Ġzabella qasimova, musa bayramov



Yüklə 5,58 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/55
tarix01.04.2017
ölçüsü5,58 Mb.
#13051
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   55

 

 

68 

 

Cədvəl 2.2   



Biokütlə(quru maddə), ilkin və ikinci bioloji məhsuldarlıq (Reymers, 1990) 

 

Ekosistemin tipi 



Sahə, 

 min.  


km

 



Bitkinin kütləsi. 

kq/m


Bitkinin 

umumi 

bioküt-


ləsi, 

mlrd. 


ton 

Heyva-


nın 

umumi 


biokütləsi. 

min. ton 

tərəddüd 

 

 



Təmiz ilkin məhsul, 

illik, q/m

Umumi 


temiz 

 ilkin 


məhsul 

ildə 


mlrd. t 

Heyvan- 


laıiri 

məhsul-


darlığı. 

İldə min. 

Tərəddüd 



orta 

rəqəm 


Tərəddüd 

Orta 


rəqəm 







10 


Rütubətli tropik 

meşələr 


17.0 

6...80 


45 

765 


330 

1000... 3500  2200 

37,4 

260 


Mövsümi yaşıl 

tropik meşələr 

7.5 

6...80 


35 

260 


90 

1000...2500  1600 

12 

72 


Mülayim qurşağın 

həmişəyaşıl meşələri 

5.0 

6...200 


35 

175 


50 

600... 2500 

1300 

6,5 


26 

Mülayim qurşağin 

qışda yarpağı 

tökülən meşələri 

7,0 

6...60 


30 

210 


110 

600... 2500 

1200 

8,4 


42 

Tayqa 


12.0 

6...40 


20 

240 


57 

400... 2000 

800 

9.6 


38 

Meşə-kol 

qruplaşmaiarı 

8,5 


2...20 

50 



40 

250... 1200 

700 



30 



Savanna 

15.0 


0.2...15 

60 



220 

200... 2000 

900 

13,5 


300 

Çəmən-bozqır 

9.0 

0,?...5 


1.6 

14 


60 

200... 1500 

600 

5.4 


80 

Tundra və yüksək 

dağlıq 

8.0 


0,1...3 

1.6 


14 

60 


10...400 

140 


1.1 

Səhra və varımsəhra  18.0 



0.1...4 

0.7 


13 

10...250 



90 

1,6 


Quru səhralar, 

qayalıqlar. Buzlaqlar  24.0 

0...0.2 


0.02 

0.5 


0,02 

0...10 


0.07 


0.02 

Mədəniləşmiş 

torpaqlar 

14.0 


0.4...12 

14 



100... 3500 

650 

9.1 


9.0 

Bataqlıqlar 

3...50 


15 

30 


20 

800... 350 

2000 

4.0 


32 

Göllər və axar sular     2 

0.01 

0.02 


0,05 

10 


100... 1500 

250 


0,5 

10 


Materik 

ekosistemlərin cəmi 

149 



12.3 



1837 

1005 


0...3500 

773 


115 

909 


Açıq okean 

332.0  0..0.005 

0.003 

1.0 


800 

2...400 


125 

41.5 


2500 

Apvellinq zonası 

0.4 

0,005..0.1 



0,02 

0,008 


400... 1000 

500 

0.2 


11 

Kontinental şleyf 

26.6  0.001..0,04  0.01 

0.27 


160 

200... 600 

360 

9.6 


436 

Yosun cəngəllikləri 

və riflər 

0.6 


0.04...4 

1,2 



.12 

500... 4000 

2500 

1,6 


36 

Estuari 


1.4 

0,01...6 

1,4 


21 

200...3500 

1500 

2,1 


48 

Dəniz 


ekosistemlərin cəmi 

361 


0.01 


3.9 

997 


2...4000 

152 


55 

3025 


Yer üzərində cəmi* 

510 


3,6 


1841 

2002 


0...4000 

333 


170 

3934 


 

 

*Litosfer aerobiosferin gatlarında orqunizmhrin biokütləsi oldqca azdır, litobiosferin 

orqanizmlərinin məhsuldarlığı məlum deyil, aerobiosferinki isə cüzidir.  

 

69 

 

Son  onilliklərdə  bir  çox  nhəllarda  ekoloji  məhdudlaşmaya  yüksək 



səviyyədə  diqqət  yetirilir.  Vacib  problemləri  həil  edərkən  təbii  və  fasilasiz 

proseslərə yol verilən müdaxilanin həddini nəzərə almaq lazımdır. 

Aqroekosistemin  suni  vasitələrlə  «doldurulmasının»  uğurlu  olmasını 

formalaşdırmaq  meyli  onun  təbii  potensialmm  tükənməsini  pərdələmək 

deməkdir. Məsələn, mineral gübrələr müxtəlif bitkilərin davamlı istehsalının 

təmin edilməsində uzunmüddətli vasitə ola bilməz, belə ki, ondan geniş isti-

fadə  edilməsi  mühüm  torpaq  ehtiyatının  istifadəsini  intensivləşdirərək,  bu-

nunla da, torpağın təbii münbitliyinin aşağı düşməsinə səbəb olur, humusun 

miqdarının xeyli azalması bunu təsdiq edir. 

XX  əsrin  ikinci  yarısının  xarakterik  xüsusiyyəti  «yaşıl  inqilab»ın  nə-

ticəsində  yüksək  məhsuldar  taxıl  şortlarının  tətbiqi,  mineral  gübrələrin 

yüksək  dozada  istifadəsi,  iqtisadi  cəhətdən  bitki  mühafızəsi  vasitələrindən 

(lakin ekoloji baxımdan təhlükəli) istifadəsi hesabına kənd təsərrüfatı isteh-

salı  sahəsində  bioloji  məhsuldarlığın  (məhsulün)  xeyli  artması  idi.  Bunun 

nəticəsində  1950-1970-ci  illərdə  əsas  qida  məhsulü  sayılan  taxıl  hasilatı 

əhəmiyyətli  dərəcədə  çoxaldı. Lakin  1980-ci  ilin  əvvəlindən başlayaraq  bu 

artım göstəricisi dayandı. Bu, təbiətdən istifadənin energetik (enerji) effekt-

liyinin  azalması  qanununun  təsirinin  əks  olunmasıdır  (Reymers,  1990). 

1970-1990-cı  illərdə  kənd  təsərrüfatınm  effektivliyini  xarakterizə  edərək, 

alimlər  belə  nəticəyə  gəlmişlər  ki,  sərf  olunan  iqtisadiyyat  şəraitində  əlavə 

qoyulan enerji, nəinki çəkilən xərci ödədi ,qaytardı), hətta «mənfı enerjiyə» 

keçərək torpağın və yem sahələrinin dağılmasına gətirib çıxardı. 

Son  vaxtlar  istehsal  olunan  məhsluun  keyfıyyəti  xüsusi  əhəmiyyət 

daşıyır. 

 

2.1.3.  Aqroekosistemin  tipləri,  strukturu  və  funksiyaları.  «Aqroeko-

sistem» anlayışı 

 Kənd  təsərrüfatı  təbii  ekosistemləri  əhəmiyyətli  dərəcədə  transfor-

masiyaya  uğrayır.  Bunun  nəticəsində  olduqca  müxtəlif  kənd  təsərrüfatı 

törəmələri (əkin, səpin sahələri, bağlar, çəmən, otlaq və s.) formalaş-mışdır, 

bunlar qurunun üçdə birini (o cümlədən 1,5 mlrd. ha əkin (şum sahəsı) tutur. 

Hər il təkrar şumlanan, gübrə verilməsini tələb edən ərazilər tarla tipli kənd 

təsərrüfatı törəmələrə aid edilir. Bağlar, giləmeyvəliklər, üzümlüklər, çay və 

kofe  ağacı  plantasiyaları  bağ  törəmələri  adlanır;  bunlar  çoxillik  fitosenoz-

lardır. Kənd təsərrüfatı məhsulü əldə etmək üçün baza hesab olunan və tro-

pikdən başlamış subtropikaya qədər geniş əraziləri tutan (3 mlrd. ha) çəmən 

və  otlaqlardır.  Bu  sahələrdə  ilkin  bioloji  məhsulün  formalaşması  prosesi 

təbii  yolla  gedir  və  ikinci  (törəmə)  bioloji  məhsulün  alınmasında  istifadə 

olunur (insanın nəzarəti və idarəedilməsi altında  müxtəlif  ev  heyvanlarının 



70 

 

 yetişdirilməsi və saxlanması). 



Kənd  təsərrüfatı  sahəsində  insanın  təbiətlə  qarşılıqlı  əlaqəsi  gedən 

ilkin  struktur  halqa  -  funksional  vahid  aqroekosistem  (və  ya  aqrobiogeo-

senoz)  sayılır.  Müasir  təsəvvur  (anlayış)  baxımından  aqroekosistem  (aqro-

biogeosenoz)  ikinci  (törəmə),  insan  tərəfindən  dəyişilmiş,  biosferin  ele-

mentar vahididir. 

Onun  əsasını  suni  yaradılmış,  bir  qayda  olaraq  növlərlə  kasatlaşmış 

canlı orqanizmlərin biotik qruplaşmaları təşkil edir. Kənd təsərrüfatı məhsu-

lü almaq üçün bu qruplaşmaları insanlar formalaşdırır va tənzimləyir. Aqro-

ekosistemlər  yüksək  bioloji  məhsuldarlığı  və  seçilmiş  bir  və  ya  bir  neçə 

bitki  və  ya  heyvan  növlərinin  (sort,  cins)  dominantlığı  ilə  fərqlənir.  Becə-

rilən  bitki  və  yetişdirilən  heyvanlar  təbii  dey  il,  suni  seçməyə  məruz  qalır. 

Ekoloji  sistem  kimi  aqroekosistemlər  davamlı  deyil:  onlarda  özünütən-

zimləmə  zəif  təzahür  edilir,  insanın  köməyi  (nəzarəti)  olmadan  onlar  tez 

parçalanır,  yabanılaşır  və  təbii  biogeosenozlara  transformasiya  olunur  (mə-

sələn,  meliorasiya  olunmuş  torpaqlar-bataqlığa,  suni  meşə  əkini-  meşəyə 

çevrilir). 

Taxıl  bitkilərindən  ibarət  aqroekosistemlər  bir  ildən  artıq  olmayaraq, 

çoxillik otlar - 3-5 il, meyvə bitkiləri - 20-40 il yaşayır, sonra pozulur (dağı-

lır) və məhv olurlar. Bozqır (və ya yarımsəhra) zonasında salınmış meşə zo-

laqları aqroekosistemin elementi olaraq 30-50 ildən çox ömür sürür. İnsanın 

köməyi olmadan onlar tədricən «yabanılaşır», təbii ekosistemə çevrilir və ya 

məhv  olurlar.  Ekosistemlərin  əksəriyyəti  müxtəlif  növlərin  suni  fitosenoz-

larıdır: mədəniləşdirilmiş (planlı istismar olunan çəmən və otlaqlar); yarım-

mədəniləşdirilmiş (davamsız nizamlanan suni meşə əkinləri, çoxillik çəmən-

liklər); mədəni (daim təmizlənən, xidmət göstərilən çoxillik ağaclıqlar, bos-

tan  bitkiləri);  intensiv  mədəni  (parnik  və  oranjeriya  bitkiləri,  hidroponika, 

aeroponika və b., bunlar xüsusi torpaq, su və hava şəraiti yaradılmasmı tələb 

edir).  B.M.Mirkin  və  R.M.Qazıəhmədov  (1995)  aqroekosistemin  fəaliyyət 

sxemini teklif etmişlər. 

 

2.1.4. Aqroekosistemin tiptəri 

Məlum  olduğu  kimi,  təbii  ekosistemlər  və  aqroekosistemlər 

avtotrofluğa  görə  oxşardır.  Lakin  təbii  ekosistemlərdə  qida  elementləri  və 

ilkin məhsul qapalı tsikldə olur, yəni maddələr axını əsasən sistem daxilində 

həyata  keçirilir,  onların  çıxarııması  isə  demək  olar  ki,  baş  vermir.  Aqro-

ekosistemlər isə əksər halda məhsulün sistemdən çıxarılması üçün yaradılır, 

həm də bəzən məhsul formalaşan mənbədən min kilometlərlə uzağa aparılır. 

Aqroekosistemlər  bir  tərəfdən  istehsalın  təbii-maddi  mənbəyi,  digər 

tərəfdən isə insan fəaliyyətinin məqsədyönlü obyekti və nəticəsidir. 



71 

 

Aqroekosistemlər  də  təbii  ekosistemlər  kimi  bir-birilə  qarşılıqlı  əla-



qədə olan bir çox bioloji, fiziki va kimyəvi komponentlərdan ibaratdir. Bir-

birilə funksional  (fəaliyyət) əlaqəsi  müəyyən edilən istanilən komponentlər 

qrupu sistem əmələ gətirir. 

Aqroekosistemin  umumi  qəbul  olunmuş  təsnifatı  olmadığından  FAO 

tərəfindən  istifadə  edilən  əkincilik  strukturunun  məlum  ayrılmış  tiplərin 

təsnifatı yerinə yetirilir. Bu təsnifata uyğun olaraq torpaqdan istifadənin beş 

növü ayrılır, hər bir növ üzrə aqroekosistemlərin təsnifatı verilir: 

Əkinçilik aqroekosistemi və ya tarla, torpaqdan istifadə dəmyə, suva-

rılan  aqroekosistemləri  (taxıl,  paxlalılar,  yem,  tərəvəz,  bostan,  texniki  və 

dərman bitkiləri) rotasiyası. 

Plantasiya - bağ kimi torpaqdan istifadə - plantasiya aqroekosistemləri 

(çay kolları, kakao ağacı, kofe ağacı, şəkər qamışı), bağ ekosistemləri (mey-

və bağları, giləmeyvəlik, üzümlük). 

Otlaq  kimi  torpaqdan  istifadə  -  otlaq  aqroekosistemi  (köçürmə  otlaq-

ları: tundra, səhra, dağ; meşə otlaqları; yaxşılaşdırılmış otlaqlar; biçənəklər; 

mədəniləşdirilmiş çəmənlər). 

Qarışıq torpaqdan istifadə - qarışıq aqroekosistemlər, torpaqdan istifa-

dənin bir neçə növünün eyni nisbət və uyğun (əlaqəli) istifadəsi, həmçinin, 

həm birinci (ilkin), həm da ikinci (təkrar) bioloji məhsulün alınması proses-

lərini səciyyələndirir. 

İkinci (təkrar) bioloji məhsulün istehsalı məqsədilə torpaqdan istifadə 

- aqrosanaye aqroekosistemi: süd, ət, yumurta və digər məhsullarm intensiv 

«sanayeləşdirilmiş» istehsalı əraziləri. 

Enreji daxil etmək üzrə  insan və  heyvanm  azalə  gücü şaklinda enerji 

əlavə etməklə sanayeda əvvəlki aqroekosistemlər ayrılır. Bu aqroekosi-stem 

tipi, bir qayda olaraq, təbii ekosistemlərlə hormoniya yaradaraq Asyia, Afri-

ka və Canubi Amerika ölkalərinda geniş əkin (şum) torpaq ərazilərini əhatə 

edir.  Sanayedən  əvvəl  aqroekosistem  tipina  hər  il  2x10

9

C/ha, inkişaf etmiş 



ölkalərda  intensiv  mexanikləşdirilmiş  aqroekosistemlərə  isə  20x10

10

C/ha 



əlavə enerji daxil olur. 

B.M.Mirkin  tərəfindən  hazırlanmış,  R.M.Qazıahmadov  və  L.Q.Nau-

mova  (1996)  tərəfindən  dayişdirilmiş  aqroekosistemlərin  əsas  tiplərinin 

xarakteristikası 2.3 saylı cadvəlda verilir. 

Aqroekosistem törəmələrinin (tiplərinin) formalaşması, inkişafı və is-

tismarı  prosesində  torpağın  münbitliyi  və  onun  barpasmm  nəzərə  alınması 

vacibdir. Aqroekosistemin üç baza tipini ayırmaq olar: təbii tutumlu, təbiəti 

muhafıza  və  təbiəti  yaxşılaşdırma.  Təbii  tutumlu  aqroekosistemlər  təbii 

münbitliyin  tam  olmayan  barpası  ilə  səciyyələnir,  bu,  onun  səviyyəsinin 

aşağı  düşmasinə  səbəb  olur.  Aqroekosistemin  təbiəti  mühallza  tipi  üçün 



72 

 

təbii münbitliyin sadə barpası səciyyəvidir, bunun sayəsinda onun səviyyəsi 



saxlanılır.  Təbiəti  yaxşılaşdırma  aqroekosistem  tipi  onun  geniş  barpa 

olunmasına  və  təbii  münbitliyin  yüksəlməsinə  yönaldilir.  Son  vaxtlar  təbii 

tutumlu aqroekosistemlər üstünlük təşkil edir.                                           

Cədvəl 2.3 

Aqroekosistemlərin əsas tiplərinin ümumilaĢdirilmiĢ xarakteristikası 

(Qazıəhmədov, Naumova, 1996) 

        


                                      

Aqroekosistemlərdə  bəzi  proseslər  təbii  sistemlərdaki  kimi  getmir. 

Belə  ki,  təbii  ekosistemlərdə  suyun  infiltrasiyası  (süzülməsi)  yüksək  olub, 

səth sularını xeyli azaldır və torpağın eroziya prosesinin inkişafını zəiflədir. 

Təbii şəraitdə bitki örtüyü bütün il boyu eroziyanın qarşısını alır. 

Təbii ekosistemlərdə üzvi kalloidlər yüksək miqdarda olur, bu da tor-

pağın  ion  mübadiləsini  və  su  saxlama  qabiliyyətini  artırır.  Aqroekosistem-

lərdə  uzun  müddət  torpağın  becərilməsi,  həmçinin  suvarılması  nəticəsində 

maddələrin  oksidləşməsi  və  dağılması  ila  əlaqədar  torpaqda  kalloidlərin 


73 

 

itməsi  baş  verir.  Üzvi  maddələrin  oksidləşməsi  ilə  paralel  olaraq  həm  da 



intensiv  minerallaşma  gedir,  bu  da  üzvi  maddələrin  mütahərrik  hissəsinin 

xeyli itirilməsinə gətirib çıxarır. Aqroekosistemlərdə oksidləşmə və mineral-

laşma  prosesləri  bitki  örtüyünün  sıxlığının  azalması  və  torpağın  tem-

peraturunun artması nəticəsində güclənir. 

Biogen elementlərin dövran tsikli təbii ekosistemlərdə aqroekosistemə 

nisbətən  daha  qapalı  gedir,  çünki  burada  onların  böyük  hissəsi  məhsulla 

çıxarılır. Aqroekosistemlərdə torpaqdan qaz halında olan azotun itkisi təbii 

ekosistemlərlə  müqayisəda  xeyli  yüksəkdir,  bu,  denitrifikasiya  mikroor-

qanizmlərin yüksək aktivliyi nəticəsində baş verir. 

Təbii  ekosistemlərdə  bitkinin  qida  elementlərini  udma  qabiliyyəti, 

torpaqda  onların  mənimsənilmə  formalarının  əmələgəlmə  sürətindən 

yüksəkdir.  Təbii  ekosistemlərin  bitkiləri  daha  çox  müxtəlif  kök  sisteminə 

malikdir,  bu,  onun  torpaq  profilindən  tam  istifadəsinə  imkan  yaradır. 

Aqroekosistemlərdə  aqrotexnika,  həm  rütubətdən  istifadə  effektliyini  aşağı 

salır,  həm  da  yuyulma  prosesi  nəticəsində  qida  maddələrinin  torpağın  kök 

sistemi  yerləşən  qatından  da  kənara  aparılması  təhlükəsi  yaranır.  Təbii 

ekosistemlər  üç  əsas  həyattəminedici  funksiya  daşıyır  (yer,  vasitə,  şərait). 

Onlardan fərqli olaraq aqroekosistemlərdə qida, yem, dərman və xammal re-

sursunun ilkin manbəyi kimi mümkün maksimum miqdarda məhsul əldə et-

mək  formalaşır,  yəni  aqroekosistemin  funksiya  sı,  əsasən,  həyat  vasitasi 

kimi məhdudlaşır. Bunun əsas səbəbi resurstutumlu və təbiəti dağıdıcı aqro-

ekosistemlərin üstünlük təşkil etməsidir. 

Aqroekosistemin elmə əsaslanmış təşkili yerli landşafta və bütövlükdə 

ərazinin təsərrüfat istifadəsinə adekvat (tam uyğun), səmərəli təbii və təbii-

təsərrüfat infrastrukturunun yaradılmasını nəzərda tutur. 

Aqrolandşaftın  təşkili  təbii  komplekslərin  konturlarına  yaxın  olma-

lıdır,  bu,  aqrolandşaftın  optimallaşdırılması  ilə  yerinə  yetirilir.  Lakin  bu, 

ekoloji  əsaslanmış  aqroekosistemin  yalnız  görünən  hissəsidir.  Landşaft  - 

ekoloji  tarazlığı  saxlayan  kütlə  və  enerji  mübadiləsinin  «daxili»  prosesləri 

daha mürəkkəbdir. 

 

2.1.5. Təbii və aqroekosistemlərin müqayisəli xarakteristikası 

Məlumdur ki, yer atmosferinin yuxarı qatınm 1 sm

2

-a hər daqiqa 2 ka-



lori Günəş enerjisi düşür, bu günaş sabiti və ya konstantı adlanır. Işıq enerji-

sinin bitkilər tərəfindən istifadə olunması nisbətən çox deyildir. Günəş spek-

trinin  yalnız  FAR  (dalgasının  uzunluğu  380-710  nm,  günaş  radiasiyasının 

21-46%-ni  təşkil  edən  fotosintetik  aktiv  radiasiya)  adlanan  kiçik  hissəsi 

fotosintez prosesinda iştirak edir. Təbii və aqroekosistemlər fəaliyyət xüsu- 

siyyətlərinə görə aşağıdaki fərqli xüsusiyyatlara malikdir. 



74 

 

1.Müxtəlif  istiqamətli  seçmə.  Təbii  ekosistemlər  üçün  təbii  seçmə 



xarakterikdir,  bu  onların  əsaslı  xassəsi  -  davamlılığa  yönəldir,  qruplaşanın 

davamsız, həyata qabil olmayn orqanizm formalarını sıradan çıxarır. Aqro-

ekosistemlər  insan  tərəfindən  yaradılır  və  saxlanılır.  Burada  seçmənin  baş-

lıca  istiqaməti  suni  usul  olub,  məqsəd  kənd  təsərrüfatı  bitkilərinin  məh-

suldarlığını yüksəltməkdir. 

    İnsan  tərəfindən  mədəniləişdirilmiş  bitki  və  heyvan  növləiri  suni 

seçmə  hesabına  «təkamül»  keçirir  və  insanın  köməyi  olmadan  onlar  vəhşi 

növləirləi rəqabətə girmək qabiliyyətinə malik deyildir. 

2.Təbii  eekosistemlərdə  fıtosenozun  ekoloji  tərkibinin  müxtəlifliyi 

ayrı-ayrı  illərdə  hava  şəraitinin  tərəddüdü  zamanı  onun  davamlığını  təmin 

edir. Bir neçə bitki növünün məhv olması digər növləirin məhsuldarlığının 

yüksəlməsinə şəraityaradır. Bunun nəticəsində ayrı-ayrı illəirdə ekosistemdə 

fıtosenoz bütvölükləi məhsulün müəyyən səviyyədə saxlanma qabiliyyətinə 

malik  olur.  Tarla  bitkiləirinin  aqrosenozu  isə  monodominant,  çox  vaxt  isə 

eyniçeşidli qruplaşma kimi tazahür olunur. Əlverişsiz faktorların aqroseno-

zun bütün bitkiləirinə təsiri eyni cür olur. Əsas bitkinin böyümə və inkişafı-

nın sıxılması (zəifləməsi) digər bitkiləirin sürətlə inkişafı ilə kompensasiya 

oluna bilməz. Bunun nəticəsində aqrosenozun məhsuldarlığınm davamlılığı 

təbii ekosistemlərdən aşağıdır. 

3.Müxtəlif  fenoloji  ritmə  malik  olan  bitkilərin  növ  tərkibinin  müx-

təlifliyinin  mövcudluğu  bütün  vegetasiya  dövründə  fıtosenoza  tam  (bütöv) 

sistem  kimi  fasiləsiz  olaraq  məhsulvermə  prosesi  həyatakeçirməyə,  istilik, 

rütubətlik  və  qida  maddə  resurslarından  tam  və  qənaətlə  istifadə  etməəa 

imkan yaradır. 

Aqrosenozda mədəniləşdirilmiş bitkilərin vegetasiya dövrü vegetasiya 

mövsümündən qısa olur. Təbii fitosenozlarda müxtəlif bioloji ritmlara malik 

olan  növlər  vegetasiya  mövsümünün  müxtəlif  vaxtlarında  maksimum  bio-

kütləyə  çatır.  Aqrosenozlarda  isə  bitkilərin  böyüməsi  eyni  vaxtda  olur  və 

inkişaf mərhələlərinin ardıcıllığı, bir qayda olaraq sinxronlaşmışdır. 

Təbii  ekosistemlərdə  bitkilərin  inkişafının  müxtəlif  vaxtlarda,  aqro-

senozlarda isə eyni vaxtda baş verməsi məhsulverma prosesi ritminin müx-

təlif olmasına gətirib çıxarır. 

4.Təbii  və  aqroekosistemlərin  nıühüm  fərqi  ekosistemlərin  daxilində 

maddələr mübadiləsinin kompensasiya (əvəz) olunma dərəcəsi hesabolunur. 

Təbii  ekosistemlərdə  maddələr  dövranı  (kimyəvi  elementlər)qapalı  tsikllə, 

yaxud  kompensasiya  olunma  ilə  baş  verir:  maddələrin  müəyyən  dövrdə 

tsiklə daxil olması orta hesabla tsikldən xaric olanmaddələrin miqdarına bə-

rabər olur, bu səbəbdən də tsikl daxilində hərbloka daxil olan maddə, təxmi- 

nən oradan çıxan maddəyə bərabər olur. 


75 

 

Antropogen  təsir  ekosistemdə  maddələr  dövranını  pozur.  Aqrose-



nozlarda maddələrin bir hissəsi ekosistemdən birdəfəlik götürülür. 

5.  Təbii  ekosistemlər  «avtotənzimləyici»  sistemdir,  aqrosenozlar  isə 

insan  tərəfindən  idarə  olunur.  Məqsədinə  çatmaq  üçün  insan  aqrosenozda 

təbii  faktorların  təsirini  dəyişir  və  ya  ona  nəzarət  edir,  bitkinin  böyümə  və 

inkişafına, xüsusilə qida məhsul vermə komponentlərə üstünlükverilir. Bu-

nunla  əlaqədar  əsas  vəzifə  minimal  enerji  və  maddə  sərf  etməklə  məhsul-

darlığın  yüksəlməsinə  şərait  tapmaq,  torpağın  münbitliyini  artırmaqdır.  Bu 

vəzifənin  həlli  aqrofıtosenozlar  tərəfındən  təbii  resurslardan  daha  tam 

istifadə  etmək  və  aqrosenozlarda  kimyəvi  elementlərin  kompensasiya  olu-

nan tskillərini yaratmaqdır. Resurslardan istifadə dolğunluğu şortun genetik 

xüsusiyyatləri,  vegetasiyanın  uzunluğu,  birgə  səpinlərdə  komponentlərin 

müxtəlif cinsliliyi və s. ilə müəyyən olunur. Buna görə M.S.Sokolov və b. 

(1994)  belə  nəticəyə  gəlir  ki,  aqrosistemlərin  vəziyyətinə  ən  ciddi  nəzarət 

daha  çox  enerji  sərfı  tələb  olunan  qapalı  sahədə  yerinə  yetirilə  bilər.  Bu 

qrupa  yarımaçıq  sistemlər  aiddir,  burada  xarici  mühitlə  (istixana,  heyvan-

darlıq kompleksi) əlaqə olduqca məhdudlanır, temperatur, radiasiya, mineral 

və üzvi maddələrin dövranı tənzimlənir və yüksək dərəcəda nəzarət olunur. 

Bu  idarəolunan  aqroekosistemlərdir.  Qalan  digər  aqroekosistemlər  -  açıq 

sistemlərdir. İnsan tərəfindən effektiv nəzarət nə qədər çox olarsa, onlar bir 

o qədər sadə olar. 

Yarımaçıq və açıq sistemlərda insanın sayi orqanizmlərin böyüməsinə 

optimum şəraiti təmin edir və onların tərkibinə ciddi bioloji nəzarət olunur. 

Buradan aşağıdaki praktiki məsələlər meydana gəlir: 

-birincisi, mümkün qədər arzu olunmayan növləri tam kanarlaşdırmaq; 

-ikincisi,  yüksək  potensial  məhsuldarlığa  malik  olan  genetik  tiplərin 

seçilməsi; 

-bütövlükdə  qurumuş  bitkilər  və  ölmüş  fıtofaqlarla  birlikdə  əvvəl 

udulmuş enerjinin ölü üzvi maddələrin tərkibinda saxlanır, ondan bir qədər 

çoxu isə tənəffüs zamanı istilik şəklində ekosistemdən kanar edilir. 

Ekosistemin biokütlə istehsal etmək qabiliyyəti sayəsində insan özünə 

zəruri  olan  qida  və  bir  çox  texniki  resursları  əldə  edir.  Qeyd  edildiyi  kimi, 

sayca  artan  bəşəriyyətin  qida  (ərzaq)  ilə  təmin  edilməsi  problemi  -başlıca 

olaraq  aqroekosistemin  (kənd  təsərrüfatının)  məhsuldarlığını  yüksəltmək 

problemi hesab olunur. 

Ekoloji  sistemlərin  insanın  təsiri  ilə  əlaqədar  dağılması  və  ya  çirk-

lənməsi  bilavasitə  enerji  axınının  maddələrə  daxil  olmasının  kəsilməsinə 

(dayanmasına),  deməli,  ekosistemin  məhsuldarlığının  aşağı  düşməsinə  sə-

bəb olur. Odur ki, bəşəriyyət qarşısında duran ilkin vəzifə - aqroekosistemin 

məhsuldarlığının aşağı düşməsinin qarşısını almaqdır. Bu məsələ həll olun-


76 

 

duqdan  sonra  ikinci  mühüm  vəzifənin  -  məhsuldarlığın  artırılması  vəzi-



fəsinin həlli mümkün ola bilər. 

XX  əsrin  90-cı  illərində  şumlanan  torpaqların  ilk  illik  məhsuldarlığı 

planetimizdə 8,7 mld. ton, enerji ehtiyatı isə 14,7-10

16

 kC təşkil etmişdir. 



Aqrosenozlarda  tez-tez  ayrı-ayrı  növlərin  hədsiz  çoxalması  baş  verir. 

Bu  hadisəni  Ç.Elton  «ekoloji  partlayış»  adlandırır.  Tarixən  belə  «ekoloji 

partlayişlar»  müşahidə  olunmuşdur.  XIX  əsrdə  fitoftor  göbaləyi  Fransada 

bütün kartof sahəbrini məhv etmiş və açlığa səbəb olmuşdur. Kolorado bö-

cəyi  Amerikada  Atlantik  okeanına  qədər  yayılmış,  XX  əsrin  başlangıcında 

Qərbi Avropaya, 1940-cı illərdə isə Rusiyanın  Avropa hissəsinə keçmişdir. 

Müharibənin  sonraki  ağır  illərinda  bu  böcək  Rusiyanın  bütün  tarlalarını 

«boşaltmışdır».  Bu  hadisənin  qarşısnıı  almaq  üçün  zərərvericilərin  sayını 

suni yolla nizamlamaq tələb olunur. Lakin kənd təsərrüfatı praktikasında bu 

yol  bəzən  yaxşı  nəticə  vermir.  Odur  ki,  insanı  əhatə  edən  təbiətin  sadələş-

dirilməsi  ekoloji  baxımdan  təhlükəlidir.  Bunu  nəzərə  alaraq  bütün  təbii 

landşaftları  aqrotəsərrüfat  landşaftına  çevirmək  olmaz,  onun  müxtəlifliyini 

qorumaq üçün toxunulmayan qoruq sahəları saxlanılmalıdır. Bu sahəlar təbii 

qruplaşmalarm suksessiya sıralarını bərpa etməkdə mühüm mənbə sayılır. 

 

2.1.6. Aqroekosistemlərdə maddələr mübadiləsi və enerji axını  

Kənd  təsərrüfatı  bitkilərinin  yüksək  məhsuldar  qarışıq  əkinlərinin 

(səpinərinin)  yaradılması  aqroekosistemlərdə  məhsuldarlığın  effektliyinin 

yüksəldilməsinin  ən  təsirli  və  real  (düzgün)  yolu  hesab  edilməlidir.  Aqro-

ekosistemlərdə  qarışıq  və  birgə  səpinəri  mexaniklaşdirmək  işlərini  yüksək 

səviyyədə  təşkil  etməklə  aparmaq  olar.  Kənd  təsərrüfatı  bitkilərinin  səpini 

bir-birini əvəz edən zolaqlarla və ya cərgələrlə aparılır. Mülayim iqlimə ma-

lik  olan  rayonlarda  bitkilərin  müxtəlif  kombinasiyasından  istifadə  olunur: 

noxud və vələmir soya ilə və ya qarğıdalı ilə; soya vələmir və qarğıdalı ilə; 

soya və lobya (maş) qarğıdalı ilə; soya buğda ilə; noxud günabaxanla; raps 

qarğıdalı ilə. Taxıl və paxlalıların optimal seçimində səpinərin məhsuldarlığı 

və zülalın çıxımı yüksəlir.                                                                                             

Zülalın  artımı  yalnız  paxlalıların  dəninin  hesabına  deyil,  həm  da 

paxlalı  bitkilərin  fıksə  etdiyi  azotdan  istifadə  edən  taxıl  bitkisinin  dənində 

olan zülalın hesabına formalaşır. İqlim zonalarından asılı olaraq ekosistemin 

enerji  (energetik)  balansı  dəyişir.  Planetin  müxtəlif  təbii  zonalarının  enerji 

xüsusiyyatləri 5 əsas (qlobal) aqroekosistem tipini ayırmağa imkan verir. 

1.  Tropik  tip  -  fasiləsiz  vegetasiya  üçün  şərait  yaradan  yüksək  istilik 

təminatı  ilə  səciyyələnir.  Burada  əkinçilik,  əsasən,  çoxillik  bitkilərin  üs-

tünlük  təşkil  etdiyi  (ananas,  banan,  kakao,  kofe,  çoxillik  pambıq  və  s.) 

aqroekosistemlərin  fəaliyyətinə  əsaslanır.  Birillik  bitkilərdən  ildə  bir  neçə 


77 

 

dəfə    məhsul  götürülür.  Bu  aqrosistem  üçün  il  ərzındə  daim  tarla  işlərinin 



aparılması  ilə  əlaqədar  fasiləsiz  antropogen  enerjinin  daxil  edilməsinə 

təlabatmın olması səciyyəvidir. 

Subtropik  aqroekosistem  tipində  maddənin  və  enerji  antropogen 

axınının  intensivliyi  aşağıdır.  Əsasən  iki  vegetasiya  dövrünün  (yay  və  qış) 

mövcudluğu  səciyyəvidir.  Yaxşı  nəzərə  çarpan  sakitlik  dövrü  keçirən  çox-

illik  bitkilər  bitir  (üzüm,  çay,  portağal,  feyxoa,  pekan,  adi  qoz  və  s.).  Yay 

dövrünün birillik bitkilərinə qarğıdalı, çəltik, soya, tərəvəz və s. aiddir. 

Mülayim  aqroekosistem  tipi  yalnız  bir  (yay)  vegetasiya  dövrü  və 

uzunmüddətli  qış  sakitliyi  dövrü  ilə  səciyyələnir.  Antropogen  enerjinin 

müdaxiləsinə ən yüksək təlabat yaz, yay və payızın başlangıcında olur. 

Qütb  tipli  aqroekosistemlərdə  əkinçilik  oçaq  (manba)  xarakteri  daşı-

yır. Aqroekosistemlər ərazicə və becarilən bitkilərlə (yarpaqlı tərəvəz, arpa, 

bəzi kökümeyvəlilər, faraş kartof) məhdudlanır. 

Arktik tipli aqroekosistem açıq torpaq şəraitində  mövcud deyil. İstilik 

dövründə  olduqca  aşağı  temperatur  olduğundan  mədəni  bitkilərin  becəril-

məsi  mümkün  olmur.  Yay  dövründə  uzun  müddətli  mənfi  temperatur  ol-

maqla  soyuq  hava  şəraiti  sürür.  Yalnız  qapalı  şəraitdə  bitkinin  becərilməsi 

mümkündür. 

Aqroekosistemin  məhsuldarlığının  artırılması  seleksiyada  yüksək 

məhsuldar  və  davamlı  sortların  alınmasına  yönəldilən  inkişafdan  asılıdır. 

Bununla  yanaşı,  aqroekosistemin  təşkilində  məhsuldarlığın  yüksəldilmə-

sində  digər  yol  çox  yaruslu  aqroekosistemin  (təbii  çox  yaruslu  meşə  seno-

zuna  bənzər)  yaradılmasıdır.  Bir  növlü  aqroekosistemdən  polikultur  aqro-

ekosistemə  keçmək  təbiətdən  istifadənin  optimallaşdırılmasının  perspektiv 

məsələlərindən biridir. 

Şübhəsiz ki, enerji yalnız fotosintez prosesini təmin etmək üçün deyil. 

Qeyri-üzvi və üzvi həyatla başa çatan (tamamlanan) istənilən prosesin ener-

jiya ehtiyacı var və yalnız onun istanilən miqdarda və qəbul edilən formada 

mövcudluğu ilə həyata keçir. 

 

2.1.7.  Aqroekosistemlərdə  maddələr  mübadiləsinin  (dövranının) 



xüsusiyyətləri 

Planetimizdə  kütlə  və  enerji  mübadiləsinə  litosfer,  hidrosfer  və  at-

mosferdə  maddi  və  energetik  çevrilmələrin  və  yer  dəyişmələrin  müxtəlif 

prosesləri  daxildir.  Həyatın  yaranması  ilə  bu  dövran  və  axınlar  intensivlə-

şərək,  biogen  miqrasiyamn  inkişafı  nəticəsində  xeyli  keyfiyyət  dəyiş-

kənliyinə məruz qalmışlar. 

İnsanın  çoxplanlı  istehsalat fəaliyyəti kütlə və enerji mübadiləsi  pro-

seslərinə nəzərə çarpacaq dərəcədə düzəliş verərək, onun ərazi və müvəqqəti 



78 

 

xarakterinə toxunur və dəyişdirir. Aqroekosistemlər, şübhəsiz ki, bu dəyişik-



likdə  bilavasitə  iştirak  edərək  (özü  də  yüksək  dərəcədə),  qisman  maddənin 

dövranının  seyrəlməsinə  səbəb  olur.  Belə  ki,  planetdə  aqroekosistemin 

kimyalaşdırılmasının  təsiri  ilı  azotun  dövranının  seyrəlməsi  nəticəsində  o, 

suda, torpaqda toplanır və təxminən 10 mln. tona qədəri atmosferə qayıtmır. 

Biogen  maddələrin  izafi  toplanması  təbii  suların  çirklənməsinə,  torpaqda 

arzuolunmaz  proseslərin  inkişafına  səbəb  olur.  Kənd  təsərrüfatı  maddənin 

təbii  dövranı  və  enerji  axınını,  onların  intensivliyini  və  yerdayişməsinin 

trayektoriyasını dəyişdirir. Suni sintetik maddələrin, o cümlədən, ksenobio-

tiklərin dövrana daxil edilməsi xüsusilə təhlükəlidir. 

Təbii sistemlərdə qida maddələrinin daxili dövranı, həcminə görə on-

ların atmosferdən daxil olmasından və torpaqdan yuyulma itkisindən çoxdur 

(a  bloku).  Idarə  olunan  (nizamlanan)  kənd  təsərrüfatı  ekosistemində  (b 

bloku)  qida  maddələrinin  yayılması  (paylanması)  dəyişir,  bu,  onların  ilkin 

produsentlərdən  istifadəçilərə  (konsumentlərə)  ötürülməsinin  azalmasında, 

həmçinin  bu  maddələrin  redusentlərə  daxil  olma  rejiminin  sonraki  qanu-

nauyğun dayişməsindaə tazahür olur. 

Aqroekosistemlərdə  belə  vəziyyətin  alınması  pestisidlərdən  istifadə 

edilməsi  və  aqrotexniki  tadbirlərin  aparılması  olmuşdur.  Bu,  torpağın 

sonraki  becarilməsinda  bitki  qalıqlarmm  torpağa  ötürülməsi  redusentlərin 

aktivliyini artırır. Aqroekosistemin idarə olunması (nizamlanması) sayəsin-

də qida maddələrinin adi («konservativ») dövranı dəyişməsi və onun abiotik 

vəziyyətə  keçmaə  sürətinin  yüksəlməsi  müşahidə  olunur.  Aqroekosistem-

lərdə  təbii  sistemlərə  xas  olan  özünütanzimləmə  xassəsi  dəyişir,  bu  isə 

biotik davamlığın aşağı düşməsinə aparır. 

Bütün ekosistemlər təkamül prosesində təşəkkül tapan hərtərəfli (uni-

versal)  təbii  proseslər  -  biogeokimyəvi  tsiklləri  keçməsi  əsasında  fəaliyyət 

göstarir. Homeotaz prinsiplərinə uyğun olaraq, ekosistemi formalaşdıran hər 

hansı  bir  funksional  (fəaliyyətdə  olan)  komponentlərin  aşkar  dəyişməsi, 

digər komponentlərin də əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsinin ilkin səbəbi ola 

bilər;  bu  zaman  sistemin  əvvəlki  daxili  quruluşu  pozulur  (bitki  və  heyvan 

qruplaşmalarının tərkibi, üzvi maddələrin dominantlığı və s.). Belə halda da 

homeostaz  yeni  səviyyəyə  keçirsə,  o  zaman  eksistemin  sabitliyi  saxlanılır. 

Əgar  funksional  (fəaliyyətdə  olan)  komponentlərin  hər  hansı  biri  sıradan 

çıxarsa və ya effektliyini itirarsə, o zaman abiotik faktorların təsiri ilə eko-

sistem dağıla bilər, məsələn, eroziya prosesinin təsiri ilə. 

Ekosistemin  stabil  fəaliyyətina  nail  olmaq  və  deqradasiya  proses-

lərinin  baş  verməsinin  və  inkişafının  qarşısını  almaq  üçün  daima  məqsəd-

yönlü işlər yerinə yetirilməlidir: bioloji məhsuldarlığın xüsusiyyətlərini elmi 

cəhətdən dərk etmək, praktiki fəaliyyətdə məqsədyönlü istiqamət formalaş-


79 

 

dırmaq.  Perspektivdə  suni  törəmələrin  xassələri  təbii  ekosistemlərin  xassə-



lərinə  maksimum  yaxınlaşmasını  təmin  etməlidir,  əslində  bunun  aqrosis-

temdə  kütlə  və  enerji  mübadiləsi  xüsusiyyatlərinə  əsaslanan  aqroekoloji 

həlli tapılmalıdır.

 

Aqroekosistemin  məhsulvermə  prosesi  ayrı-ayrılıqda  təsir  göstərən 



abiotik (yeri, günəş radiasiyası, istilik və su rejimi, mineral qidalanma və s.), 

biotik və antropogen faktorlardan deyil, eyni vaxtda (aparılan) bu faktorlarm 

kompleksindən  asılıdır  (faktorlararası  qarşılıqlı  təsirin  mürəkkəb  kombina-

siyasının  yekunlaşdırıcı  vektörü).  Aqroekosistemin  məhsuldarlığı  insanın 

idarə olunması (nəzarəti) altında becarilən bitki və ətraf muhit arasında mad-

dələr mübadiləsi və enerji çevrilməsi proseslərinin  intensivliyi və istiqaməti 

ilə təmin olunur. Aqroekosistemin bioloji təşkilinin ekosistem səviyyəsi son 

nəticədə idarəetmənin keyfiyyətindən, onun təbiətə  uyğunluq dərəcəsindən 

asılıdır. 

 

2.2.



 

Yüklə 5,58 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   55




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin