu.  Varlıq  problemi.  Onların  təlimində    azadlıq 

problemi. Ekzistensialistlərin fəlsəfəsində fərdiyyət prinsipi. Qorxu anlayışı və onun 



 

 

təhlili. Ekzistensialistlərdə həyatın fəlsəfi mənasının izahı: həyat və ölüm problemi. 



Bu  məktəbin  nümayəndələri:  Kyerkeqor,  M.Haydeqqer,  KYaspres,  M.Buber, 

J.P.Sartr, A.Kamyu, Q.O.Marsel, X.O.Qaset və b. 

Neopozitivizm  –  XX  əsr  Avropa  fəlsəfəsində  əsas  cərəyanlardan  biridir. 

Neopozitivizmdə fəlsəfə və elmin bir-birinə qarşı qoyulması. Fəlsəfənin predmeti və 

vəzifələri haqqında. Neopozitivizmdəki fəlsəfi cərəyanlar: analitik fəlsəfə, linqvistik 

fəlsəfə,  postpozitivist  fəlsəfə,  insturmentalizm.  Neopozitivistlərin  metafizikaya 

münasibətləri. Neopozitivistlərin xüsusi – elmi biliklərə münasibəti. Neopozitivizmin 

nümayəndələri:  M.Şilik,  R.Karnap,  A.Ayer,  B.Rassel,  L.Vigenşteyn,  C.Ostin, 

O.Neyrat və b.  

Neotomizm  -  Akvinalı  Fomanın    təliminə  əsaslanan  cərəyandır.  Fomanın 

fəlsəfəsini  modelləşdirməyə  cəhd.  Ontoloji  problemlərin  işlənməsi.  Neotomizm 

fəlsəfəsində  ilahi  varlıq  və  onun  kateqoriyaları  (təkcə,  həqiqət,  rifah,  gözəllik). 

Neotomistlərin  metafizikası,  onların  materiya  və  forma  haqqında  təlimləri.  Həqiqət 

problemi.  İdrak  və  dərketmə  formaları.  Neotomistlər  tərəfindən  elmin,  fəlsəfənin, 

incəsənətin və s. xarakteristikası. Neotomistlərin antropologiyasında insan. Şəxsiyyət, 

onun  məqsədi  və  həyatının  mənası.  Neotomistlərin  cəmiyyətə  baxışları.  İnsan 

cəmiyyəti  və  onun  əsas  formaları:  ailə,  icma,  sənət,  vətən,  dövlət.  Neotomistlər: 

J.Mariten, E.A.Jilson, E.Koret, Y.M.Boxenski və b. 

Praqmatizm.        XX  əsrin  subyektiv  fəlsəfi  cərəyanıdır.    Praqmatizm  fəlsəfi 

təfəkkürün  tamamilə  yeni  tipi,  idrakın  təbiətinin  yeni  şərhidir.  Praqmatizm 

fəlsəfəsində  inam  və  həqiqət.  İdeyalar,  anlayışlar  və  nəzəriyyələr  haqqında. 

Praqmatistlərin metodu. Fəlsəfə və onun məqsədləri haqqında. İctimai-siyasi ideyalar, 

müharibə  və  sülh  problemi.  Praqmatizmin  nümayəndələri:  Ç.İ.Pirs,  U.Ceyms, 

C.Dyum, C.Mid, H.Qudmen və b.  

Fəlsəfi  antropologiya    -  insanın  təbiəti  və  mahiyyəti  haqqında  təlimdir. 

Antropologi  yanaşmanın  məğzi  özgələşmiş  insana  qayğı  problemi.  Antropologiya 

fəlsəfənin vəzifələri və onun elmi  biliklərlə  əlaqəsi.  Şüur və  idrak problemləri.  Bu 

məktəbin nümayəndələri: Şeller, Qelen, Plesner, Rethaker, Bolnov və b. 

«Həyat  fəlsəfəsi»  irrasionalist  fəlsəfi  cərəyandır.  Həyat  anlayışı,  onun  əqldən 

ayrılması.    Fəlsəfənin    mifologiya  ilə    yaxınlaşdırılması.  Yaradıcılıq  problemi. 

Nümayəndələri: Nitşe, Diltey, Zimmer, Berqson və b.  

Freydizm  -    müxtəlif  məktəblərin    və  cərəyanların  ümumiləşmiş  adıdır. 

Freydizm  ictimai    və  fəlsəfi  –  antropoloji    doktrinadır.  Freydizm  psixo-animizmdən 

fərqi. Freydizmdəki müxtəlif  cərəyanlar. Freydizmin nümayəndələri: Freyd, Fromm, 

Yuiq və b.  

XX  əsr  Qərbi  Avropanın  digər  fəlsəfi  məktəbləri  -  antropologiya  fəlsəfəsi, 

personalizm,  strukturalizm,  hermenevtika,  tənqidi  rasinalizm,  tarix    fəlsəfəsi :  elmin 

metodologiyası. İntuitivizm fəlsəfəsi. 

XX əsrdə Şərqdə fəlsəfi fikir. Çağdaş. Türkiyə və İran  fəlsəfəsi. 

XX  əsr  rus  fəlsəfəsinin  dini  xarakteri.    Bu  fəlsəfənin  özünəməxsusluğu,  onun 

ədəbiyyatla  əlaqəsi.    V.S.  Solovyov,  V.İ.  Vernadski,  N.A.Berdyayev,  L.P. 

Karsasvinin baxışları. 


  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə