Bolalar nutqining rivojlanish bosqichlari X. U. Davlatova (AnDU) Annotation


– O‘g‘lim, hali san eshitdingmi, yo‘qmi haytovur biz saning ustingdan bir ish qilib



Yüklə 57,37 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/5
tarix25.12.2023
ölçüsü57,37 Kb.
#194525
1   2   3   4   5
 O‘g‘lim, hali san eshitdingmi, yo‘qmi haytovur biz saning ustingdan bir ish qilib 
qo‘ydiq...
Otabek ma’lumki, ularning “qilib qo‘ygan yoki qilmoqchi bo‘lg‘an ishlarini” 
albatta bilar edi. Shundoq ham bo‘lsa bilmaganga soldi: 
 Aqllik kishilarning o‘g‘ullari ustidan qilg‘an ishlari albatta noma’qul bo‘lmas, 
dedi [1:71]. 
Romandagi Otabek yoshligidan ziyoli oilada o‘sib kamol topgani, o‘z davrining 
bilimli, ziyoli insonlari bilan ko‘p muloqotda bo‘lgani, fikr-mulohazali, dunyoqarashi keng 
ekanligi uning ota-onasi bilan bo‘lgan nutqiy odobida ham namoyon bo‘lgan.
Psixolog olim G.G‘oziyev, nutq faoliyatini fiziologik va psixologik mexanizmlarga 
ajratdi.[3] G‘oziyev nutq faoliyatini fiziologik jihatdan talqin qilishda bir necha olimlarning 
fikrlarini umumlashtirgan holda quydagi to‘xtamga keldi: “nutq oddiy reflektor faoliyat 
qonunlari asosida idrok qilinadi, Pavlovning “nutqning yuzaga kelishi va idrok qilinishida 
inson (signallar signali) tarzidagi so‘zlaridan foydalaniladi. Mazkur jarayon bosh miya katta 
yarim sharlarining po‘stida amalga oshadi”, degan fikrini keltirdi. [3]
 
U Broko (1861-


279 
yil)ning miya postining ma’lum qismi (miya chap yarim sharlari peshona qismining pastki 
tomonidagi burmalarning orqa qismi) shikastlansa bemorlarda nutq artikulyatsiyasi 
buzilishini aniqladi va “so‘z obrazlarini harakatlantiruvchi markaz”, degan fikrini keltirdi. 
[3]
 
Psixologik jihatdan esa olim quydagi to‘xtamga keldi: “nutqning muayyan asoslariga 
suyangan holda no‘ananaviy tasnifini berish uning qiymatini yanada oshiradi. (Nutq og‘zaki 
va yozma (verbal va noverbal) turkumga ajratiladi)” [3]. 
Bugungi kunga kelib, bolalar nutqini o‘rganish, ko‘p qirrali ilmiy ma’lumotlarning 
zarurligi, har tomonlama va tushuntirishli nazariy asoslarni yaratishning muhimligi va 
go‘daklar hamda yosh bolalar bilan tajriba o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan innovatsion 
uslubiy protseduralar tufayli qiyinlashmokda. Tadqiqotlar nutqning ontogenetik yo‘lini 
boshqaradigan asab, motorik, sezgi, bilim, anatomik, lingvistik, hissiy va ijtimoiy 
parametrlarning hissasini yoritishga harakat qiladi.
Noam Xomskiy tomonidan ishlab chiqilgan kompetensiya bir guruh olimlar: 
tilshunoslar, funksionalistlar, kognitiv lingvistlar, psixolingvistlar, sotsiolingvistlar 
tomonidan rad etildi. Xomskiyning fikricha, til kompetensiyasiga ona tilida 
so‘zlashuvchilarda ega bo‘lgan lingvistik bilimlar tizimi sifatida qaralganligi bois, lingvistik 
ko‘rsatkichlardan ajralib turadi va grammatik jihatdan ahamiyatsiz shartlar ta’sir qilmaydi, 
deb ta’rif bergan edi [4]. Boshlang‘ich sinf (3-4sinf) yoshidagi bolalarning muloqot 
qobiliyatlarini o‘rganish ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirishning hozirgi bosqichida eng 
muhim muammolardan biri hisoblanadi. Nomlari aytib o‘tilgan olimlarning ishlarini 
o‘rganish natijasida, til va uning hosilasi bo‘lgan nutq kishilik jamiyatining muhim aloqa 
vositalaridan biri ekanligini angladik.
Noqulay sharoitlar bolalar nutqini rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Natijada bunday 
bola tengdoshlari bilan yomon aloqada bo‘ladi, boshqa kattalarni xavf manbayi deb biladi, 
o‘qishni yoqtirmaydi va o‘rganishga qiziqish bildirmaydi. Hozirgi vaqtda shahar 
markazlarida yashovchi aksariyat ota-onalar farzandining odob-ahloqiga, ta’lim-tarbiyasiga 
qishloqdagi ota-onalarchalik e’tiborli bo‘lmaydilar, natijada bu e’tiborsizlik ularning xatti-
harakatida, ayniqsa, nutqida yaqqol namoyon bo‘ladi.
 
O‘z farzandlarining ehtiyojlariga 
unchalik qiziqmaydigan shahar ota-onalari farzandlari tomonidan til madaniyatini sindirish
ayrim so‘zlarni neologizmlar bilan ishlatishiga sharoit yaratadilar.
 
Ota-onadan bolaga 
e’tibor yetishmasligi va ularning salbiy nutq faoliyati bola rivojlanishiga, nutqiga, ayniqsa, 
fikrlash jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin emas. Birinchidan, bu vaziyatda 
boladagi taqlid mexanizmi ishlaydi, ota-onalarning nutqida ishlatiladigan so‘zlarni, nutq 
vositasini bola ongsiz ravishda qabul qiladi. Ikkinchidan, nizoli vaziyatlarda ota-onalarning 
stereotipli, tezlashtirilgan nutq darajasi, so‘zlardagi ohanglarning baland-pastligini eshitgani 
bo‘yicha qabul qiladilar. 
Yuqoridagi fikrlardan shunday xulosaga kelish mumkinki, ota-onalar e’tiborini 
farzandlarining nutqlariga qaratmoqchimiz, chunki bola bilan asta-sekin muloqotga 
kirishish kerak, barcha so‘zlarni aniq talaffuz qilib, ularni ohang bilan bir-biridan ajratib 
talaffuz qilish bolalarining og‘zaki nutqini to‘g‘ri shakklanishiga zamin yaratadilar. Shuni 
ta’kidlash kerakki, bolalar tomonidan kattalarning nutqini idrok etishni faqat passiv jarayon 
deb xisoblash mumkin, chunki nutqni tinglayotgan bola, aytilganlarning mazmunini 
tushunishi, qabul qilingan nutq ma’lumotlarini aniq tushunib olishi kerak.

Yüklə 57,37 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin