AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ



Yüklə 169.19 Kb.
səhifə1/5
tarix16.06.2017
ölçüsü169.19 Kb.
  1   2   3   4   5

AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ


AZƏRBAYCAN DÖVLƏT İQTİSAD UNİVERSİTETİ

________________________________________________________________

MAGİSTRATURA MƏRKƏZİ

Əlyazması hüququnda



Şirinova Gülmirə Səlahəddin qızının

«VERGİ YÜKÜ VƏ DÖVLƏTİN VERGİ SİYASƏTİNİN MÜƏYYƏN EDİLMƏSİ İSTİQAMƏTLƏRİ»

mövzusunda
MAGİSTR DİSSERTASİYASI

İstiqamətin şifri və adı: 060403 – «Maliyyə»

İxtisaslaşma: «Vergi və vergiqoyma»


Elmi rəhbər:
i.ü.f.d Z.S.Zeynalov Magistr proqramının rəhbəri:

dos. R.A.Salayev

______________________ _____________________________

Kafedra müdiri:

i.e.d Ə.Ə.Ələkbərov

______________________

BAKI – 2016

MÜNDƏRİCAT


GİRİŞ………………………………………………………………………….

3







I FƏSİL. Azərbaycan Respublikasının vergi sistemi, vergi yükünün nəzəri və metodoloji əsasları. …………………………………………….


6

1.1.

Vergi yükünün müəyyən edilməsinin nəzəri və metodoloji məsələləri.................................................................................................

6

1.2

Səmərəli vergi yükünün mahiyyəti və beynəlxalq təcrübəsi ……

14


1.3

Beynəlxalq vergitutma təcrübəsi və təhlili………………………

22

IIFƏSİL.Vergi yükünün müəyyənləşdirilməsi istiqamətləri………

33










2.1.

Azərbaycan Respublikasınında həyata keçirilən vergi siyasətinin əsas istiqamətələri…

33

2.3.

Vergi yükünün mövcud metodikalarının təhlili……………

40

2.3.

2.4.


Vergi sisteminin formalaşması və inkişaf istiqamətləri

Azərbaycanda vergi sisteminin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi və onun təhlili ....................................................


52
61

III FƏSİL. Vergi yükünündövlətin vergi siyasətinin müəyyən edilməsində rolu……………………………………………………………


66

3.1.

Vergi yükü və dövlətin vergi siyasətinin muəyyən edilməsi istiqamətləri.…………………………………………………………


66

3.2.

Dövlətin vergi yükünün optimallaşdırılması istiqamətlə……………

72











NƏTİCƏ…………………………………………………

82

İstifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı

85

Резюме

Summary

GİRİŞ
Mövzunun aktuallığı.

ÜmummilliliderHeydərƏliyevinrəhbərliyialtındamüstəqilAzərbaycanRespublikasındahəyatakeçirilənxaricivədaxilisiyasətin, nailolunandinamiksosial-iqtisadiinkişafındavamıolaraquluöndərimizinmüəyyənetdiyiinkişafstrategiyasınınAzərbaycanRespublikasınınPrezidenticənabİlhamƏliyevtərəfindənböyükməharətləhəyatakeçirilməsirespublikamızda yeni inkişaf modelinin formalaşmasına və onun dünya iqtisadiyyatına inteqrasiyasına, neft və qeyri-neftsektorunun dinamik inkişafına, əhalininrifahhalınınyaxşılaşmasına, iqtisadiyyatın tarazlı və proporsional tərəqqisinə imkanvermişdir.

Milli bazarın dünya bazarı ilə, milli iqtisadiyyatın dünya iqtisadiyyatı ilə intensiv inteqrasiyasının düzgün təşkili xarici siyasətinin prioritetlərindən biridir. Azərbaycan hökuməti bu məqsədlə bir çox dünya dövlətləri ilə iqtisadi əməkdaşlıq əlaqələri yaratmaqdadır.

Son illər milli iqtisadi inkişaf strategiyasında mühüm rol oynayan vergi xidməti orqanlarında vergi sisteminin təkmilləşdirilməsi, vergitutma bazasının genişləndirilməsi, vergi xidmətinin müasir Avropa standartlarına uyğunlaşdırılması sahəsində əhəmiyyətli işlər görülmüş, vergi qanunvericiliyi və vergi inzibatçılığının müasir tələblər baxımından qurulmasında bir sıra müvəffəqiyyətlərə nail olunmuşdur.

Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasındakı Qonşuluq Siyasəti çərçivəsində qəbul olunmuş fəaliyyət planına əsasən bir çox sahələrdə, o cümlədən vergi sahəsində, qanunvericiliyin və inzibatçılığın beynəlxalq standartlarına uyğun təkmilləşdirilməsi bu tədbirlərin davamı olaraq, tələb olunur.

Ölkənin maliyyə imkanlarının sürətlə artması və bu strateji prioritetlər vergi qanunvericiliyinin və inzibatçılığının beynəlxalq standartlara uyğunlaşma proseslərinin daha sürətlə aparılmasına tələblər və eyni zamanda imkanlar yaradır.

Beynəlxalq standartlara vergi qanunvericiliyinin və inzibatçılığının uyğunlaşma istiqamətlərini müəyyən etmək məqsədilə, dünyada, xüsusən Avropa İttifaqının və digər ölkələrin vergi siyasəti üzrə təcrübəsi dərindən təhlil edilməli, bunun əsasında vergi dərəcələri optimallaşdırılmalıdır, bununla yanaşı Azərbaycanın xüsusiyyətləri də nəzərə alınmalıdır.

Yuxarıda qeyd olunanların məhz araşdırılması və bu istiqamətdə təkliflərin verilməsi təqdim edilən dissertasiya işinin aktuallığını təşkil edir.



Dissertasiyanın məqsəd və vəzifələri. Magistr dissertasiya işinin məqsədi Müasir vergi sisteminin Azərbaycanda məqsəd və vəzifələrinin, vergi yükünün beynəlxalq təcrübəsinin öyrənilməsindən, vergi yükünün səmərəliyinin qiymətləndirilməsindən, vergi ödənişləri sisteminin optimallaşdırılması istiqamətlərinin və onun təkmilləşdirilməsi yollarının müəyyən edilməsindən ibarət olmuşdur.

Bu məqsədlərə nail olmaq üçün aşağıdakı vəzifələrin yerinə yetirilməsi nəzərdə tutulmuşdur:



  • Vergi yükünün və vergi ödənişləri sisteminin əsas xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsi;

  • vergi yükünün beynəlxalq təcrübəsinin öyrənilməsi;

  • Azərbaycanın müasir vergi sisteminin təhlil edilməsi;

  • vergi yükünün səmərəliyinin müəyyən edilməsi və qiymətləndirilməsi;

- müəssisələrin vergi dərəcələrinin optimal səviyyəsinin müəyyən edilməsi.

Tədqiqat işinin predmeti və obyekti.Tədqiqat işinin predmetini Azərbaycanın vergi yükü, obyektini isə vergi yükününtəhlili və Azərbaycanın Milli iqtisadiyyatının inkişafında vergilərin optimal rolunun müəyyən edilməsi təşkil etmişdir.

Tədqiqat işinin informasiya bazası kimi Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyinin Nazirliyinin statistik məlumatları, Azərbaycan Respublikası statistika komitəsinin illik hesabatlari təşkil etmişdir.

Tədqiqat işinin nəzəri və metodoloji əsaslarını klassiklərin, Azərbaycanın və xarici ölkələrin elmi əsərləri vergilər, vergitutma, vergi siyasəti və vergi sistemi haqqında elmi əsərləri, Azərbaycan Respublikasının qanunları və normativ aktları, vergi yükünün əsas istiqamətlərini müəyyən edən Hökumətin qərarları və Vergilər Nazirliyinin normativ-hüquqi aktları təşkil edir.

Tədqiqat işinin elmi yeniliyini aşağıdakılar təşkil edir:



  • vergi yükü və vergi ödənişləri sistemi kompleks şəkildə öyrənilmişdir;

  • vergi yükünün beynəlxalq təcrübəsi öyrənilmişdir;

  • Azərbaycanda vergi ödənişlərinin müasir vəziyyəti təhlil edilmişdir;

  • vergi yükünün təkmilləşdirilməsi istiqamətləri müəyyən edilmişdir;

Dissertasiyanın təcrübi əhəmiyyəti. Magistrant tədqiqatın praktiki əhəmiyyətini gələcəkdə anoloji problemləri elmi tədqiqat işləri üçün faydalı olacağında görür.

Dissertasiyanın həcmi və strukturu. Dissertasiya işi kompüter yazısı ilə müvafiq standarğlara uyğun yazılmış və 86 səhifədən ibarətdir. Tədqiqat işi girişdən, üç fəsildən, nəticədən və ədəbiyyat siyahısından ibarətdir.

I FƏSİL. AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ VERGİ SİSTEMİ, VERGİ YÜKÜNÜN NƏZƏRİ VƏ METODOLOJİ ƏSASLARI.

1.1. Vergi yükünün müəyyən edilməsinin nəzəri

və metodoloji aspektləri.
Dövlətin vergi sistemi maliyyə ehtiyatlarına olan tələbatını təmin etməklə yanaşı, vergi ödəyicilərinin sahibkarlıq fəaliyyətinə olan marağını artırmalı və eyni zamanda, onları daim təsərrüfat fəaliyyətinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi yollarının axtarışına sövq etməlidir. Təsərrüfat subyektlərinə düşən vergi yükü dövlətin həyata keçirdiyi vergi siyasətinin nəticəsi olmaqla vergi sisteminin keyfiyyət xarakteristikası sayılır.

Təsərrüfat subyektlərinə hazırda respublikamızda düşən mütləq və nisbi vergi yükü göstəricilərinin kəmiyyətinin hesablanmasının ümumi qəbul edilmiş metodologiyası, demək olar ki, işlənib hazırlanmamış və bu göstəricilərin əhəmiyyəti barədə dəqiq təsəvvür yoxdur.

Vergi ödəyicilərinə düşən vergi ağırlığının getdikcə artırılması, o cümlədən, vergi növlərinin sayının artırılması, vergi dərəcələrinin yüksəldilməsi, güzəşt və imtiyazların ləğv edilməsi və s. zamanı vergi sisteminin səmərəliliyi əvvəlcə artır, tədricən özünün maksimal qiymətini alır və sonra isə dövlət büdcəsinə vergi daxilolmalarının həcmi kəskin aşağı düşür. Bu zaman büdcə sisteminin itkiləri əvəzedilməz olur. Ona görə ki, vergi ödəyicilərinin müəyyən hissəsi ya müflisləşir, ya da ki, istehsalı kəskin olaraq aşağı düşür. Digər hissəsi isə bir sıra qanuni və bir çox hallarda isə qeyri-qanuni üsullardan istifadə etməklə hesablanmış və ödənilməli olan vergilərin məbləğini minimuma endirməyə çalışırlar. Sonradan dövlət tərəfindən vergi yükünün aşağı salınması yolu ilə istehsalı dirçəltmək üçün uzunmüddət tələb olunur. Təcrübə göstərir ki, vergitutmadan yayınmaq üçün real yollar tapan vergi ödəyiciləri vergi yükü aşağı salındıqdan sonra da vergiləri tam həcmdə ödəmirlər.

Bununla əlaqədar vergi ödəyicilərinin optimal vergi yükü problemi istənilən ölkənin vergi sisteminin qurulması və təkmilləşdirilməsində xüsusi rol oynayır. Vergi yükünün yüksəldilməsi ilə dövlət xəzinəsinə daxil olan məbləğlər arasındakı asılılığı hələ XX əsrin ikinci yarısının başlanğıcında professor A.Laffer qurmuşdur. Yuxarıda qeyd etdiyimiz müddəalar Lafferin nəzəriyyəsində öz əksini tapır. Lafferin nəzəriyyəsinə görə vergi dərəcələrinin müəyyən həddə qədər yüksəldilməsi vergi daxilolmalarının artımına imkan verirsə həmin həddə özünün maksimum qiymətini alır. Sonra isə büdcə daxilolmaları kəskin azalır: Lafferə görə vergi yükünün əsaslandırılmamış şəkildə artırılması iqtisadiyyatın gizli sektorunun inkişafının birbaşa şərti kimi çıxış edir. O göstərmişdir ki, yalnız vergi yükünün azaldılması sahibkarlıq fəaliyyətini stimullaşdırır və təşəbüskarlığı inkişaf etdirir. Bu zaman dövlət gəlirlərinin artımı məhsul (iş, xidmət) istehsalçılarına düşən vergi yükünün artırılması hesabına deyil, istehsalın artırılması hesabına vergitutma bazasının genişləndirilməsi əsasında baş verir. Bununla belə «Laffer əyrisi» yalnız göstərilən asılılığı əks etdirməklə dövlət büdcəsinə alınan vergilərin kəmiyyəti haqqında dəqiq təsəvvür yaratmır. Bu kəmiyyəti həmişəlik və dəqiq təsəvvür etmək mümkün deyil. Onun səviyyəsi konkret ölkədə fəaliyyət göstərən vergi ödəyicisinin maliyyə vəziyyətindən və həmin ölkənin ümumi iqtisadi vəziyyətindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır.

Lakin bir çox ölkələrdə vergi yükü göstəricisinin kəmiyyəti yüksəkdir. Məsələn, İsveçdə vergi sistemi elə qurulmuşdur ki, vergi ödəyiciləri öz gəlirlərinin 50 % və daha artıq hissəsini dövlət xəzinəsinə ödəyirlər. Bu heç də onların istehsalın inkişafına olan marağını azaltmır. Burada heç bir paradoks yoxdur. Belə ki, bu ölkələrdə dövlət bir sıra iqtisadi və sosial xarakterli məsələləri vergilərin hesabına həll edir, hansı ki, əksər digər ölkələrdə vergi ödəyiciləri bu məsələləri vergiləri ödədikdən sonra özlərinin sərəncamında qalan gəlirləri hesabına həll edirlər. Göründüyü kimi, belə hallarda maraqların balansı qorunub saxlanılır.

Vergi yükünün hesablanmasına müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Məsələn, vergi potensialının, əhaliyə düşən vergi yükünün səviyyəsinin, makro səviyyədə vergi yükünü və onun dinamikasını müəyyən edən və ölkə iqtisadiyyatının əsas makroiqtisadi göstəriciləri əsasında təyin olunan vergilərin Ümumi Daxili Məhsulda (ÜDM) xüsusi çəkisinin hesablanması metodikaları məlumdur.

Vergi yükünün fikrimizcə, hesablanmasına bu cür yanaşma xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrini təmsil edən müxtəlif təsərrüfat subyektləri üçün alınan nəticələri müqayisə etməyə imkan vermir. Lakin makrosəviyyədə vergi yükünün hesablanması zamanı bu metodikadan istifadə etmək mümkündür. Məsələn, bütün vergiləri və büdcədənkənar sosial sığorta fondlarına ödəmələrin cəminin təqdim olunmuş məhsulun həcminə nisbəti kimi təyin olunan vergi yükü göstəricisi müəyyən çatışmamazlıqlarla xarakterizə olunur.

Müxtəlif təsərrüfat subyektlərində məhsulun maya dəyərində birincisi, xərclərin strukturunun müxtəlifliyi nəzərə alınmır. Belə ki, vergi ödənişləri məhsulun istehsalına çəkilən material xərclərinə aid edilir ki, bunun da vergi yükü ilə heç bir əlaqəsi olmadığını görürük. İkincisi, bu göstərici təyin olunarkən bölən və bölünənə eyni bir kəmiyyət – konkret vergi ödəyicisinin ödədiyi vergilər əlavə olunur ki, bu da bu göstəricinin qiymətini yüngülləşdirməklə onun həqiqi dinamikasını müəyyən qədər təhrif edir. Ona görə də bu metodikadan müxtəlif hesabat dövrlərində konkret istehsalda məhsulun vergi tutumunu hesablamaq məqsədi ilə istifadə etmək daha düzgündür.

Dünya vergi praktikasında makrosəviyyədə vergi yükü göstəricisi kimi verginin hansı səviyyəli büdcəyə və büdcədənkənar fondlara ödənilməsindən asılı olmayaraq vergi ödəyicilərindən alınan bütün vergi məbləğinin hasil olunmuş ÜDM-un həcminə nisbəti götürülür.

İqtisadi cəhətdən dünyanın əksər inkişaf etmiş ölkələri hal-hazırda ÜDM və milli gəlirin vergi sistemi vasitəsi ilə yenidən bölüşdürülməsi üzrə praktiki olaraq maksimal mümkün səviyyəni əldə etmişlər. Ona görə də bu ölkələrin büdcəsinə gəlir daxilolmalarının sonrakı artımı əsasən vergilərin alınması strukturunda dəyişikliklərin edilməsi hesabına mümkündür və bunun da əsasında vergi məbləğlərinin artımı ilə ÜDM-un həcminin artımı arasında düz asılılıq təmin olunur. Vergi dərəcələrinin artımı və yaxud vergi güzəştlərinin ləğvi hər hansı bir ölkənin iqtisadi və sosial həyatında mənfi nəticələrin alınmasına gətirib çıxarır.

Vergi sistemində ÜDM-a nisbətən hesablanmış respublikamızda vergi yükü göstəricisinə müəyyən amillər təsir göstərməklə onun qiymətini müəyyən qədər təhrif edir.

Vergi sistemi prinsipcə, respublikamızda elə qurulmuşdur ki, mülkiyyət formasından və inzibati-ərazi yerləşməyindən asılı olmayaraq vergi ödəyicilərinə qarşı heç bir ayrıseçkiliyə yol verilməmişdir. Lakin aparılmış təhlil göstərir ki, əsas vergi ağırlığı müəyyən, getdikcə də məhdudlaşan vergi ödəyiciləri dairəsinin üzərinə düşür. Eyni zamanda, gizli iqtisadiyyat da vergilərin yığılması və orta vergi yükü göstəricisinin formalaşmasına əhəmiyyətli dərəcədə öz mənfi təsirini göstərir. Ona görə də respublika vergi sistemində vergi yükünün aşağı salınması problemi gizli biznesin vergilərə cəlb olunması nəticəsində vergitutma bazasının genişləndirilməsi, iqtisadiyyatda ödəmə böhranının aradan qaldırılması, maliyyə və vergi intizamının daha da möhkəmləndirilməsi ilə sıx əlaqədardır. Leqal iqtisadiyyatın və qanuna riayət edən vergi ödəyicilərinin normal fəaliyyət göstərməsi üçün əlverişli vergi mühitinin yaradılması bu problemlərin həllindən asılıdır.

ÜDM-un həcmində vergilərin xüsusi çəkisi kimi müəyyən edilən vergi yükü göstəricisinin hesablanması metodologiyası kifayət qədər sadə və aydın olmaqla xarici ölkələrdə geniş istifadə olunur. Lakin buna baxmayaraq müxtəlif istehsal sahələrinin və iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sektorlarının müəssisələr üzrə makrosəviyyədə vergi yükü göstəricisini tətbiq etmək mümkün olmur. Məsələ burasındadır ki, məhsulun vergi tutumu göstəricisində olduğu kimi, burada da ÜDM-un həcmində amortizasiya ayırmalarının payının obyektin müxtəlifliyi nəzərə alınmır.

İri sənaye, bu bir tərəfdən energetika, nəqliyyat digər tərəfdən isə kredit-bank xidməti sferasına və kiçik biznes subyektlərinə aiddir. ÜDM-un həcmində amortizasiya ayırmalarının xüsusi çəkisi obyektiv olaraq nisbətən az olan müəssisələrdə bütün digər bərabər şərtlər daxilində ÜDM-un vergi tutumu adlandırılan göstəricisi daha yüksək olur.

Göründüyü kimi, ÜDM-a nisbətən hesablanmış vergi yükü göstəricisi vergi öhdəliklərinin gərginliyini kifayət qədər dəqiq əks etdirmir. Buna görə də nisbi vergi yükü göstəricisindən istifadə edilməsi məqsədəuyğundur.

Mütləq və nisbi vergi yükü göstəricilərini yuxarıda qeyd olunanlardan sonra fərqləndirək.

Dövlət büdcəsinə və büdcədənkənar dövlət fondlarına mütləq vergi yükü göstəricisi dedikdə, ödənilməli olan vergilər və sığorta ayırmaları, daha doğrusu, təsərrüfat subyektlərinin vergi öhdəliklərinin mütləq kəmiyyəti nəzərdə tutulur. Bu göstəricini müəyyən etmək üçün büdcəyə faktiki vergi ödənişlərini, büdcədənkənar fondlara ödənilən məcburi sığorta ayırmalarını və həmçinin bu ödəmələr üzrə yaranan borc məbləğlərini toplamaq lazımdır. Bu zaman işçilərin əmək haqqından tutulmuş gəlir vergisinin və əmək haqqında Əhalinin Sosial Müdafiə Fondunun hesabına tutulan 1% sığorta ayırmalarının ödəyiciləri fiziki şəxslər olduqlarına görə vergi yükünün hesablanması zamanı nəzərə alınmamalıdır. [4] 1

Dolayı vergilərin real ödəyicilərinin istehsal olunan məhsulun son istehlakçılarının olmasına baxmayaraq onlar müəssisələrin vergi yükünün səviyyəsini yüksəldir.

Müəssisələr tərəfindən dolayı vergilərin ödənilməsi aşağıdakı nəticələrə gətirib çıxarır. Birincisi, istehsal olunan məhsulun qiyməti bu vergilərin miəbləği qədər artır. İkincisi, dolayı vergilərin yaratdığı qiymət artımı bu məhsullara olan tələbi azaldır, bunun nəticəsində də satış həcmi və mənfəət aşağı düşür. Üçüncüsü, bir tərəfdən müəssisələrin dövriyyə vəsaitləri dövriyyədən çıxarılır ki, bu da müəyyən maliyyə çətinlikləri yaradır, digər tərəfdən isə büdcəyə ödənilməli olan əlavə dəyər vergisinin (ƏDV) məbləği vergi tutulan dövriyyədən hesablanan ƏDV məbləği ilə istehsal və tədavül xərclərinə aid edilən material ehtiyaclarına görə malgöndərənlərə faktiki ödənilən ƏDV-nin məbləği arasındakı fərq kimi təyin edilir.

Ona görə də büdcəyə ödənilməli olan ƏDV-nin məbləği müəssisədə vergi yükünün səviyyəsinin hesablanması zamanı nəzərə alınan vergi ödənişlərinə aid edilməlidir.

Nisbi vergi yükü dedikdə, onun mütləq kəmiyyətinin yeni yaradılmış dəyərə nisbəti nəzərdə tutulur. Başqa sözlə, nisbi vergi yükü müəyyən vaxt müddəti ərzində hesablanmış vergilərin və məcburi sığorta ayırmalarının cəmi məbləğinin yeni yaradılmış dəyərdə xüsusi çəkisini ifadə edir. Bu zaman müxtəlif təsərrüfat subyektləri üçün nisbi vergi yükünün müqayisəsi zamanı əldə olunmuş dəyərin deyil, yeni yaradılmış dəyər göstəricisinin götürülməsi və iqtisadi təhlilin predmetindən ÜDM-un tərkib hissəsi kimi amortizasiya ayırmalarının nəzərə alınmaması məqsədəuyğun hesab edilir.

Mikro və makrosəviyyədə nisbi vergi yükü göstəricisinin müəyyən edilməsinə bu metodologiyanın müsbət cəhəti ondan ibarətdir ki, o imkan verir. Ən başlıcası isə vergi yükü vergilərin ödəniş mənbəyinə münasibətdə müəyyən edilir. Yeni yaradılmış dəyərdə vergilərin xüsusi çəkisi göstəricisindən müəssisənin maliyyə vəziyyəti və onun işçilərinin həyat səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır. İkincisi, ödənilən vergilər və məcburi sığorta ayırmaları yeni yaradılmış dəyərin formalaşmasında iştirak etmir. İstehsalın material tutumu, işçilərin sayı, məhsulun qiymətində vergilərin məbləği kimi göstəricilər vergi yükü göstəricisini təhrif etmir. Üçüncüsü, vergi yükünün hesablanması zamanı bilavasitə müəssisələr tərəfindən ödənilən vergilər nəzərə alınır. Dördüncüsü, bu metodologiya kifayət qədər əlverişli və sadə olmaqla, konkret müəssisədə vergi ağırlığının hesablanmasının həyata keçirilməsinə imkan verir.

Yeni yaradılmış dəyərə nisbətən hesablanmış nisbi vergi yükü göstəricisi ÜDM-un həcminə nisbətən hesablanmış anoloji göstəricidən əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Bu da həmin vergi və sığorta ayırmaları məbləğlərinin daha «dar» iqtisadi baza ilə müqayiəsə edilməsi ilə əlaqədardır.

Yeni yaradılan dəyər müəssisə (müəssisələr qruppu, sahə) səviyyəsində aşağıdakı kimi müəyyən olunur:


Y = G – MX – A + QG – QX
Digər tərəfdən:

Y = W + SA + M + V

Burada,

Y – yeni yaradılan dəyər;

G – məhsulun (işin, xidmətin) təqdim edilməsindən gəlir;

MX – material xərcləri;

A – amortizasiya ayırmaları;

QX – qeyri-satış əməliyyatlarına çəkilən xərclər (vergi ödənişləri nəzərə alınmadan);

W – əmək haqı fondu;

SA – sosial sığorta ayırmaları;

M – müəssisənin mənfəəti (vergitutmaya qədər);

V – vergi ödəmələri.

Aşağıdakı kimi nisbi vergi yükü göstəricisini müəyyən edə bilərik:

Burada, Dvy – təsərrüfat subyektinə düşən nisbi vergi yüküdür.

Təsərrüfat subyektlərinə düşən vergi yükünün təyin edilməsi məqsədi ilə respublikanın sənaye, tikinti, kənd təsərrüfatı, ticarət və s. müəssisələr qrupunun -2005-2009 cu illər üzrə faktiki göstəricilərindən istifadə olunmaqla təhlil aparılmışdır. Məlum olmuşdur ki, müxtəlif sahələrin təsərrüfat subyektlərinin nisbi vergi yükü göstəricilərinin kəmiyyəti bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Bu da klassik vergiqoyma nəzəriyyəsinin əsas prinsipi olan ədalətlilik prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir. [11]1

Vergi borclarının vergilər üzrə böyük məbləğdə mövcudluğu bir sıra müəssisələrdə onların vergi yükünün yüksəlməsinə ciddi təsir göstərir və həmin göstəricinin böyük intervalda dəyişməsinə səbəb olur. Qeyd etmək lazımdır ki, vergilər üzrə borclar ikili xarakter daşıyır. Bir tərəfdən borcların yaranması anınasahələrin vergi yükünün nisbətən «yumşalması» baş verir və müəssisələrdə kreditor borcları yaranır. Digər tərəfdən isə, müəssisələrə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada maliyyə sanksiyaları tətbiq edilir ki, bu da həmin sanksiyaların bir müddətdən sonra borclarla birgə ödənilməsi son nəticədə onların maliyyə vəziyyətinin ağırlaşmasına gətirib çıxarır. [12]2

Respublikada müəssisələrin mövcud maliyyə vəziyyətində və respublikada sahibkarlıq fəaliyyətinin inkişafnının mövcud istiqamətində yeni yaradılmış dəyər əsasında hesablanmış nisbi vergi yükü göstəricisinin 35-40 % səviyyəsində olması daha məqsədəuyğundur. İqtisadiyyatın aparıcı sahələrində daha yüksək vergi yükü nəinki sahibkarlıq aktivliyinin qarşısını alırvə hətta müəssisələrin maliyyə vəziyyətini pisləşdirir və istehsalı getdikcə zəiflədir.

Bu zaman istənilən təsərrüfat subyektinə düşən maksimal nisbi vergi yükünün səviyyəsi 50 %-dən artıq olmamalıdır. Başqa sözlə desək, əgər təsərrüfat subyektinə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada yeni yaradılan dəyərin yarısından artığının büdcəyə ödənilməsi öhdəliyi qoyularsa onda belə vergi təzyiqinə onlar dərhal reaksiya verəcəklər, bu da onların «gizli iqtisadiyyat»a keçidini labüd edəcəkdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, təsərrüfat subyektləri tərəfindən ödənilməli olan vergilərin kəmiyyətinin qiymətləndirilməsi üçün təklif olunan kriterii A.Smitin ədalətlilik prinsipi ilə tam şəkildə uyğun gəlir. Demək olar ki, bir tərəfdən hazırda oduğu kimi müxtəlif vergilərin eyni zamanda tətbiqi zamanı ədalətlilik kriterisi kimi müxtəlif vergilər üzrə bərabər dərəcələrin tətbiqi deyil, bütün təsərrüfat subyektləri üçün bərabər nisbi vergi yükü göstəricisi çıxış edir. Digər tərəfdən, təsərrüfat subyektlərinə düşən nisbi vergi yükünün hesablanmasının təklif olunan göstəricisi müxtəlif sahələrin, ərazilərin və iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sektorlarının müəssisələri üçün müvəqqəti olaraq müxtəlif vergilərin baza dərəcələrinə nisbətən güzəştli və yaxud yüksəldilmiş dərəcələrin tətbiqi zamanı istiqamət kimi də qəbul edilə bilər.

Beləliklə, təklif olunan metodologiyanın üstünlüyü ondadır ki, o, sahibkarlıq fəaliyyətinin konkret sahəsi üçün makro və mikrosəviyyədə nisbi vergi yükü göstəricisinin zamana görə dinamikasının təhlil edilməsinə imkan verməklə yanaşı, həm də istənilən təsərrüfat subyektində nisbi vergi yükünün müqayisəsi üçün də istifadə oluna bilər.


Каталог: application -> uploads -> 2016
2016 -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> «magиstratura mяrkяzи»
2016 -> Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> İmtahanın keçiriləcəyi tarix «15» may 2016-cı il Otaq 412
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ
2016 -> 2016-cı il Otaq 412 Sıra№-si
2016 -> AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m
2016 -> Bayramov Rəşid Mahir oğlu «Dövlətin sosial siyasətinin maliyyə təminatında büdcənin rolu»


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə