94
Hozirgi paytda, eksperimental tadqiqotlarning samaradorligini oshirish uchun,
tadqiqotdagi ob`ektga bir qator faktorlarning
(k
o`
p faktorli eksperiment)
ta`sirini bir
vaqtning o`zida tekshirish imkoniyatini beruvchi matematik rejalashtirish keng
qo`llanilmoqda.
Bunday ko’p faktorli eksperimentni klassik rejalashtirishda, eksperimentga
ishtirok etuvchi barcha bogliqmas o’zgaruvchilar (faktorlar)
bittasidan tashqari,
qandaydir ma`lum bir darajada o’zgarmas va stabillashtirilgan qiymatga ega
bo’ladi, bitta o’zgaruvchi esa qabul qilingan intervallarga mos ravishda barcha
diapazonda o’z qiymatlarini o’zgartiradi. Eksperiment natijasida,
x
2
,
x
3
va boshqa
o’zgaruvchilarning o’zgarmas darajasida
x
1
bogliqmas o’zgaruvchini
ifodalovchi
maqsad funktsiyasini olamiz. Keyin, navbatdagi faktor o’zgartiriladi, qolganlari
stabillashtiriladi, va natijada boshqa faktorni ifodolovchi maqsad funktsiyasi olinadi.
Shunday qilib, ko’p faktorli eksperimentni klassik rejasi, ketma-ket bir
faktorli eksperimentni yigindisidan iborat bo’ladi. Bu reja xususiy va to’la bo’lishi
mumkin.
Eksperimentni rejalashtirish
(
ER
), eksperimental tadqiqotlarini o`tkazishda
matematik statistikaning qoida va qonunlarini ishlatish bilan xarakterlanadi. Bunda
matematik statistika usullari nafaqat eksperiment natijalariga ishlov berish uchun
emas, balki uni maqbul ravishda tashkillash vositasi bo`lib ham xizmat qiladi, ya`ni
murakkab tizim va jarayonlarni, eksperimentni yuqori samaraliligini va
tekshirilayotgan faktorlarning aniqligini ta`minlash bilan bir qatorda, tadqiqot qilish
va maqbullash imkoniyatini beradi.
Eksperimentni rejalashtirishning asosiy
afzalligi - bu hodisalar mexanizmi to`g`risida to`la bilimga ega bo`lmagan holda
ham eksperimentlarni maqbul boshqarishdir.
Eksperimentni rejalashtirish, matematik statistikaning bir bo`limi sifatida 100
yillar oldin paydo bo`lsada, hozirda u keng va samarali amaliy qo`llanishga ega
bo`layotgan mustaqil fandir. Shunday qilib, eksperimentni rejalashtirish - bu
tajribalarni, qaysidir maqbul xossalarga asosan, qandaydir oldindan tuzilgan sxema
bo`yicha bajarishdir.