Mavzu: Elеktronika va sxеmatеxnika soxasiga oid xujjatlar tizimlari, elеktron xujjatlar va elеktron xujjat almashuvi



Yüklə 197 Kb.
səhifə2/4
tarix03.06.2023
ölçüsü197 Kb.
#124564
1   2   3   4
Elеktronika va sxеmatеxnika soxasiga oid xujjatlar tizimlari, elеktron xujjatlar va elеktron xujjat almashuvi

Mustaqil gaz razryad. Tashqi ionizator ta’sir qilmasa ham, nihoyat kuchli elektr maydonlar ta’sirida zaryad tashuvchilar vujudga kelishi mumkin. Zaryad tashuvchilarning vujudga kelishini ta’minlovchi asosiy jarayonlar quyidagilardan iborat.
1. Zarbdan ionlanish. Oddiy sharoitlardagi gazda turli sabablar tufayli vujudga kelgan elektronlar va ionlar mavjud. Lekin ularning soni nihoyat darajada kam bo’lganligi uchun oddiy sharoitlardagi gaz amalda elektr tokni o’tkazmaydi, deyish mumkin. Kuchlanganligi E bo’lgan elektr maydonga q zaryadli tok tashuvchi (ion yoki elektron) ga qE kuch ta’sir etadi. Bu kuch ta’sirida tok tashuvchi ikki ketma-ket to’qnashuv orasida erkin bosib o’tilgan l yo’lda
WkqEl (1.9)
kinetik energiyaga erishadi. Agar bu energiya gaz molekulasining ionlanishi uchun bajarilishi lozim bo’lgan Ai ishdan katta bo’lsa, ya’ni
Wk Ai (1.10)
shart bajarilsa, tok tashuvchining neytral molekula bilan to’qnashishi natijasida molekula ikki qismga – erkin elektronga va musbat zaryadlangan ionga ajraladi. Bu jarayonni zarbdan ionlanish deyiladi. Yangi vujudga kelgan tok tashuvchilar ham o’z navbatida elektr maydon tomonidan tezlatiladi. Shuning uchun ular yana ionlanishiga sababchi bo’lishi mumkin. Shu tariqa gazda ionlanish nihoyat katta qiymatlarga erishadi. Bu hodisa tog’lardagi qor ko’chkisini eslatadi. Ma’lumki, qor ko’chkisining vujudga kelishiga bir siqimgina qor sababchi bo’la oladi. Shuning uchun yuqorida bayon etilgan jarayon ionlar ko’chkisi (quyuni) deyiladi.
2. Ikkilamchi elektron emissiya. Gazdagi musbat zaryadli ionlar elektr maydon ta’sirida ancha katta energiyalarga erishgach, manfiy elektrodga urilishi natijasida elektroddan elektronlar ajralib chiqadi. Bu hodisani ikkilamchi elektron emissiya deyiladi.
3. Avtoelektron emissiya. Bu hodisa nihoyat kuchli elektr maydonlarda (E108 Vm) sodir bo’ladi. Bunda nihoyat kuchli elektr maydon metallardan elektronlarni yulib (tortib) oladi, deyish mumkin.
4. Fotoionlanish. Zarbdan ionlanish natijasida vujudga kelgan ion uyg’otilgan holatda bo’lishi mumkin (uyg’otilgan holatdagi sistemaning energiyasi asosiy holatdagiga qaraganda kattaroq bo’ladi). Bu ion uyg’otilgan holatdan asosiy holatga o’tayotganda qisqa to’lqin uzunlikli nur chiqaradi. Bunday nur energiyasi molekulaning ionlanishiga yetarli bo’lib qolganda fotoionlanish hodisasi ro’y beradi.
5. Termoelektron emissiya. Manfiy elektrod temperaturasi yetarlicha yuqori bo’lgan hollarda termoelektron emissiya tufayli anchagina elektronlar vujudga keladi.
Mustaqil gaz razryadlarning ba’zi turlari bilan tanishaylik. Oldin oddiy atmosfera bosimlaridagi gazlarda ro’y beradigan razryadlarni tekshiramiz.
1. Toj razryad. Razryadning bu turi vujudga kelganda elektrodlar yaqinida huddi quyosh tojiga o’hshagan nurlanish kuzatiladi. Toj razryad vujudga kelishi uchun nihoyat kuchli notekis elektr maydon mavjud bo’lishi shart. Masalan, katta kuchlanishli elektr toklarni o’tkazuvchi simlarni ko’raylik. Sim va erni kondensatorning ikki qoplamasi deb qarash mumkin. Bu kondensatordagi elektr maydon notekis bo’lib, maydon kuchlanganligi sim yaqinida juda katta qiymatga erishadi. Bu sohadagi gaz elektr maydon ta’sirida nihoyat intensiv ravishda ionlashadi. Shuning uchun bu sohada simni qar tomondan o’rab olgan nurlanish, ya’ni mustaqil gaz razryad kuzatiladi. Bu esa elektr energiyaning isrof bo’lishiga sabab bo’ladi. Toj razryad faqat simlar atrofidagina emas, balki kuchli va notekis elektr maydon vujudga kelgan elektrodlar atrofida ham vujudga keladi. Masalan, elektrodning biror qismi egrilik radiusi kichik bo’lgan uchlikka ega bo’lsa, bu sohada (uchlikda) elektr zaryadning kontsentratsiyasi juda ortib ketadi. Shuning uchun bu uchlik atrofida nurlanish kuzatiladi. Toj razryad kema machtalarining, darahtlarning uchlarida ham kuzatiladi. Qadim vaqtlarda bu hodisalarni «avliyo El ma chiroqlari» deb atashgan.
2. Uchqunli razryad (uchqun). Kondensator qoplamalari yoki induksion g’altak chulg’amining ikki uchi orasidagi kuchlanish nihoyat katta (3106 Vm) bo’lganda gazning turtki ravishda zarbdan ionlanishi natijasida qisqa vaqtli razryad – uchqun vujudga keladi. Eng ulkan uchqun razryad – yashindir. Yashin bulutlar orasida yoki bulut bilan Yer oralig’ida katta poteptsiallar farqi vujudga kelishi natijasida paydo bo’ladi. Uchqun yaqinidagi gaz yuqori temperaturalargacha qiziydi va keskin kengayadi. Bu esa o’z navbatida tovush to’lqinlarining vujudga kelishiga sababchi bo’ladi. Yashinning uzunligi 50 kilometrgacha, tok kuchi 20000 A gacha etadi. Shuning uchun ham yashin tufayli vujudga keladigan tovush, ya’ni momaqaldiroq juda kuchli bo’ladi.
3 . Ey razryad (elektr yoyi). Agar 3–rasmda tasvirlangan elektrodlarni bir-biriga tegizsak va elektr tok o’tkazsak, elektrodlarning bir-biriga tegib turgan uchlari qiziydi. So’ng ularni bir-biridan bir oz uzoqlashtiraylik. Katod. bo’lib hizmat qiluvchi elektrod juda ko’p termoelektronlar chiqaradi. Bu termoelektronlar elektrodlar oralig’idagi gazni ionlashtiradi. Natijada elektrodlar orasida yoy shaklidagi kuchli (ko’zni qamashtiradigan darajada yorug’) shu’la paydo bo’ladi. Buni elektr yoyi yoki Petrov yoyi deyiladi. Elektr yoyi uchqundan farqli o’laroq, uzluksiz davom etadi. Tajribalar asosida yoy razryad unchalik katta bo’lmagan kuchlanishlarda (40 V) sodir bo’lishi aniqlandi. Lekin tok kuchi katta (3000 A) bo’lishi mumkin. Elekgrodlarning temperaturalari (25004000)°C gacha ko’tariladi. Temperaturaning bu qadar ko’tarilishi metallarni elektr payvandlashda, kuchli yorug’lik tarqatilishi esa yoy lampalarda foydalaniladi.
Endi siyraklashtirilgan gazlarda kuzatiladigan razryad bilan tanishaylik. 4a–rasmda tasvirlangan shisha naychaning ikki tomoniga metall elektrodlar kavsharlangan. Bu naycha ichidagi gaz bosimi 0,1 mm simob ustuniga, elektrodlarga berilgan kuchlanish bir necha yuz voltga teng bo’lganda naychadagi gazda mustaqil razryad kuzatiladi. Razryad tuzilishining mayda tafsilotlari bilan qiziqmay, uni ikki qismdan i borat deb ko’rishimiz mumkin. Katodga yaqin joylashgan nurlanish sodir bo’lmayotgan sohani katod qorong’i fazosi deyiladi. Razryadning qolgan (anodgacha davom etgan) qismida miltillagan nurlanish kuzatiladi. Razryadning bu qismini nurlanuvchi anod ustuni deyiladi. Yolqin razryad deb nomlangan bu razryadda katod hamma vaqt sovuqligicha qoladi. U holda ionlar qanday vujudga keladi? Bu savolga javob berish uchun katod bilan anod oralig’idagi nuqtalarda potensialning o’zgarishi bilan tanishaylik. 4b–rasmda katod va naycha ichidagi tekshirilayotgan nuqta orasidagi kuchlanish U ni katoddan ushbu nuqtagacha bo’lgan masofa l ga bog’liqlik grafigi tasvirlangan. Bu grafikdan ko’rinishicha, potensialning asosiy tushuvi katod qorong’i fazosiga to’g’ri keladi. Shuning uchun ham uni katod potensial tushuvi deb ataladi. Katod tomon tortilayotgan musbat ionlar bu sohada katta energiyalarga erishadi va katodga urilgach, undan bir necha elektron ajralib chiqishiga sababchi bo’ladi. Bu elektronlar o’z navbatida katod potensiali ta’sirida tezlashib gaz molekulalari bilan to’qnashganda zarbdan ionlanishni vujudga keltiradi. Vujudga kelgan yangi ionlar yana katod tomon intiladi, katod potensiali ta’sirida yana tezlashadi, katoddan elektronlarni urib chiqaradi va hokazo. Demak, elektrodlar oralig’ida kuchlanish mavjud bo’lsa, razryad uzluksiz davom etaveradi. Shuni ham qayd qilib o’taylikki, fanda elektronlar bilan birinchi tanishuv yuqorida bayon etilgan tajribadagi katoddan ajralib chiqayotgan elektronlar oqimini tekshirish natijasida ro’y bergan. Shuning uchun bu elektronlar oqimi katod nurlari deb atalgan. Katoddan elektronlarni urib chiqarayotgan musbat ionlar esa anod nurlari deb atalgan.
Naychadagi gazni o’zgartirganda nurlanishning rangi qam o’zgaradi. Masalan, neon – qizil, argon – ko’kish, geliy – sariq rangdagi nurlanish beradi. Yolqin razryadning bu xususiyatlaridan kunduzgi yorug’lik lampalarida, vitrinalarni yoritish, bezash maqsadlarida foydalaniladi.

Yüklə 197 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin