Mavzu: til va jamiyat



Yüklə 93,5 Kb.
səhifə1/9
tarix25.02.2023
ölçüsü93,5 Kb.
#85593
  1   2   3   4   5   6   7   8   9
Til va jamiyat. Sotsiolingvistika


BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI



MAVZU: TIL VA JAMIYAT. SOTSIOLINGVISTIKA
GURUH: 9-7BTUS-20


BAJARDI: NARZULLAYEVA NIGORA
Buxoro - 2023

Til va jamiyat. Sotsiolingvistika


Reja:




  1. Til va jamiyat. Sotsiolingvistika

  2. Til –ramzlar tizimi til va nutq

  3. Til birliklarining o’ziga xos tabiati

TIL VA JAMIYAT. SOTSIOLINGVISTIKA
Til va jamiyatning o’zaro uzviy munosabatini sotsiolingvistika fani o’rganadi. Tilning paydo bo’lishi va rivojlanishi insoniyat jamiyati bilan mustahkam bog’liq. Til insoniyat tarixi qadar qadimiydir.
Umumiy til tushunchasining shevadan farqi bor: til butun bir xalqqa xizmat qiladi, sheva esa xalqning bir guruhigagina taalluqlidir. Til ko’p vazifali, hamma uchun umumiy bo’lgan aloqa-munosabat vositasidir; sheva esa, vazifa nuqtai nazaridan chegaralangan bo’lib, tilning nutqiy ko’rinishini tashkil etadi.
Masalan, o’zbek tiliga qarluq-chigil-uyg’ur dialekti asos bo’lgan. Bu sheva Farg’ona, Toshkent, Samarqand-Buxoro shevalarini o’z ichiga oladi. O’zbek tili—ko’p dialektli til. Bu hol o’zbek tilining o’ziga xos murakkab tarixiy rivojlanish sharoiti va o’zbek millatining o’tmishdagi xilma-xil etnik tarkibi bilan izohlanadi.
Ta’kidlanganidek, til jamiyat taraqqiyoti bilan birga rivojlanadi, tilning grammatik qurilishi takomillasha boradi. Til taraqqiyoti jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog’langan. Kishilik tarixidan shu narsa ma’lumki, avval urug’dosh tili, keyin qabila tili, elat, xalq va millat tili shakllangan.
Dialektlar urug’chilik davridan boshlab, jamiyat taraqqiyotining keyingi bosqichiga qadar son jihatdan ko’payib boradi. Bu qabilalarning yashash tarzi bilan bog’liq. Avval bir qabila ittifoqiga kirgan tillar markazdan uzoqlashgan sari ulardagi dialektal farq orta boradi va bu dialektal farqlar oxir-oqibatda yangi til paydo bo’lishi uchun asos bo’ladi. Dialektlar sonining ko’payishi va ular asosida yangi-yangi tillarning vujudga kelishi til taraqqiyotining differensiatsiya jarayonini tashkil qiladi. Differensiatsiya tillarning dialektlarga parchalanishidir.
Har bir millat o’z adabiy tilining mustahkamlanishi uchun harakat qiladi. Jamiyat taraqqiyotining keyingi bosqichlarida dialektlar kamayib, adabiy tilga yaqinlasha borishi kuzatiladi. Buni adabiy til ta’sirining kengayishi bilan izohlash mumkin. Til taraqqiyotidagi bu jarayon integratsiya deb yuritiladi. Integratsiya bir tilga mansub shevalarning adabiy til me’yorlariga yaqinlashuvidir. Bunday jarayonlar tasodifan yuz bermaydi, balki jamiyat taraqqiyotiga, ijtimoiy hayotning taraqqiyot jarayonlariga bog’liq tarzda sodir bo’ladi.
Til va jamiyat o’rtasidagi munosabatlarni, tilning falsafa, ijtimoiy psixologiya, etnografiya bilan bog’liq jihatlarini o’rganuvchi soha sotsiolingvistka (ijtimoiy tilshunoslik) dir. Sotsiolingvistika quyidagi masalalarni o’rganadi:

  1. jamiyat va til o’zaro bog’liq, mutanosib tarixiy jarayon, hodisadir.

  2. jamiyat taraqqiy eta borgan sari tilning ijtimoiy vazifalari ham takomillashib boradi.

  3. adabiy tilning, shevalarning lug’at boyligi kengayadi, ortib boradi.

  4. yashash muhiti yaqin, turmush tarzi o’xshash hamda o’zaro iqtisodiy munosabatlari shakllangan xalqlarning tillari bir-biriga ta’sir ko’satadi. Tillar leksik jihatdangina emas, balki grammatik jihatlariga ko’ra ham ta’sirlashadi.

Dunyo tillarining, ma’lum ma’noda, o’ziga xosligini yorituvchi, muayyan tilning boshqa tillardan farqli jihatlarini ko’rsatuvchi tadqiqotlar yaratilgan. Mazkur tadqiqotlarning bosh masalasi til va jamiyat munosabati talqinidir. Tilning jamiyat bilan bog’liq tomonlarini o’rganish tilning o’ziga xos ichki qurilishi, imkoniyatlarini yoritishda ahamiyatlidir.
Kishilik jamiyati taraqqiyoti davomida aloqa-munosabat vositasi bo’lgan tilning jamiyatga bo’lgan nisbatini turlicha izohlashgan. Har xil fikrlar, turli nazariyalar vujudga kelgan. Ba’zi guruhlar tilni tirik organizm sifatida tushunishgan. Ba’zilari o’zgarmas voqelik sifatida qarashgan. Bunday qarashlarni tanqidiy-tahliliy ravishda o‘rganib, quyidagicha umumlashtirish mumkin:
1.Til tabiiy-biologik hodisa emas.
2.Tilning mavjud bo’lishi va uning taraqqiyoti tabiat qonunlariga bog’liq emas.
3.Til kishilarning tabiatiga, irqiga, nasliga aloqador emas.
4.Jamiyat bo’lib uyushgan kishilargina aloqa-munosabat vositasi bo’lgan tilga ega.
Til kishilik jamiyatining asrlar davomidagi tarixiy-ijtimoiy tajribasi asosida yuzaga kelgan ijtimoiy hodisadir. Til va jamiyat taraqqiyoti uzviy bog’liqdir. Jamiyatda ro’y beradigan har qanday voqelik, ma’lum ma’noda tilda o’z ifodasini topadi. Tilning ijtimoiy tabiati uning janiyatda mavjud bo’lishi hamda jamiyat manfaatlariga xizmat qilishida namoyon bo’ladi.
Sotsiolingvistika tilning ijtimoiy tabiatini tahlil qiluvchi asosiy soha hisoblanadi. Sotsiolingvistika tilning ijtimoiy tabiatini yoritishda tarixiylik, hayotiylik, me’yoriylik, hududiylik kabi qator mezonlarga amal qiladi.
Avvalo, til voqelik sifatida mavjud bo’lishi uchun muayyan tarixiy taraqqiyot bosqichini o’tishi kerak. Tilning paydo bo’lishi, yaxlit tizim tarzida shakllanishi, ijtimoiy hodisa sifatida mavjudligi uning tarixiyligi bilan bog’liq.
Tilning hayotiyligi uning aloqa-munosabat vositasi sifatida mavjuligidir. Til hayotiyligini yo’qotsa, o’lik tilga aylanadi. Til hayotiy bo’lishi uchun shu tildan foydalanadigan jamiyat zarur bo’ladi. Ba’zan o’lik tillar qaytadan tirik tilga aylanishi mumkin, degan fikr ham mavjud va buning isboti sifatida ivrit tilini misol qilib keltirish mumkin. Bu qarashni nisbiy deb baholash kerak. Negaki, til aloqa munosabat vositasi sifatidagi ahamiyatini yo’qotdimi, uni sun’iy ravishda tiklab bo’lmaydi.
Sotsiolingvistikadagi me’yoriylik mezoni deyilganda tilning muayyan me’yorlar asosida muvofiqlashtiriluvi tushuniladi. Til grammatikasiga oid qonun-qoidalarning yaratilishi me’yorlashtirishning muhim omillaridan hisoblanadi. Me’yorlashtirilgan til muayyan jamiyatning ehtiyoji uchun xizmat qiladigan, muayyan qonun-qoidalar asosida muvofiqlashtirilgan milliy-adabiy tildir.

Yüklə 93,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin