Fosfor va uning birikmalari Olinishi


Fosfor aralashmalari qishloq xo’jaligida



Yüklə 59,93 Kb.
səhifə3/5
tarix07.01.2024
ölçüsü59,93 Kb.
#204887
1   2   3   4   5
Fosfor va uning birikmalarini olinish va xossalari

Fosfor aralashmalari qishloq xo’jaligida
Fosfor (fosfatlar shaklida) ATF sintezida ishtirok etadigan uchta muhim biogen elementlardan biridir. Ishlab chiqarilgan fosfir kislotaning aksariyati fosforli o’g’itlar — superfosfat, precipitat, ammofosklar va boshqalarni ishlab chiqaradi.
Sanoatda fosfor birikmalari
Kompleks hosil qiluvchi moddalar sifatida (suv yumshatuvchi vositalar),
metallar sirtining passivatorlari tarkibida (korroziyadan himoya qilish, masalan, «mazef»).
Fizik xossalari
Fosfor normal sharoitda bir nechta barqaror allotropik modifikatsiyalar shaklida mavjud . Fosforning barcha mavjud allotropik modifikatsiyalari hali to’liq o’rganilmagan (2016) . An’anaga ko’ra, uning uchta modifikatsiyasi mavjud: oq, qizil, qora. Ba’zan ular asosiy allotropik modifikatsiyalar deb ataladi, bu esa barcha boshqa modifikatsiyalar ushbu uchalalarning aralashmasi ekanligini anglatadi. Standart sharoitda, faqat uchta allotropik fosforli modifikatsiyalar barqaror, masalan, oq fosfor termodinamik jihatdan beqaror ( va normal sharoitlarda qizil fosforga o’tadi. Barcha modifikatsiyalar rang, zichlik va boshqa fizik va kimyoviy xususiyatlar, ayniqsa kimyoviy faollik bilan farqlanadi. Moddaning holatini termodinamik jihatdan barqaror modifikatsiyaga o’tkazishda kimyoviy faollik kamayadi, masalan, oq fosforni qizil, keyin qizildan qora rangga aylantirganda.
Oq fosfor



Oq fosfor molekulasi
Oq fosfor – rangsiz va juda zaharli modda. Fosfor bug’larini kondensatsiyalash yoʻli bilan olinadi. Suvda erimaydi, lekin uglerod sulfidda yaxshi eriydi. Uzoq vaqt ohista qizdirilganda oq fosfor qizil fosforga aylanadi. Qizil fosfor qizil-qoʻng’ir rangli kukun, zaharli emas. Suvda va uglerod sulfidda erimaydi. Qizil fosfor bir necha allotropik shakl oʻzgarishlar aralashmasidan iboratligi aniqlangan, ular bir-biridan rangi (to’q qizildan gunafsha ranggacha) va boshqa ba’zi xossalari bilan farq qiladi. Qizil fosforning xossalari koʻp jihatdan uning olinish sharoitlariga bogliq.

Tozalanmaga oq fosfor odatda «sariq fosfor»deb ataladi. Kuchli zaharli( atmosfera havosida 0,0005 mg /m3), ochiq sariqdan quyuq jigarranggacha bo’lgan yonuvchan kristalli modda. Zichligi 1,83 g/cm3, 43,1 ° C da eriydi, +280 °C da qaynatiladi. Suvda erimaydi, havoda osongina oksidlanadi va o’z-o’zidan yonib ketadi. U ko’zni qamashtiruvchi qalin oq tutun chiqishi bilan yonadi.


Qizil fosfor



Qizil fosfor
Qizil fosfor – bu elementar fosforning termodinamik jihatdan barqaror modifikatsiyasi. U dastlab 1847 yilda Shvetsiyada avstriyalik kimyogar A. Shrotter tomonidan oq fosforni 500 ° C da uglerod oksidi (CO) muxitida og’zi berk shisha ampulada qizdirish yo’li bilan olgan.
Qizil fosfor Pn formulasiga va murakkab tuzilishga ega polimer hisoblanadi. Ishlab chiqarish usuli va maydalanish darajasiga qarab, qizil fosfor qizil-binafshadan binafsha ranggacha bo’lgan ranglarga ega va quyma holatda-mis rangli quyuq binafsha, metall kabi yaldiroq. Qizil fosforning kimyoviy faolligi oq fosfordan ancha past; u juda kam eruvchanlikka ega. Qizil fosforni faqat ba’zi eritilgan metallarda (qo’rg’oshin va vismut) eritish mumkin, bu ba’zan uning katta kristallarini ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Misol uchun, 1865-yilda germaniyalik fizik-kimyogar I.V.Gittorf birinchi marta mukammal qurilgan, ammo kichik kristallar (Gittorf fosfor) olgan. Havoda qizil fosfor 240-250 °C haroratgacha (distillash paytida oq shaklga o’tadi) o’z-o’zidan yonmaydi, lekin ishqalanish yoki zarba bilan o’z-o’zidan yonadi. Suvda, shuningdek benzol, uglerod oksidi va boshqa moddalarda erimaydi, fosfor tribromidida eriydi. Distillash haroratida qizil fosfor bug’ga aylanadi, uni sovutilsa oq fosfor hosil bo’ladi.
Uning toksikligi oq fosfordan minglab marta kam, shuning uchun u gugurt ishlab chiqarishda ancha keng qo’llaniladi. Qizil fosforning zichligi ham yuqori bo’lib, gips shaklida 2400 kg / m³ ga etadi. Havoda saqlanganda, qizil fosfor namlik ishtirokida asta-sekin oksidlanib, gigroskopik oksid hosil qiladi.
Qora fosfor
Qora fosfor fosforning termodinamik va kimyoviy jihatdan eng barqaror va eng passiv shaklidir. Birinchi marta qora fosfor 1914-yilda amerikalik fizik P. U. Bridgman tomonidan oq fosfordan yuqori (2690 kg/m3) zichlikka ega bo’lgan qora kristallar shaklida olgan. Qora fosforning sintezini amalga oshirish uchun Bridgman 2 x 109 Pa (20 ming atmosfera) bosimini va 200 °C atrofida haroratni qo’llagan. Qora fosfor metall kabi yaldiroq, yog’li va grafitga juda o’xshash, suvda yoki organik erituvchilarda to’liq eruvchanlikga ega bo’lmagan qora moddadir.
Izotoplari
Fosforning 20 dan ortiq izotoplari ma’lum (massa soni 24 dan 47 gacha). Tabiiy izotop 31P barqaror. Radioaktiv izotoplardan eng uzoq umr ko’radiganlari: 30P ( T 1/2 = 2,5 min), 32P (T 1/2 = 14.26 kun) va 33 P (T 1/2 = 25.34 kun)
Olinishi
Fosfor apatit yoki fosforitlardan 1600 °C haroratda koks va silika bilan o’zaro ta’siri natijasida olinadi:

Yüklə 59,93 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin