Mavzu: epik asarlarni o'rganishda ifodali o'qishning o'rni va ahamiyati


EPIK ASARLARNI O'RGANISHDA IFODALI O'QISHNING O'RNI VA AHAMIYATI



Yüklə 42,7 Kb.
səhifə2/3
tarix20.09.2023
ölçüsü42,7 Kb.
#146256
1   2   3
Mavzu epik asarlarni o\'rganishda ifodali o\'qishning o\'rni va ah-fayllar.org

EPIK ASARLARNI O'RGANISHDA IFODALI O'QISHNING O'RNI VA AHAMIYATI
Abdulla Oripov “Kolumbda bor alamim manim, O’zbekiston vatanim manim” – der ekan, bu orinda Amerika qit’asi mavjud ekanini Kolumbdan bir necha asr avval o’zbek olimi bashorat qilib ketganini poetik ishora va bu ilmiy-tarixiy haqiqatga shoirona munosabat hamda Beruniyga vatandoshlaridan faxrlanish, g’ururlanish tuyg’usi bor.bunday misralar kuchli estetik ta’sirdan tashqari, kitobxonni ma’rifiy jihatdan boyitadi.
Yoki siz vatanparvarlik mavzuiga bag’ishlangan ikkita she’r o’qidingiz. Ya’ni ikkovining mavzui birdek dolzarb. Birinchisi sizga mutlaqo ta’sir etmadi, tuyg’ularingizni uyg’otmadi. Ikinchisidan esa behad hayajonlandingiz, vatanga mehringiz ortdi, shu vatanga munosib farzand bo’lish tuyg’ularingiz yanada mavjlandi.bu, sherdagi badiiy mukammallik tufaylidir. Demak, har qanday, hatto eng dolzarb mavzu ham faqat go’zal, yuksak saviyada, mukammal ravishda o’z ifodasini topgan taqdirdagina muhim ahamiyat kasb eta oladi.
Epikada qahramonning ichki kechinmalari hayotning go’zal va xunuk tomonlari aks ettiriladi. Epik sherlarda yozuivchi o’zi to’g’risida, o’zining xayol va o’ylari, orzu istaklari, hissiyotlari va boshqa odamlarga, tabiatga bo’lgan munosabatlari haqida gapiriladi.
Epik tur janrlarining asosida ham inson hayoti, muhabbati va nafrati, sevinchi va iztirobi o’zining badiiy ifodasini topadi.
V-IX sinflarda Epik asarni organishning asosiy usuli o’qituvchi va o’quvchining ifodali o’qishidir.
Ifodali o’qish bilan o’quvchi sherda shoir tasvirlagan voqea, obraz haqida tasavvurga ega bo’ladi. Bunga u har bir so’z, misra mazmuni chuqurkshtirish orqali erishadi. Sheriy asarlar turli shaklda tahlil qilinadi: aniq reja asosida ifodali o’qiladi, ayrim so’z misralarga izoh beriladi, obrazlar taqqoslanadi, suhbat tashkil qilinadi.
X-XI sinflarda Epik asar tahlili turli turli usulda bo’lishi mumkin. Tahlil davomida o’quvchlar sher to’g’risidagi o’z shaxsiy fikrlarini ham bayon qiladilar.
A. Oripov “Temir odam” sheriga “Temir odam” deb nom qo’yganligini izohlash.
Ma’lumki, A. Oripovning bu sherida murakkab matematik tenglamalarni oson yecha oladigan , elektron hisoblash mashinalari bilan ikkilanmay muomalada bo’lish iqtidoroga ega bo’lgan shaxsning yig’layotgan bolaga befarq qarashi mumkinligi va bunday odmlarni “Temir odam” deb atash lozimligi ko’satiladi. O’qituvchi bu o’rinda o’z so’zida muqim turadigan, so’zi bilan amali mos keladigan temir irodali odamlarni xalq ijobiy ma’noda Temir odam deb atashini esga soladi. A. Oripov esa o’z sherida o’zgalar g’amiga befarq qarovchi hissiz, bag’ritosh odamlarga nisbatan “Temir odam” atamasini qo’llagan.
Ma’lum bo’ladiki, bitta so’z birikmasi ikki vaziyatda tamomila zid ma’nilar anglatishini o’quvchlarga tushuntirish imkoni paydo bo’ladi.
“Kishini mashg’ul etgan, to’lqinlatgan, shodlatgan, qayg’uga solgan, zavqlantirgan, hayajonlantirgan nima bo’lsa, qisqasi, subyektning ichiga nima kirsa, unda nima paydo bo’lsa, shularning barchasini Epika o’zining qonuniy boyligi kabi qabul qiladi” (V.Belinskiy, 184-b). Demak, Epik asar shoirning sezgi mevasi, bir oniy ilhomining natijasi, bir zumda “pishib” yetilgan poetik fikr va tuyg’usining ifodasidirki, ularning ko’pi sarlavha (nom)siz bo’ladi, birinchi misra yoki radif nomi bilan nomlanadi:
“Bu narsa - ta’riflash uchun mazmuni tutqich bermaydigan, muzika sezgisi kabi, Epik asarning xossasidir” (V.Belinskiy, 189-bet). “Uni na aytib berish va na izoh qilish mumkin; lekin uni shoir qalamidan qanday chiqqan bo’lsa, xuddi shunday o’qib berish bilan ikkinchi odamda ta’sir qoldirish mumkin; agarda uni so’z bilan aytib berilsa yoki prozaga aylantirilsa, u qanotlari chiroyli rang-barang kapalak hozirgina ichidan uchib ketgan xunuk, o’lik bir chag’anoqqa aylanadi... bu narsa shuning uchun ham qiyinki, sof Epik asar go’yo bir kartinaga o’xshaydi, lekin unda muhim narsa kartinaning o’zi emas, u bizda uyg’otgan sezgidir” (V.Belinskiy, 141-142 betlar); bu sezgilarning turli-tumanligini o’zida jamg’argan va ularni voqye qiluvchi Epik tafakkurning janrlari ham xilma-xildir; R.Orzibekovning hisoblashicha, birgina mumtoz o’zbek she’riyatida 30 ga yaqin Epik janr va shakllar (R.Orzibekov. O’zbek she’riyati janrlari. SamDU nashri 1998, 10-bet)bor... Bular:
Debocha, nazira, faxriya, marsiya, soqiynoma, qasida, ta’rix, bag’ishlov, hasbi hol; madhiya, qo’shiq, ashula, alla, lapar, yor-yor; mushoira, shiru-shakar, muvashshah, g’azal, tuyuq, ruboiy, fard, masnaviy, mustazod, sonet, tarjeband, tarkiband; to’rtlik, musallas, murabba, muxammas, musaddas, musabba, musamman, mutassa, muashshar va h.
Bularning hammasi ham o’zining muayyan janriy xususiyatlariga ega; katta – kichikligidan qat’i nazar bo’lishi mumkin bo’lgan hayotning barkamol va betimsol obrazini – san’atning buyuk asarlarini voqye qilgandirlar; ularning ba’zilarini o’rganishning o’ziyoq, mulohazalarimizni isbot etadi.
A.Epikaning kichik janrlari
Fard(arabcha so’z bo’lib, yakka, yolg’iz, toq ma’nolarini beradi) “shoir tomonidan ma’lum mavzu va g’oyaviy maqsadda ijod qilingan mustaqil she’riy baytdir. Fard bir bayt hajmidagi, shaklidagi she’riy asardir. Unga berilgan janr atamasi ham baytning yakkaligiga asoslanadi. Binobarin, baytning yakkaligi uning janriy belgisini ham anglatadi. Shu nomning lug’aviy, istiholiy ma’nosida uning ixcham, o’ta mo’jaz she’r shakli ekanligi ham anglashib turiladi: qisqalik va siqiqlik unda chuqur mazmunni, pandu hikmat va donolikni ifodalashni taqozo etadi” (R.Orzibekov. O’zbek she’riyati janrlari va poetikasi, II kitob, Samarqand, SamDU nashri, 1999, 4-bet):
Haq yo’linda kim senga bir harf o’qitdi ranj ila,

Aylamak oson emas haqqin ado ming ganj ila.


(Alisher Navoiy)
Fardni “mufradot”, “fardiyot” deb ham yuritadilar. Turkiyalik olim Tohirul Mavlaviy, bir bayt qofiyadosh bo’lsa (yuqoridagidek) “musarra’”, qofiyadosh bo’lmasa (pastdagidek) “fard” deb yuritadi.
Xalq og’zaki ijodida bu shakl “maqol”, “matal”, “hikmat”, “otalar so’zi” nomlari bilan yuritilgan:
Dunyo chamanining bulbulisen,

Gul shoxida oshiyon etib ket.


(Nodira)
Ikki nafarning ovqati uch nafarga yetadi.

Yaxshi odamning mehmoni ko’p bo’ladi.


(“Otalar so’zi”)
Bo’lar odam yoshida bosh bo’lar,

Bo’lmas odam qirqida ham yosh bo’lar


(“Amir Temur o’gitlari”)
Bilagi zo’r birni yiqar,

Bilimi zo’r mingni yiqar.


(Maqol)
Musallas (arabcha so’z, ma’nosi uchlik, uchlama) mumtoz poeziyamizda kam yaratilgan. “Bu shaklning kam qo’llanilganining sababi 1-2 juft misradan keyingi 3- misraning qofiya jihatidan toq bo’lishidir (aab). Bu holat esa she’rda notamomlikka, fikriy uzilishga sabab bo’lishi mumkin” (R.Orzibekov. O’zbek she’riyati janrlari, 52-bet) deb asoslash noo’rindir. Bizningcha, uning asosini davr va odamlar ehtiyojidan izlash to’g’riroq bo’lgan bo’lardi. Musallas Yevropa adabiyotida “tersina” (it. uchlik), bugungi poeziyamizda “uch chanoq” deb yuritiladi. Unda poetik olamning obrazi to’liq ifodasini topa oladi; bugungi “tezkor” zamonda kishilarning murakkab, ziddiyatlarga to’la, shiddatkor, betakror ruhiy dunyolarini borlig’icha namoyon etishga qodir kuch-mo’jiza bor. Unda olam mohiyatining, tuyg’ular mag’zining falsafasi ifodasi, bu ifodaning eng nozik va judayam ixcham jonli surati mujassam:
Hyech bir inson anglamas bizni,

Itdek tepib o’tar kiborlar,


Eh, naqadar baxtsizdir ular.
Rauf Parfi O’zturkning bu asaridagi poetik falsafani faqatgina uchlik real ifodalay oladi, uni boshqacha (ruboiy, to’rtlik, muxammas...va h.) janrlar kashf eta olmaydi. Bu fikrning isbotini Rauf Parfi, Vosit Sa’dulla, Anvar Obidjon kabi shoirlarning yetuk uchliklarida ko’rsa bo’ladi.
Ruboiy(ar. - to’rtlik) – “ikki baytli she’r”(Qabul Muhammad) bo’lib, uning yuzaga kelishiga, xalq she’riyatidagi to’rtliklar asos bo’lgan” (B.Sarimsoqov, N.Hotamov). Aruz hukmronlik qilgan davrlarda “hazaj bahrining “ahram” va “ahrab” shajaralaridagi 24 sho’bada yaratilgan... uning yetakchi janr belgisi – undagi chuqur mazmunni hazaj bahri vaznlarida ifodalash” (R.Orzibekov) sanalgan.
“Odatdagi ruboiyning birinchi misrasi tezis, ya’ni shoir keyin isbot etishi lozim bo’lgan fikrning da’vo shaklida o’rtaga tashlashidir. Ikkinchi misra antitezis, avvalgisiga zid, uning aksidek jaranglaydi. Biroq, dastlab qo’yilgan tezisning isbotiga xizmat qiladi. Uchinchi misra qofiyasiz bo’lib, moddai ruboiyya deb ataladi. Shoir xulosa chiqarishga tayyorlanar ekan, bu guyo asosiy maqsadga, xulosaga olib keluvchi ko’prik burchini o’taydi. Nihoyat so’nggi misra, maqsadni ochiq, ravshan aytib tugatilishi sintezdir. Ruboiy, to’rt misraga sig’dirilgan butun bir she’riyat dunyosi, insonning g’oyat xilma-xil va juda boy fikr-hislari, “qalb dialektikasi”ning ajoyib tarjimonidir” (M.Yunusov. Barhayot an’analar, T., 1969, 77-bet).
Ruboiy qofiyalanishga qarab ikki xil bo’ladi. Agar u a-a-b-a tarzida qofiyalansa xosiy ruboiy, -a-a-a-a tarzida qofiyalansa taronai ruboiy deb yuritiladi.
Bugungi poeziyamizda ham ruboiylar ko’plab yaratilmoqda “... inson hayotida, ichki kechinmalarida yuz bergan eng teran va keskin momentlardagi mulohaza va fikrlarni quyma satrlarda gavdalantirishi” (A.Hayitmetov. Navoiy Epikasi, T., “Fan”, 1961, 186 bet) va uning falsafiy mohiyatini g’oyatda chuqur va qabariqli, ixcham va lo’nda aks ettirish hazaj bahridan keyingi yetakchi belgiga aylandi.
Shoirlar majlisi - hislar to’foni,

O’tkir tuyg’ularning tinmas bo’roni,


Unda olam tirik, ona-Yer uyg’oq,
Unga erisholmas dunyo sultoni.
(To’lan Nizom. “Uch yuz uch ruboiy”.)
Ular (bahr va falsafiylik)ning birbutunligi, ayniqsa, Umar Xayyom ruboiylarida go’zal ifodasini topgan. Xayyom mayni - Allohni ulug’laydi, undan boshqa ishonchi ham, umidi ham, hamdami ham yo’q. Uning faryodi ham, tug’yoni ham, baxti ham, baxtsizligi ham-o’zligining mohiyati falsafasiga aylanib, quyma satrlarda jilolanaveradi. Ha, “Xayyom ruboiylari foniy bandaning javobsiz faryodlaridir” (A.Muxtor).

Quloq tuting-a:


May ichsang, oqilu dono bilan ich,
Yoki bir gul yuzli zebo bilan ich.
Oz-oz ich, goh-goh ich, ham yashirin ich,
Ezma, rasvo bo’lma, hayo bilan ich.
Yoki:
Ichganda, aqldan begona bo’lma,
Es jo’yib, jahlga sen xona bo’lma.
Istasang qizil may halol bo’lishin,
Hyech kimni ranjitma, devona bo’lma.
Tuyuq (ar. – tuslash, tuymoq) – Epikaning o’ynoqi, shoirning so’z san’atini yaqqol ko’rsatuvchi janrdir. Uning tadqiqotchilaridan R.Orzibekovning ta’kidlashicha, tuyuq “to’rt misradan iborat mustaqil va to’liq ma’noga ega bir butun asar ekanligi; 2) ko’proq a,a,b,a ba’zan a, a, a, a shaklidagi qofiyalanish; 3) xuddi ruboiydagi singari tezis (1-misra), antitezis (2-misra), moddai tuyuq (3-misra) va sintez (4-misra) kompozitsiyasiga ega bo’lishi va nihoyat 4) murabba’ she’rlaridan farqli o’laroq so’nggi misralarda shoir taxallusining ko’rsatilmasligi kabi xususiyatlari bilan ruboiylarga o’xshasa ham, ammo o’ziga xos yagona vazn-“ramali musaddasi maqsur” (foilotun foilotun foilun)da yozilishi va shu “vazn bilan o’z badaniga noz libosini kiyishi”(A.Jomiy) aksar qofiyalarining tajnisli so’zlardan iborat bo’lishi bilan farq qiladi”(R.Orzibekov. O’zbek she’riyati janrlari, Samarqand, 1999, 98-bet).

Tuyuqlar tajnis san’atining ishtirok etishi yoki etmasligiga ko’ra 1) tajnisli va 2) tajnissiz tuyuqlarga bo’linadilar. Garchi bitta vaznda yozilishi shartligi – uning imkoniyatlarini cheklasa-da, shoirning omonimlardan foydalanish mahoratini to’liq namoyon etishi bilan ardoqlidir.


Jumladan,
G’am yuki to qomatim yo qilmadi,
Ohim o’tig’a falak yoqilmadi,
Qilmadi rahmi mango, xud o’zgaga
Bilmadimkim, qildimu yo qilmadi.
Ogahiyning tuyug’idagi qofiya shaklan bir xil, mazmunan uch ma’noga ega bo’lgan “yo qilmadi” so’zi asosiga qurilgan, birinchi misrada-qomatni egmadi, g’am yukida qomatim bukilmadi ma’nosida, ikkinchi misrada - ohim o’tidan falak yonmadi ma’nosida, to’rtinchi misrada – qilmadi ma’nosida qo’llanilgan.

To’rtlik – ruboiy va tuyuq janri talablari(vazni)ga javob bermaydigan to’rt misralik barcha she’riy asarlarni to’rtlik(qorishiq) janri deb yuritish asoslidir. To’rtliklarning mavzu va mundarijasi – hayotning barcha jihatlarini qamrab oladi; ularda bu jihatlar siqiq tarzda poetiklashadi:


Xalqqa ayting, men aslo o’lganim yo’q,

Yov qo’liga taslim ham bo’lganim yo’q.


Men elimning yuragida yashayman,
Erk deganning tilagida yashayman.
(Hamid Olimjon)
Mazkur “qorishiq janr”ning Jamol Kamol aytgandek, asosiy belgilari bor. “Bular: a) Epik ifodaning erkin parvozi; b) kechinmalar doirasiga tushgan eng uvoq mayda-chuydalarning ham shu ondayoq qayd etilishi v) bevosita nutq-monolog bilan chuqur suvrat-tasvirlarning almashinib turishi; g) vazn va mulohazalarning erkin qo’llanishi kabi xususiyatlardir”1.
Orzum shul, o’chmasin yongan charog’ing,

Yulduzday nur sochsin chashming-qarog’ing.


Magar chinor bo’lsang chinorday yasha,
Bevaqt uzilmasin biror yaprog’ing.
(Abdulla Oripov)
Ko’rinadiki, bu xil to’rtliklar – “universal”lik xususiyatini kasb etadi va uning tarixi – xalq og’zaki ijodidan to hozirga qadar yaratilgan to’rtliklarning barchasini o’z ichiga oladi.
B.Epikaning o’rtacha janrlari
G’azal (arabcha so’z, ma’nosi “Ayollarga sevgi va munosabat izhor qilish”) asosan ishq – muhabbatni kuylovchi, muhabbat kabi judayam qadimiy, doimo yangi bo’lgan Epik she’rdir. G’azal mavlono Fuzuliy ta’biricha, “Shoir qudratini bildiruvchi, hunarning guli- gulistoni”dir, Mavlono Vohid Abdulla nazdida “Qalb qonidan ochilgan lola”dir.
G’azal aruzda ikki misrali bayt usulida yoziladi. Uning birinchi bayti “matla’” (“boshlanma”) deb yuritiladi va undagi ikki misra qofiyadosh (a,a) bo’ladi. Keyingi baytlarning ikkinchi misralari matla’ga qofiyadosh (ba, va, ga, da ... va h.) bo’ladilar. G’azalning oxirgi-xulosaviy bayti “maqta’” (“tugallanma”) deb yuritiladi va unda g’azal muallifining ismi yoxud taxallusi (“qutilish, xalos bo’lish”) qo’llaniladi. G’azalda, ko’pincha, qofiyadan so’ng radif keladi.
G’azal 3 baytdan 19 baytgacha bo’lishi mumkin. Uning mumtoz shakli 7 baytdir. Jumladan, Alisher Navoiyning “Xazoinul maoniy” devonidagi 3244 asardan 2600 tasi g’azal bo’lib, ularning 1774 tasi 7 baytlidir. Ushbu ta’kiddan ko’rinadiki, g’azal mumtoz adabiyotimizda janrlarning sardori bo’lib kelgan. Qofiyalanish tartibiga ko’ra g’azal: 1) oddiy (a-a, b-a, v-a, g-a...), 2) husni matla’ (a-a, a-a, b-a, v-a, g-a...), 3) zulqofiyatayn (a-a, b-b, v-v, g-g...), 4) zebqofiyatayn (a-a, a-a, a-a, a-a...)ga, g’azal-mushoira, g’azal-chiston, g’azal-nazira, g’azal-muvashshah, g’azal-musajja’, g’azal-qit’a ko’rinishlariga ega bo’lgan.
Dunyoga kelib loyiga bilmay bota qoldim,
Darmon yo’qidin zahri balosin yuta qoldim.
Ko’rdim men oni dushmani ruhu tan ekandur,

Lo o’qi bilan ikki ko’ziga ota qoldim.


Mayxonaga kirdim, bila qoldim kuyarimni,

Masjidga kirib zohidi yaxdek qota qoldim.


Zohid, menga bir shishada may, senga namozing,

Ming taqvini bir kosai mayga sota qoldim.


Vahdat mayini piri mug’on ilgidin ichtim,

Mansur kabi boshimi dorg’a tuta qoldim.


To telbalig’im shuhrati olamni tutubdir,

Bir jilvasig’a ikki jahondin o’ta qoldim.


Ayb etmangiz bu Mashrabi bexudni yoronlar,

Naylayki, bu g’urbat ko’chasidin o’ta qoldim.


Marsiya(arabcha so’z, ma’nosi “Biror shaxsning vafoti munosabati bilan uning xotirasiga bag’ishlab yozilgan motam she’ri”) biror mashhur kishi vafoti munosabati bilan og’ir yo’qotishni, g’am-alamni, hasratu iztirobni kuylovchi asardir. U xalq og’zaki ijodida “yig’i” deb yuritilgan va unda o’limdan, bevafo dunyodan shikoyat qilingan. Bugungi marsiyalarda esa vafot qilgan buyuk shaxsning e’zozli ishlari ulug’lanadi, xalqning yo’qotishdan topgan alamli iztirobi kuylanadi; marhumning bajarishga ulgurmagan ishlarini davom ettirishga chorlaydi. Birgina jumla bilan aytganda, odamiylik o’lmasligini, uni boyitish har bir insonning vazifasi ekanligini – pafos darajasiga ko’taradi.
Zulfiyaning “Sog’inganda”, “Bahor keldi, seni so’roqlab”, Abdulla Oripovning “Onajon”, “Alvido, ustoz”, “Sorlochin uchdi”, Dushan Fayziying “Umr suvday oqar”, Vohid Abdulloning “Yuzidan nur tomardi”, Farruh Hamroyevning “Nuriddin Shukur marsiyasi”, Nodir Jonuzoqning “Ustoz”, Sa’dulla Hakimning “Yolg’on-shoir o’limi” marsiyalari yuqoridagi fikrlarimizning isboti bo’la oladi.
Mana, aytilganlarning eng so’nggisi:
Rayhon qolur, gul qolur

Evoh, o’tar Muhammad,


Oshiq ko’ngil tul qolur,
O’rtab ketar Muhammad.
Erka kiyikni endi

Kim suyadi erkalab.


Hayron ko’zi g’am to’la
Jayron ketar Muhammad?
Yurtim deya kuyganni

Kuyib-yonib suyganni,


Xirad to’nin kiyganni
Kim unutar, Muhammad?
Oy porlar o’sha-o’sha,

Yulduzlar qo’sha-qo’sha,


Nur yog’ilgan tinch go’sha,
Tonglar otar Muhammad.
Er ulug’lar elini,

Yolg’on-shoir o’limi.


Muhammadning yo’lini
Yana tutar Muhammad.
Ashula (yakka xonanda, guruh yoki xor ijro etadigan vokal asar; qo’shiq) to’rt misradan iborat band tuzilishigi ega bo’lib, unda parallelizm keng qo’llaniladi, ya’ni to’rtlikning birinchi ikki misrasi ramziy obrazlar asosiga qurilsa, keyingi ikki misrada asosiy maqsad ifodalanadi. Birinchi ikki misra asosiy maqsad ifodalangan keyingi ikki misrani isbotlashga, aynan shunday bo’lishiga shubha qoldirmaslikka xizmat qiladi:

Qaldirg’och qora bo’lur;


Qanoti alo bo’lur.
Yoshlikda bergan ko’ngil
Ayrilmas balo bo’lur...
Boshimdagi ro’molim

Gul shoxiga ilindi.


Bevafo yorga qarab
Yurak bag’rim tilindi.
Qo’shiq ( 1.Vokal musiqiy asar, ashula; 2.Lapar, terma) ham ashula kabi eng qadimiy janrdir. Unda ham so’z, musiqa, raqs birlashadi. Ashuladek hayotning hamma jarayonlari (to’y, aza, bayramlarda, mehnat qilish, hordiq olish paytlarida ham)da kishilarga hamrohlik qiladi, dardu hasratlarni, shodligu quvonchlarni, orzu-armonlarni (qo’yingki, insonga xos barcha kechinmalarni) voqye qiladi, musiqiyligi va ohanraboligi bilan barcha qalblarni zabt etadi, qalb torlarini chertib, kechinma va tuyg’ularga ezgulik jilosini beradi, harakatga yetaklaydi, hayotni sevishga, ardoqlashga, e’zozlashga chorlaydi.

Deyarli barcha nazariy adabiyotlarda, hattoki “O’zbek tilining izohli lug’ati”da ashula va qo’shiq (so’zlari) farqlanmagan. Holbuki, ashuladagi biz ta’kidlagan yuqoridagi xususiyatlar qo’shiqda uchramaydi. Unda ifoda etilayotgan his-tuyg’ular mantiqiy izchillikka bo’ysinadi. Birinchi misra (bayt)ni ikkinchi misra (bayt), ikkinchi misra (bayt)ni uchinchi misra (bayt)... to’ldirib boradi. Bu xususiyat g’azal, marsiya, lapar, yor-yor, alla kabi janrlarga ham xos bo’lgani (aslida bu xususiyat Epikaning deyarli barcha janrlariga tegishlidir) va yaqqol ko’zga tashlangani uchun, ularni qo’shiq qilib kuylash odat tusiga kirgandir. Ana shu asoslarga suyanib, adabiyot qo’shiq (aslida xirgoyi)dan boshlangan, desak mumkindir.


Bugungi adabiyotimizda Muhammad Yusuf, Oxunjon Hakimov, Normurod Narzullayev, Xosiyat Bobomurodova kabi ko’plab qo’shiqchi shoirlar bor. Ularning serzavq qo’shiqlaridan biri – Xosiyat Bobomurodovaning “Vatan yagonadir” asari hisoblanadi:
Derlar shirin so’zning gadolari ko’p,

Yonib turgan ko’zning adolari ko’p,


Yurtlar bor, hattoki xudolari ko’p,
Vatan yagonadir, Vatan bittadir...
Nega uchgan qushlar qaytadi bot-bot,

Qozig’iga izlab kelur uchqur ot,


Dunyoda bor bo’lsin mehr-oqibat,
Vatan yagonadir, vatan bittadir!
Vatan, deb vatandan ketganlar aytsin,

Sog’inch yoqasidan tutganlar aytsin,


Pushaymonlig’ zahrin yutganlar aytsin:
Vatan yagonadir, Vatan bittadir!
Birov bor-onasin tashlab ketadi,

Birov bor-bolasin tashlab ketadi.


Ammo Vatan tashlab ketmas hyech qachon,
Vatan yagonadir, Vatan bittadir!..
Sonet (ital sonare –jaranglamoq) 14 misradan iborat bo’ladi: uchta to’rt misralik va bitta ikki misralik banddan, ba’zan esa ikkita to’rt misralik, ikkita uch misralik banddan tashkil topadi. Birinchi ikki band-dastlabki qism –“katren” (fr. quatrion – to’rtlik), yakunlovchi qism – “terset”(lat. Tres-uchlik) deb yuritiladi va ular g’oyaviy-kompozision jihatdan o’zaro bog’lanib, yaxlitlikni yuzaga chiqiradi. Sonetda fikr g’oyatda siqiq, ta’sirchan tarzda voqye bo’ladi. Oxirgi bandgacha fikr izchil rivojlanadi yoki uning qirralari detallashtiriladi – bor bo’y-bastining mohiyati ochilgandan so’ng, eng so’nggi bandda poetik fikrga yakun yasaladi.

I.Bexer sonetni badiiyatning eng yorqin dialektik ko’rinishlaridan biri; dastlabki to’rt misrasini tezis sifatida birinchi katren, keyingi to’rtlikni antitezis tarzida ikkinchi katren, so’nggi ikki uchlikni sintez deb yuritishni tavsiya qilsa, A.Muxtor uni – she’riyatning olifta kamzuli, deydi. Sonetlar dastlab Italiyada (XIII-XIVasrlar) paydo bo’lgan, Dante, Petrarka, keyinroq Mekelenjelo; V.Shekspir (Angliya), Miskevich(Polsha), Derjavin, A.S.Pushkin, Shchipayev (Rossiya) ijodlarida sonetning go’zal namunalari yaratilgan. O’zbek adabiyotida sonetlarning namunalari Usmon Nosir, Maqsud Shayxzodalar tomonidan yaratildi. Barot Boyqobilov 700dan ortiq sonetlar bitdi, uning ijodida sonetlar guldastasi yuzaga keldi. Sonetlar gulchambari-magistral (gr. magistralis-boshqaruvchi) 15 sonetdan (210 misradan) iborat bo’ladi. Birinchi sonetning oxirgi misrasi bilan ikkinchi sonet boshlanadi. Ikkinchi sonetning oxirgi misrasi bilan uchinchisi boshlanadi. Shu tariqa 14 ta sonet yaratiladi va 15chi magistral sonet 14 sonetning birinchi misralaridan tuziladi. Oxirgi misra esa o’z navbatida birinchi misrani takrorlash bilan tugaydi. Muhammad Ali, Rauf Parfi, Mirzo To’ra, Ibrohim Yusupov kabi ijodkorlar ham ko’plab sonetlar ijod etdilar. Ularda falsafiylik, “yombi”lik - original fikrlar chuqurlasha boshladi, katren va tersetlarning vobastaligidan so’nggi band uchun zarur bo’lgan poetik xulosalar chiqarish san’ati rivoj topdi.


O’zbek sonetlarining eng go’zallaridan biri Cho’lponing “Men va boshqalar” (O’zbek qizi og’zidan) asaridir:
Kulgan boshqalardir, yig’lagan menman.

O’ynagan boshqalar, ingragan menman.


Erk ertaklarini eshitgan boshqa,
Qullik qo’shig’ini tinglagan menman...
Boshqada qanot bor, ko’kka uchadir,

Shoxlarga qo’nadir,bog’da yayraydir.


So’zlari sadafdir, tovushi naydir,
Kuyini har yerda elga sayraydir.
Menda-da qanot bor, lekin bog’langan...

Bog’ yo’qdir, shox yo’qdir, qalin devor bor.


So’zlari sadafdek, tovushi naydek
Kuyim bor... uni – da devorlar tinglar.
Erkin boshqalardir, qamalgan menman,
Hayvon qatorida sanalgan menman.
V.Epikaning “yirik” janrlari
Hajm kengligi jihatidan tarji’band, tarkibband, soqiynoma va qasidalar Epikaning yirik janrlari sanaladi. Jumladan, tarji’bandlar 16-24 misrali 5-10 band (Masalan, Alisher Navoiyning bir tarji’bandi har biri 10 baytli 10 banddan iborat. Bu degani 200 misradir)dan, tarkibbandlar 16 misrali bir necha bandlardan tashkil topadi. Ular mumtoz adabiyotimizda ham ko’p uchramaydi. Jumladan “Xazoyinul maoniy”dagi 3244 asarning to’rttasi tarji’band, bittasi tarkibbanddir, ikkitasi qasida va bittasi soqiynomadir.
Tarji’band (arabcha so’z, ma’nosi: banddagi takror) “asosan bir baytning har band oxirida aynan takrorlanib (tarji’) kelishi bilan xarakterlanuvchi she’r bo’lganligi uchun shu takrorlanuvchi bayt “vosita bayt”, “bosh bayt”, “vosila bayt” deb yuritiladi va masnaviy shaklida (aa,bb,vv) qofiyalanadi. Chunki bandlardagi boshlang’ich baytning qofiyasi aa-dir, navbatdagi baytlarda esa g’azallardagi qofiyalanish usuliga o’xshab faqat ikkinchi misralar qofiyalanadi va ular oxirgi bosh baytgacha shu holda davom etadi. Har band oxirida, muayyan tarzda takrorlanib turuvchi baytda shoir aytmoqchi bo’lgan g’oyaviy muddao, asosiy fikr ta’kidlanadi va o’quvchi diqqati doim shu baytdagi xulosaga qaratib boriladi” (R.Orzibekov, O’zbek she’riyati janrlari, S., 1998, 112-bet).
“Badoye’ ul-vasat” (A.Navoiy)dagi tarji’bandning har (jami 7 band) bandi 8 baytdan iborat bo’lib, har band oxirgi:
Yodingni qilay harifi majlis

Fikringni etay ko’ngilga munis


bayti takrorlanadi. Tarji’bandning oxirgi bandidagi tarji’bayt (vosita bayt)dan oldin shoirning taxallusi ham ba’zida ko’rsatiladi, ba’zida ko’rsatilmaydi. Aytilganlarni to’liq anglash uchun, ushbu tarji’bandning birinchi va so’nggi bandlarini qayd etamiz. Uning birinchi bandi:

Ey kirpiki neshu ko’zi xunxor,


Jonimni necha qilursen afgor.
La’ling g’amidin ko’ngulda erdi,

Har qonki sirishkim etti izhor.


Hayhotki, hajring ilgidindur

Jonimda alam, tanimda ozor.


Yuzungni ko’rub meni ramida,

Ishq o’tig’a bo’lg’ali giriftor.


Sen erding majlisim harifi
Kim, yedi hasad sipehri g’addor.
Yuz hasrat ila meni ayirdi

Vaslingdin, ayo, xujasta diydor.


Emdiki firoq aro tushubmen,

Topquncha yana harif, yo yor.


Yodingni qilay harifi majlis

Fikringni etay ko’ngulga munis.


Uning so’nggi(yettinchi) bandi:
Ey kishvari husn uzra hokim,
Xo’blar bori hazratingda xodim.
Buzdung bu ko’ngulni lojaram mulk –

Vayron bo’lur, o’lsa shoh zolim.


Hijron meni chunki o’lturur zor,

Sen ham madad etmaging ne lozim.


Har nechaki beinoyat o’lub,

Qilding meni begunoh mujrim.


Ummid budurki, yona tengri

Qilsa meni maqdamingg’a azim.


Iqbol kebi turub qoshingda,

Bo’lsam yana xidmatingg’a jozim.


Vaslingda g’azal tafakkur aylab,

Unutg’amen ushbu baytnikim.


Yodingni qilay harifi majlis,

Fikringni etay ko’ngulga munis.


Tarkibband(arabcha so’z, ma’nosi: bandni biriktirish) qofiyalanishi va kompozision tuzilishi jihatidan tarji’bandga o’xshaydi. Faqatgina tarkibbandda aynan takrorlanuvchi bayt bo’lmaydi, balki har bir band oxirida yangi va mustaqil qofiyaga ega bo’lgan vosila bayt ishlatiladi, u go’yo har bandga xulosa yasaydi.
Alisher Navoiy yaratgan birgina tarkibbandning ikki (jami 7 band, har bandi 8 bayt) bandini keltirsak, mulohazalarimiz isbot topadi:
Manga zulm o’ldi falakdinki chu bo’ldung bemor,

Kerak erdiki men o’lsam boshing uzra g’amxor.


Sharbating ezsam edi shirai jonim qo’shubon,

Ichururga qilibon jahd nekim mumkin bor.


Ham g’izo men kerak erdiki tutib ollingda,

Rag’bat aylarga desam erdi muloyim guftor.


Gah boshingni tuzatib, goh ayoqingni yopib,

Evrulub boshinga farzandlig’ aylab izhor.


Gar qazo yetsa qilib ho’y ila olamni qora,

Yoqa yirtib etibon tosh ila ko’ksimni figor.


Navhalar tortibu na’shing ko’tarib egnimga,
Bosh yalang aylabu bexudlug’ etib majnunvor.
Tark etib olam ishin qabring uzra sokin o’lub,

Ko’rsatib elgaki ne nav’ kerak ermish yor.


Chora yo’qtur chu bu nav’ ermas ekandur taqdir,

Mumkin ermas kishi taqdirg’a bermoq tag’’yir.


Do’stlar, dahr vafosini xayol aylamangiz,

Burju kohig’a tama’ g’ayri zavol aylamangiz.


Turfa mahbub durur umru vafosi yo’q aning,

Andin istarg’a vafo fikri mahol aylamangiz.


Har kishi komil erur, bas ang’a haq bandalig’i,

Mundin o’zga tama’i kasbi kamol aylamangiz.


Yo’q jamol ichra vafo husnig’a dog’i bunyod,

G’arroi husn bo’lib arzi jamol aylamangiz.


Olami foniy uchun ranju mashaqqat chekmang,

Mol uchun g’am yemangiz, fikri manol aylamangiz.


Ishq dardig’a Navoiy kebi mag’rur o’lmang,

O’zni har mahvash uchun shifta hol aylamangiz.


Turk piri kebi olamdin etakni silking,

Do’stdin g’ayri tamannoi visol aylamangiz.


To salomat bu xatar manzilidin solib kom,

Ma’mani vaslg’a bo’lg’ay tuta olmoq orom.


Ifodali o`qish qoidalari. Ifodali o`qishga qo`yilgan talablar. Ifodali o`qish bo`yicha chop etilgan uslubiy adabiyotlar, ularning mualliflari, yutuq va kamchiliklari.
Ifodali o`qish metodikasi. O`qish texnikasi. Ifodali o`qish tarixi. Tez va ifodali o`qishning farqi.
Turli uslubdagi matnlarni o`qish qoidalari. She`r, g`azal, ruboiylarni o`qish. Xalq og`zaki ijodi asarlarini – doston, ertak, latifa, lof, masal, matal, topishmoq, tezaytish, sanama, maqol va boshqalarni o`qish. Obrazlarga bo`lib rolga kirib, taqlid qilib o`qish. Turli tadbirlarga, radio, televideniyeda tabriknoma kabilarni o`qib berish usullari.
Yuqorida sanab o`tilgan asarlardan namunalar o`qib berish. Boshlang`ich sinflar “O`qish darsliklariga kiritilgan asarlar”dan o`qish. Sinfdan tashqari o`qish mashg`ulotlarida o`qib kelinadigan asarlardan o`qish.
Ishtirokchilarning ifodali o`qishlariga baho berish. Yangi alifboda ifodali o`qishlarini tushuntirish.
1. a) mashg`ulotning maqsadi ishtirokchilarning davlat talablarida ta`kidlangan “lotin yozuviga asoslangan yangi alifboda bir qarashda ifodali o`qiy olish” ko`rsatkich bo`yicha malakalarini aniqlash hamda ularga bu boradagi yangiliklar to`g`risida ma`lumot berib, o`quvchilarda ifodali o`qish malakalarini shakllantirish yuzasidan tavsiyalar berish.

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ta’lim jarayonida o’quvchilarning ijodiy faoliyatini rivojlantirish uchun turli shart-sharoitlarlarni yaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun ta’lim talablarini aniqlash va shu talablar asosida uning ustuvor qo’nalishlarini izlanuvchi ta’lim, muammoli vaziyatlar yaratish va ta’limga texnologik yondashuv asosida tashkil etilishi o’quvchilar ijodiy faoliyatini rivojlantirishning samaradorligiga zamin tayyorlaydi.
Tinglovchiga asarning g'oyaviy mazmunini, muallifning hayot haqidagi fikr-mulohazalarini, qahramonlarning ichki hissiyotlarini yetkazish ifodali o'qish oldiga qo'yiladigan asosiy vazifadir. Shu maqsadda har bir talaba ifodali o'qishning o'ziga xos xususiyatlarini mukammal o'rganishi kerak. Uni puxta o'zlashtirgan kishining nutqi ravon, shirali bo'lib, o'z fikrini tinglovchilarga to'g'ri va izchil yetkaza oladi.
To'g'ri, badiiy asarlarning hammasi ham bir xilda o'qilavermaydi. Har qanday asarni ifodali o'qish uning janr xususiyatlari va kompozision tuzilishiga ko'ra belgilanadi. O'qituvchi asarni ifodali o'qisha kirishishdan oldin uning g'oyaviy mazmunini, obrazlar tizimini va badiiy xususiyatlarini chuqur o'rganishi lozim.
She'riy asarlarni ifodali o'qishning o'ziga xos xususiyatlari o'qiladigan asarning janri, ritmi, qofiyalanish tartibi va band qurilishiga bog'liqBozor munosabatlariga asoslangan jamiyatda yashash har bir insondan ayniqsa, o’quvchi-yoshlardan keng bilimlarga ega bo’lishni talab qiladi. SHunday ekan, voyaga yetayotgan yosh avlodni oilada va ta’lim-tarbiya muassasalarida ijodiy mushohada qilishga o’rgatib borish zarur.
Ilmiy izlanish jarayonida uzluksiz, yaxlit, o’zaro bog’liqlikni ta’minlovchi ta’lim to’laqonli amalga oshmayotganligi sababli o’quvchi-yoshlarning ijodiy faoliyat darajasi sust darajada rivojlanayotganligi aniqlandi. Ayrim paytlarda mustaqil mushohada yuritmaslik oqibatida ta’lim jarayonida muammolar yuzaga kelmoqda.
SHunday qilib, ta’limda o’quvchilar ijodiy faoliyati shaxsning shakllanishi bilan o’zaro aloqada real pedagogik jarayonni vujudga keltiradi va bu jarayon turli ta’lim konsepsiyalari, nazariyalari yordamida loyihalashtirilishi va ta’lim muassasalarida tadbiq etilishi maqsadga muvofiq.
Intellektuallik, mustaqil va erkin fikrga egalik, yuksak onglilik va intellektual madaniyatlilik kabi hislatlarni shakllantirish hamda o’quvchilarni ob’ektiv va hissiy bilishlarini rivojlantirish uchun maxsus metodika, maxsus pedagogik ta’sir o’tkazish mexanizmlarini ishlab chiqish orqali erishish mumkin.


Yüklə 42,7 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin