Mavzu: Ilk bolalik davrida o’z-o’zini anglashning ruvojlanish va 3 yosh inqirozi reja



Yüklə 27,8 Kb.
tarix20.11.2023
ölçüsü27,8 Kb.
#165767
Mavzu Ilk bolalik davrida o’z-o’zini anglashning ruvojlanish va


Mavzu: Ilk bolalik davrida o’z-o’zini anglashning ruvojlanish va 3 yosh inqirozi


REJA:


1. Ilk bolalik davrida o’z-o’zini anglash.
2. Insonning psixik rivojlanishi

Insonning psixik rivojlanishi, uning shaxs sifatida shakllanishi o‘zini o‘zi anglashining, ya’ni o‘zini jismoniy, ma’naviy hamda ijtimoiy mavjudot sifatida anglashining qaror topishi bilan bog‘liq. 0‘zini-o‘zi anglashning rivojlanishi har bir bolada o‘ziga xos tarzda kechadi. Biroq barcha bolalarda, odatda, hayotning birinchi yili oxiriga kelib, o ‘zini-o‘zi anglashning paydo bo‘lganini tasdiqlovchi belgilar kuzatiladi: bola o‘zini, o‘z tanasini uni o‘rab turgan fazodan ajrata boshlaydi. 0‘zini-o‘zi anglashning keying rivojlanishi bolaning o‘z xohishlari va umuman, faoliyati motivlarini anglashi bilan bogiiq boiadi. 0‘z faoliyatining motivlarini anglash bolaga o‘zini-o‘zi anglashning keyingi bosqichiga o‘tishga, ya’ni o‘z harakatlaridan ajrata olishga yordam beradi. Dastlab bola o‘zini faoliyat sub’ekti sifatida anglamaydi. “Doniyor sakrayapti”, “Sevinch uxlamoqchi”, - ilk bolalik yoshidagi bolalar o‘zi haqida deb aytishadi. Hayotning 3-yili o‘zini-o‘zi anglash rivojidagi muhim bosqich bo‘lib hisoblanadi. Chunki bu davrda bola avvallari predmetga mahkam biriktirib qo‘ygan harakatni asta-sekin undan ajrata boshlaydi. Bu hodisa birdan, o‘z-o‘zidan ro‘yobga chiqmaydi. Uning amalga osliisliiga sabab bolaning avvalgi predmetli harakatini yangi sharoitlaraa bajarishi va uni boshqa predmetlarga ko'chirishidir. “Men o‘ynayapman”, “Men kiyinayapman”, “Men ovqat yeyapman” degan gaplami hamda “o‘zim” degan so‘zni 3 yoshi. bolaning nutqida tez-tez uchratishimiz mumkin. 0 ‘zini uchinchi shaxs olmoshi bilan ifodalashdan “men” olmoshini ishlatishga o‘tishi ilk bolalik davrining eng muhim yutuqlaridan biridir. Ba’zi psixologlar, (L.I.Bojovich), hatto, ilk bolalik davrining oxiriga Kelib paydo bo’luvchi “Men” tizimi va uni yuzaga keltiradigan mustaqil harakai qilish ehtiyoji, o‘z “Men”ini ro‘yobga chiqarishi, namoyon etish ehtiyoji ushbu davrda yuzaga keluvchi eng markaziy yangi tuzulma, deb hisoblashadi. Bu tuzilma ketidan paydo bo’uvchi tuzulmalar orasida o‘ziga-o‘zi baho berishning yuzaga kelishi bolaning shaxs sifatida rivojlanishida o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi. Shaxs shakllanishining dastlabki bosqichlarida, ya’ni ilk bolalik davrining oxiri va bog‘cha yoshining boshidagi o‘ziga-o‘zi baho berishning genezisida (yuzaga kelishida) bolaning kattalar bilan boigan muloqoti hal qiluvchi ahamiyatga ega boiadi. Bola o‘zining imkoniyatlari haqida adekvat bilimga ega boimaganligi tufayli kattalaming unga bergan bahosini qabul qiladi. Boshqacha aytganda, bola o‘zini kattalar orqali, ularning bola haqidagi fikri orqali baholaydi. Bola bu davrda o‘ziga-o‘zi baho berishda to’lig’icha kattalarning fikriga suyanadi. 0‘zi haqidagi mustaqil tasavvur elementlari esa biroz keyinroq paydo bo’ladi.Maxsus taqiqotlaming ko‘rsatishicha, (B.G. Nechaev va b.) ushbu elementlar dastlab shaxsiy sifatlar, ahloqiy fazilatlarni baholashda emas, balki predmetli va tashqi xususiyatlami baholashda namoyon bo’iadi. Bu esa harakatlarning predmetdan to’liq ajralib chiqmaganligini ko‘rsatadi. Bog‘cha yoshidagi bola shaxsining rivojlanishida ancha sezilarli bo’lgan o‘zgarish o‘zga kishining tashqi xususiyatlarini baholashdan shaxsiy xususiyatlarini baholashga o‘tishida ifodalanadi. Barcha yosh guruhlardagi bolalarda o‘zIaridan ko‘ra o‘zga shaxslami ob’ektivroq baholashlari kuzatiladi. Biroq bu erda ham maium bir farqlar uchraydi. Jumladan, katta bog‘cha yoshidagi bolalar “Sizlaming orangizdagi eng yaxshi bola kim?” degan savolga odatda “Men” deb javob bermaydilar. Ammo bu bolaning o‘ziga-o‘zi beradigan bahosi pasayganini bildirmaydi. Bolalaming bunday javobni bermasliklariga sabab shundaki, bu yoshda ular ko‘pincha maqtanchoqlik yaxshi emasligini biladilar. Agar o‘zlarini ijobiy tomondan baholamoqchi boisalar, buni ko‘pincha bilvosita amalga oshiradilar. Masalan, “Sen yaxshi bolamisan yoki yomon bolamisan?” degan savolga bolalar (bog‘chaning katta guruh bolalari) “Yaxshi” yoki “Yomon” deb javob bermaydilar, buning o‘miga “Bilmadim... Men kattalarga quloq solaman”, “Men ham 100 gacha sanashni bilaman”, “Men doim navbatchilarga yordam beraman” deb aytadilar. Bog‘cha yosh davrida o‘ziga-o‘zi baho berish emotsional xarakteiga ega bo‘ladi. Bolaning boshqalarga beradigan bahosi ham shunday xususiyatga ega bo‘ladi. Bola uni o‘rab tuigan kattalardan qaysi biriga ishonch his etsa, mehri tovlansa o‘sha kishiga ijobiy baho beradi.
Katta bog‘cha yoshidagi bolalar ulami o‘rab turgan kattalaming ichki olamiga baho berishga harakat qiladilar. 0 ‘rta va kichik bog‘cha yoshidagi bolalaidan farqli ravishda kattalaming ichki olamiga anchagina chuqur va differensiallashgan baho beradilar. Aniqlanishicha bolaning guruhda egallagan mavqei uning o‘ziga o‘zi beradigan bahosiga ta’sir etadi. Masalan, guruhdagi mavqei unchalik baland bo‘lmagan bolalarda o‘ziga juda yuqori baho berish, aksincha guruhdagi mavqei ancha yaxshi bo‘lgan bolalarda o‘zini past baholash tendentsiyasi kuzatiladi. Bog‘cha yoshining oxiriga kelib, bolaning atrofdagilarga beradigan bahosi ancha chuqur, to‘liq detallashgan va kengaytirilgan tus ola boshlaydi.
Bu o‘zgarishlar shu bilan tushuntiriladiki, katta bog‘cha yoshidagi
bolalarda odamlaming ichki olamiga qiziqish ortib boradi, ular baho berishda muhim bo‘lgan mezonlami o‘zlashtirib boradilar, tafakkur va nutqlari rivojlanib boradi. cBu hodisa bolaning keyingi yoshbosqichiga o‘tishida hamda uning maktabga psixologik tayyorligida muhim rol o ‘ynaydi. Bog‘cha yoshining oxiriga kelib bolaning o‘zgalaiga va o‘z-o‘ziga beradigan bahosidagi mustaqillik, tanqidiy ruh ancha o‘sadi. Bog‘cha yoshidagi bolaning motivatsion sohasi aktiv rivojlanib boradi. Kichik bog‘cha yoshidagi bolaning xulq— atvori ilk bolalik davrlarida unchalik farq qilmaydi. Bu davrda ham bolalar asosan situativ emotsiyalari va xohish—istaklari ta’sirida
harakat qiladilar, biror harakatni bajara turib ular nima uchun
shunday qilayotganliklarini to‘liq tushunmaydilar va tushuntira
olmaydilar. Katta bog‘cha yoshidagi bolalaming xatti —harakatlari ancha aniq tarzda ro‘y beradi. Har xil motivlar bog‘cha yoshining turli bosqichlaridagi bolalami aynan bir harakatni amalga oshirishga undaydi. Masalan, 3 yoshli bola o‘yinchoqlarini yuvishidan maqsadi suv o‘ynash bo‘lsa, 6 yoshli bolaning maqsadi o‘yinchoqlami toza qilish, onasiga yordam berishdan iborat bo‘ladi. Bog‘cha yosh davrida motivatsion sohada aynan shu daviga xos motivlar paydo bo‘ladi. Bular orasida bolaning kattalar olamiga bo‘lgan qiziqishi ularga o‘xshashga harakat qilishi bilan bog‘liq motivlar ham mavjud. Maxsus tadqiqotlar (L.Z.Neverovich va b.)ning ko‘isatishicha, o‘z tabiatiga ko‘ra ijtimoiy bo‘lgan motivlar bog‘cha yoshidayoq ancha katta, hatto, shaxsiy manfaat va faoliyatning tashqi, protsessual tomonlariga qiziqish kabi motivlardan ham kattaroq undovchi kuchga ega bo‘lishi mumkin. Biroq tabiatan va mazmunan ijtimoiy bo‘Igan motivlar spontan ravishda tasodifiy, o’z-o’zidan yuzaga kelmay, balki kattalaming tarbiyalovchi ta’siri ostida shakllanadi. Demak, bog‘cha yosh davrida xulq-atvoming yangi motivlari paydo bo‘ladi. Bu motivlar muayyan o‘zaro munosabatlarga kirishib, bir-biriga bog‘langan holda motivlar ierarxiyasini hosU qiladi. Motivlar ierarxiyasi bog‘cha yosh davridagi bolaning motivatsion sohasidapaydo bo‘luvchi va uning rivojlanishida juda muhim o‘rin egallovchi tuzUma bo‘lib hisoblanadi. Motivlar ierarxiyasidagi motivlaming bir- biriga o‘zaro tobe bo‘lib bog‘langanligi tufayli bola muhim, lekin ancha zerikarli vazifani bajarish uchun ayni damda unga qiziqarli bo‘lib ko‘ringan mashg‘ulotdan voz kechishi mumkin. Bog‘cha yosh davrida faoliyat motivlari ma’lum bir tizimga tushib, ayrim motivlar boshqalaridan ustun kela boshlaydi. Qanday motivning ustun kelishi bola hulqatvorining yo‘nalishini belgUab beradi. Bog‘cha yosh davrida bola shaxsining o‘zagi endigina shakUanayotgan bo‘lsa ham shu davrdayoq bolalar hulq-atvorida ma’lum bir yo‘nalganlik kuzatUa boshlaydi. Bu
yo‘nalganlik harxil — egoistik yo‘nalganlikdan tortib, individualistik, ijtimoiy yo‘nalganlikkacha bo‘lishi mumkin (albatta, ushbu yoshning imkonyatlari doirasida). Bog‘cha yoshidayoq ba’zi bolalar xulq-atvorida yaratuvchanlik, ayrim bolalarda esa buzg‘unchilikka, iste’molchilikka bo‘lgan mayllar yorqin namoyon bo‘ladi. Tarbiyachi va ota-onalar bunday mayllami tez payqab olishi lozim. Chunki bu salbiy xususiyatlami o‘z vaqtida korrektsiya qilish, ijtimoiy jihatdan qadrlanadigan ehtiyoj va motivlami shakllantirish, har bir bola uchun o‘z-o‘zini namoyon etishga sharoit yaratish imkoniyatini beradi.
Ilk bolalnk davrida psixik taraqqiyot
Ilk bolalik davri.- Go‘daklik davridan so‘ng rivojlanishning yangi bosqichi ilk bolalik (1-3 yosh) davri boshlanadi, Ilk bolalik davri bola hayotidagi eng ahamiyatta molik, uiing kelajakdagi psixologik rivojlanishini belgilab beruvchi - muhim davr hisoblanadi. Bu davrdagi rivojlanishning asosini bolaning to‘tri yurishi, mulohotta kirishishi va predmeatsh faoliyatni egallash xususiyatlari tashkil etadi. Tikka va to‘g‘ri yura olish imkoni bolani, doimiy ravishda yangi ma’lumotlarni egallashga zamin bo‘ladi. Bu yoshdagi bolalar o‘z xatti—harakatlari bilan juda faol va kattalar bilan muloqotga kirishishga intiluvchan bo‘ladilar. 3-7 yoshgacha bulgan davr bogcha yoshi davri xisoblanadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasida juda tez sifat uzgarishlari bulishini inobatga olgan xolda 3 davrga (3-4yosh) kichik maktabgacha davri(4-5yosh)kichik bogcha yoshi urta maktabgacha davr( urta bogcha yoshi) 6-7 yosh va katta maktabgacha davr katta bogcha yoshilarga ajratish mumkin.Bola rivojlvnish jarayonida odamlarning ilgari utgan avlodlari tomonidan yaratilgan predmet va xodisalar olami bilan aloxida maxsus munosabatga kirishadi.Bola insoniyat kulga kiritgan barcha yutuklarni faol ravishda uzlashtirib,egallab boradi.Bunda predmetlar olamini,xamda ular yordamida amalga oshiriladigan xatti – xarakatlarni, tilni , odamlar orasidagi munosabatlarni egallab olishi, faoliyat motivlarining rivojlanishi, kobiliyatlarning usib borishi, katta yoshli kishilarning bevosita yordamida amalga oshirilib borilmogi kerak Asosan mana shu davrdan boshlab bolaning mustakil faoliyati kuchaya boshlaydi. Bogcha yoshdagi bolalarga beriladigan tarbiya ularning murakkab xarakatlarini takomillashtirish, elementar gigiena, madaniy va mexnat malakalari xosil kilish, nutkini ustirish xamda ijtimoiy axolk va estetik didning dastlabgi kurtaklarini yuzaga keltirish davridir.
Mashxur rus pedagoglaridan biri Lesgaftning fikricha insonning bogcha yoshdagi davri shunday bir davrki, bu davrda bolada kelgusida kanday xarakter xislatlari paydo bulishi belgilanadi va axlokiy xarakterning asoslari yuzaga keladi.
Bogcha yoshdagi bolalarning kuzga tashlanib turuvchi xususiyatlaridan biri ularning serxarakatligi va taklidchanligidir.Bola tabiatnining asosiy konunini shunday ifodalash mumkin:bola uzluksiz faoliyat kursatishni talab kiladi,lekin u faoliyat natijasidan emas, balki faoliyatning bir xilligi va bir tomonlamaligidan charchab koladi.Mana shu suzlardan bogcha yoshidagi bola tabiatning asosiy konuni bulmish serxarakatligini ortik cheklab tashlamay,balki maksadga muvofik ravishda uyushtirish kerakligi yakkol kurinib turibdi.
Ilk bolalik davri: go‘daklik davridan so‘ng rivojlanishning yangi bosqichi –Ilk bolalik (1-3 yosh) davri boshlanadi. Ilk bolalik davri bola hayotidagi eng Ahamiyatga molik, uning kelajakdagi psixologik rivojlanishini belgilab beruvchi Muhim davr hisoblanadi. Bu davrdagi rivojlanishning asosini bolaning to‘g‘ri Yurishi, muloqotga kirishishi va predmetli faoliyatni egallash xususiyatlari tashkil etadi. Bu yoshdagi bolalar uchun idrok qilinayotgan predmet obrazlarining bir-Biriga o’xshashib ketishi xarakterlidir. Masalan, ular olmani biladilar, olma bolaga Bir butunligicha tanish, lekin bola olmaning rangini ham, shaklini ham alohida Holda ajrata olmaydi. Predmetni har tomonlama ko‘ra bilish, ya’ni uni qismlarga Ajratish, belgi va turlariga qarab farqlash uni analiz qilish demakdir. Bu esa bolaga Butunlikni tushunish imkonini beradi. Shu sababli, bolalarni yangi predmetlar Bilan tanishtirganda, ularni bir-biridan ajratib turadigan shakli, rangi va Qismlariga e’tibor berish lozim. Mana shunday tarbiyaviy ta’sir natijasida Bolalarning predmetlar haqidagi tasavvurlari o‘sadi. Bola bir yarim yoshga Borganda, o‘zlari tez-tez uchratib turgan pred- metlarni, ularning rangi, hajmi, Shaklining o‘zgarishidan qat’I nazar, xatosiz tanib oladilar. Bola ikki yoshga to‘lay
Deganda, tanish kuy va tovushlarni bilib oladi. Borliqni bilish jarayonida bola o‘z Hayotida va tevarak-atrofidagi kishilar turmushi- da o‘rnatilgan tartibni tushuna Boshlaydi. O’z – o’zini anglash bolaning ilk davridan boshlanadi. O’z – o’zini Anglash degani – yaxlit holda o’z ustida ishlash mazmunini, o’z – o’zini Tarbiyalash dasturini belgilaydi. Bola o‘z yaqinlaridan maqtov olishga harakat Qiladi. Ota-onalar tomonidan bolaning xatti-harakatlari va shaxsiy xususiyatlariga Beradigan ijobiy emotsional baholari ularda o‘zlarining layoqat va
Imkoniyatlariga nisbatan ishonchini shakllantiradi. U o‘z ota-onasiga nihoyatda Qattiq bog‘langan bo‘lib, intizomli va itoatkor bo‘ladi. Ana shu bog‘liqlik sababli bolaning asosiy ehtiyojlari qondiriladi, xavotirligi kamayadi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:


  1. Sh.A.Do’stmuhammedova,G.Baykunusva,G.Ziyaviddinova ”Umumiy Psixologiya “(Yosh davirlar va pedagogik psixologiya)

  2. Z.T.Nishanova,N.G’.Kamilova,D.U.Abdullayeva,M.X.Xolnazarova.”Rivojlanish Psixologiyasi pedagogik psixologiya”Toshkent- 2019-yil.

  3. N. Ismoilova, D.Abdullayeva “Ijtimoiy psixologiya” Toshkent-2013.



Yüklə 27,8 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin