MəHƏRRƏm hüseynov poetik frazeologiYA



Yüklə 0,93 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/68
tarix02.01.2022
ölçüsü0,93 Mb.
#40440
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68
frazeoloji

qaşnan gözün arasındadır 
 
Yax
şıya yaxşı ol, yamana yaman! (97, 157) 
 
 
De, vüsal ummazm
ı qəlbini açan 
 
Sanma h
ər gözəlin ağılı azdi 
 

rüşə qaçardım mən oğurluq can 
 
O q
ız saqqızımı oğurlatmazdi. (83, 81) 
 
 
Heç kimin payina ortaq deyil
əm, 
 
Heç kimin belin
ə yaraq deyiləm, 
 
Heç kimin 
başına daraq deyiləm, 
 
Heç kimin önünd
ə qatlanmaz dizim
 
M
ən ki durmuşam öz köküm üstə 
 
Kim
ə neynəmişəm, a canim, gözüm 


          
 
 

 
M
ən ki dolaniram öz tüküm üstə 
 
Özüm ç
ıxarıram sudan çulumu 
 
B
əs niyə kəsirlər mənim yolumu. (77, 12) 
 
 
Nümun
ələrdəki  frazeoloji  birləşmələr  əyani  şəkildə  
göst
ərir  ki,  onların  sayəsində  misralar  xalqın təfəkkür tərzi ilə 
ah
əngdardır.  Onlar  bədii  təsəvvürlərə  aydınlıq  gətirməklə 
poetikl
əşdirmə  funksiyasini  da  ödəyir.  Xəlqi  deyim  tərzi 
frazeoloji 
birl
əşmələrin  semantik  zənginliyindən,  üslubi 
potensial
ından  qidalanır.  Frazeoloji  vahidlər  bədiiləşmə  
prosesin
ə  məruz  qaldıqda  bir  növ  mətnin  poetik  dayağına 
çevrilirl
ər.  Şeir  dilində  frazeoloji  birləşmələrinin  işlənmə 
t
əcrübəsindən çıxış edərək fikrimizi belə ümumiləşdirə bilərik ki, 
sabit  söz  birl
əşmələri  şeirin  dil  materialına  çevrilməsi  üçün  
b
ədii  semantikasının  bütün  imkanlarını  nümayiş  etdirir  və 
bununlada 
şeir dilinin poetik ehtiyaclarını ödəyə bilir. 
 
“Ist
ənilən  bir  xalqın  bədii  söz  sənətinin  kökləri  şifahi  
xalq  yarad
ıcılığının  dərinliyinə  gedib  çıxır. Folklor abidələri 
h
ər  şeydən  əvvəl  genezis  nöqteyi-nəzərindən  öyrənilməlidir.  
Lakin  bu  abid
ələr  bir çox aspektlərdə sonraki ədəbi ənənələrlə 
hiss edilmir. Buna gör
ədə yalnız o zaman kafi nəticə əldə etmək 
olar  ki,  folklor  v
ə  yazılı  ədəbiyyatın  kökləri  paralel  şəkildə 
öyr
ənilsin”. (Федеров  О.И.)  Şifahi  xalq  ədəbiyyatının  şeir  
dilin
ə  təsiri  haqqin  da  sirf  elmi-nəzəri  mülahizələr  poetik 
linqvistika  v
ə  ədəbiyyatşünaslığın  bütün  inkişaf  dövrlərində 
əsas tədqiqat obyektlərindən biri olmasıda bununla əlaqədardır.  
Poeziyan
ın  folklordan  təsirlənmə  məqamlari və prinsiplərindən 
söhb
ət gedəndə bu məsələyə  ayrı-ayrı  aspektlərdən  yanaşılsa  
da,  bu  n
əzəri müstəvidə bir problem – dil sənətkarlığı həmişə 
m
ərkəzi yer tutmalıdır. Diqqət çəkən əsas cəhət ondadir ki, şeirlə 
folklorun 
qarşiliqli  əlaqəsindən  danışılanda  dil  qaynaqları  və 
onun 
şeir  dili  nə  nüfuzu  məsələsinə  münasibət  daim  ön  plana 
ç
əkilir,  sənətkarın  dil  mənbələrinə  estetik  baxışı,  bədii  nitq 
m
ədəniyyətinin səviyyə etibarilə yüksəlməsi və dəyəri bir qayda 


          
 
 
10 
olaraq  folklor 
ənənələrinə  bağlılıq  dərəcəsi  ilə  qiymətləndirilir. 
Şeirin  dil  qaynaqları  və  onun  folklor  ənənələrinə  münasibəti 
mahiyy
ətcə bir sıra estetik amillərlə şərtlənir. Ağız ədəbiyyatının 
şeir  dilinə  nüfuzu  və  bu  təmasın  çox  cəhətliliyi  Azərbaycan  
şeirinin  qüvvətli  ənənəsidir  və  təsadüfi  deyil  ki,  bu  ənənə 
n
əhəng  sənət  korifeylərimizin  –  I.Həsənoğlu,  Q.Bürhanəddin, 
N
əsimi, Xətai, Füzuli, Vaqif, Sabir kimi şairlərin yaradıcılığında  
b
ərqərar  olmuşdur.  Göstərilən  ənənə  şeir  tarixinin  bütün 
dövrl
ərində özünü qoruyub saxlamış və bu sahədəki təcrübə get-
ged
ə  təkmilləşmişdir.  Folklor  poetikasinin  şeir  dilinə  sirayət 
etm
əsi və onu  estetik  məziyyətlərlə  zənginləşdirməsi  olduqca 
mür
əkkəb  və  maraqlı  prosesdir.  Onun  bütün  istiqamətlərdə 
araşdırılaraq  ən  ümdə  cəhətlərinin  şərhi  –  prosesin  bir  sıra  
qanunuyğunluqlarına  aydınlıq  gətirir.  Folklorun  ifadə 
üsullarinin  göz
əlliklərindən  yaradıcılıqla  əxzetmə  söz  
s
ənətkarinin  fərdi  dəsti-xəttinin  orijinallığını,  estetik  
mövqeyini  qabariql
ığı  ilə nümayiş etdirən əhəmiyyətli amildir. 
Ədəbi-bədii  irsimizin  inkişaf  və  zənginləşmə  qaynaqlarından 
olan  folklor  üslubunun  mahiyy
əti  sabit  qalsa  da,  təsir  dairəsi 

əyyən təbəddülatlarla müşayiət olunur. Başqa bir tərəfdən də 
folklor  elementl
əri  bütün  söz  ustalarının  qələmində  eyni  
işlənmə  tezliyinə  malik  deyil.  Bu,  daha  çox  fərdi  səciyyəli 
olduğundan  hər  bir  şairin  yaradıcılıq  üslubunda  spesifik 
c
əhətlərlə təzahür edir. Lakin belə bir fakt öz-özlü yündə heç bir 
şübhə  yeri  qoymur  ki,  şeir  dilinin  xalq  təfəkkürüün  bədii 
obrazlar
ının  təbiiliyindən  yararlanmasında  folklor ünsürlərinin 
misilsiz rolu vardir. El
ə  bir  görkəmli  əbədi  şəxsiyyət  tapilmaz  
ki, onun xalq m
ənəviyyatı və ruhu ilə bağlı yaradıcılığına şifahi 
ədəbiyyatin koloritli dili bu və ya digər dərəcədə  təsir  etməmiş  
olsun.  Xalq
ın  əsrlər  boyu yaratdığı  bədii  sözdən  faydalanma  
qabiliyy
əti  sənətkarlığın tərkib hissəsinə daxildir. 
 
Folklor xalq
ın coşub-çağlayan bədii söz çeşməsidir.  Əsl  
yarad
ıcılıq  qüdrəti  də  folklora  möhkəm  tellərlə  bağlılıqdan, 
onunla  yax
ından təmasdan nəşət edir. Təcrübə göstərir ki, milli 


          
 
 
11 
dil 
qaynaqlar
ın,  keçmişimizə,  kökümüzə,  ulularımızın 
müdrikliyin
ə söykənmədən  şeir də  dil  kamilliyinə  nail  olmaq  
mümkünsüzdür.  Çünki  “dil  xalq
ın  obrazlı,  canlı,  ətirli  təfəkkür  
t
ərzindən  uzaqlaşdıqca  saxtalaşır  və  cılızlaşır,  quru  kitab 
dilin
ə, “ölü” dilə çevrilir”. (B.Vahabzadə) 
 
Folklorun  deyim  t
ərzindən yararlanmağın özünə məxsus  
üsullar
ı  vardır.  Birmənalı  şəkildə  qəbul olunmuş  yekdil  fikir  
ondan  ibar
ətdir  ki,  bu  zəngin  mənbələrdən  bəhrələnərkən 
sınaqlardan  çıxmış  sənət  və  sənətkarlıq  meyarlarını  
gözl
əmədən  onları şeir mətninə necə gəldi daxil etmək, təbiidir 
ki,  h
ələ  yaradıcılıq  yolu  deyildir.  Bu,  xalq  düşüncəsinin 
m
əhsulu üzərində incə üslubi əməliyyat tələb edir, gərgin əmək 
v
ə  böyük  sənət  fədakarlıqları  hesabına  başa  gəlir.  Əsl  istedad 
sahibi  folklor  dil  materiallar
ını  mətnin  ümumi  poetik  ahənginə 
el
ə  uyğunlaşdırır  ki,  aqil  babalarımızın  yüzilliklər  boyu 
cilalayaraq n
əsildən-nəslə  milli  söz  sərvətləri  kontekstə  yeni 
t
əravət,  yeni  nəfəs  gətirir,  həmin  mətn  onsuz  nəzərə  çarpacaq 
d
ərəcədə dolğun görünür. 
 
Çox
əsrlik poeziyamızın zəngin ənənəsi və təcrübəsindən 
görm
ək  mümkündür  ki,  folklor  ifadə  ustalığından  istifadə  də 
orijinal  d
əsti-xətti  ilə  seçilən  şairlərin  şeirləri  arasında  

əyyən  bir  ümumilik, üslub oxşarlığı olduğu kimi, müxtəlif 
üslubi  çalar
lı  meyllər  də  vardı.  Bu  sahədə  açı-aşkar  müşahidə 
olunur  ki, 
şifahi xalq yaradıcılığından, onun gur çeşmələrindən 
qaynaqlanmayan h
əqiqi söz sənəti mümkün deyil. 
 
Bayati,  atalar  sözl
əri,  məsəllər,  frazeoloji  tərkiblərin 
üslubi 
əməliyyata  məruz  qaldıqdan  sonra  bədii  mətnə  
g
ətirilməsi  güclü  estetik  effektə  təkan  verir. Bu  üsulla  şair  
“oxucusunu  f
əallaşdırmaq,  onun  düşünmək  qabiliyyətini 
inkişaf etdirmək, onu düşüncəyə sövq etmək” (1, 136) məqsədi 
izl
əyir. 
 
 
Döy
ər yel, vurar külək 
 
Ağacdan yarpaq düşər. 


          
 
 
12 
 
H
ər ömrün kitabından 
 
Günd
ə bir varaq düşər. (70, 175) 
 
 
Xalq durur, el durur... mizan t
ərəzi 
 
Onsuz qalsam yer titr
əyər harayımdan 
 
K
ərpic-kərpic qopub ömür sarayımdan 
 
Divar
ına hörülmüşəm, ana yurdum. (53, 8) 
 
 
H
ər gün sabah – deyirik 
 
Sabahlarsa 
ötüşür. 
 
Ömrün budaqlar
ından 
 
Günd
ə bir sabah düşür. (V.Zeynal) 
 
 
Ayd
ın  sezilir  ki,  H.Arifin,  həm  Z.Vəfanın,  həm  də 
A.Abdullan
ın  nümunə  kimi  verilmiş  misralarında  aşağıdakı 
m
əşhur bayatının təsiri çox güclüdür. Həmin  sətirlərin  poetik  
özülünd
ə  haminin  bildiyi  bu bayatdaki bədii ovqat və təəssürat 
dayan
ır: 
 
 
Əzizim hər ayından 
 
El yatmaz haray
ından 
 
Günd
ə bir kərpic düşür 
 
Ömrümün saray
ından. 
 
 
Şeir  sənətində  xalq  bədii  təfəkkürünə  məxsus sağlam  
m
ənəvi-fikri  istiqamətin  qorunub  saxlanılması  və  yeni  
əlamətlərlə,  siqlətli  keyfiyyətlərlə  zənginləşməsi  poeziya  
dilinin  olduqca  mühüm  v
ə səciyyəvi  cəhətlərindəndir.  Folklor  
ifad
ə  tərzinin  fəallaşması  sənətkarın  varlığa,  zamana  poetik-
f
əlsəfi  münasibətini  daha  da  vüsətləndirir,  forma  və  üslub  
əlvanlığını  şərtləndirən  estetik  keyfiyyət  qazanır. Folklor üslu 
bunun 
müxt
əlif  çalarlarına  müraciət  bədii  məzmunda 
dolğunlaşdırır,  həyatın  şairanə  duyumu  həssaslıqla  və  orijinal 
şəkillər də canlandırılır. 


          
 
 
13 
 
Oxucuya  folklordan  tan
ış  olan  hiss  və  duyğular,  poetik 
motivl
ər,  obrazlar  şeir  mətnin  də  uğurlu  estetik  yük  daşıyaraq 
fikir ayd
ınlığına, bədii gözəllik mənbəyinə çevrilir. 
 
B
ədii  nitqdə  folklor  dilindən  istifadə  zahiri  bərbəzək 
xatirin
ə  deyil.  Folklor  ünsürlərinin  bədii  nitqə,  xüsusən  də  şeir 
dilin
ə  nüfuzu  elə  bir  sənətkarlıq  amilidir  ki,  burada  forma 
əlamətləri,  zahiri  cəhətlər  ümumi  kontekstin  daxili-semantik  
sanbal
ından,  estetik  yükündən  asılı  olur.  Poetik  ovqatın  
s
əciyyəsi və  müvafiq  fikri  ifadə  vasitəsinə  folklor  nəfəsi,  el 
ədəbiyyatının ruhu qatılır. 
 
 
S
ənin də mənim kimi  
 
 
 
varl
ığını, ruhunu  
 
 
 
 
 
söküb yey
əninmi var? 
Yaman yey
ənin olsun 
 
 
 
yaman yey
əninmi var. (73, 95) 
 
Abid
əyəm – polad kimi 
 
 
sinaram da 
 
 
 
d
əmir kimi 
 
 
 
 
əyilmərəm. (53, 14) 
 
 
Bu yaz
ını poza bilsəydim əgər 
 
Peşiman qəlbimi didir bəlkələr 
 
G
əzməyə yaxşıdır qərib ölkələr 
 
Ölm
əyə müqəddəs yer – vətən oldu. (97, 161) 
 
 
Dağlar arxasında coşub-daşan kür 
 
Aran düzl
ərinin sönən köpüdür. 
Ümid 
boğulanın saman çöpüdür, 
 
Qorxub ç
əkinənin gözünə düşər. (73, 25) 
 
 
Folklor  dilini  daxili-semantik  z
ənginliyi  onu  yaradan  
xalq
ın  mənəvi  dünyasından,  obrazli  təfəkkür  tərzindən 


          
 
 
14 
mayalan
ır.  Onda  fitrətən  sankı  daimi  “şüalanma”  xisləti 
mövcuddur  v
ə  bətnindən  həmişə  yeni  obrazların,  obrazların 
d
əqiq canlandırılması üçün təravətli ifadələrin nəşət etməsi təbii 
v
ə  qanunauyğun  prosesdir.  Poetik  ovqatin  istiqamətini  bir  çox 
hallarda 
folklor 
nümun
ələrindən  mətnə  düşən  “qətrə” 

əyyənləşdirir.  Söz  sənətkarının  obrazlı  düşüncəsi  folklor 
deyim  üsulunun  v
ə  onun  meydana  gətirdiyi  əhval-ruhiyyənin 
hesab
ına  xüsusi  poetik  vüsət  qazanır.  Obrazlı  qavrayışın  şeir  
dilind
ə  əyaniləşməsi,  bədii  qayənin  konkretləşməsidə  əksər 
m
əqamlar da hazir ifadələrin  –  folklordan  süzülüb  gələn  dil  
biçiml
ərinin imkanlarına söykənir. 
 
 
 
Layla, araz, a layla, 
 
Sil yaran
ı, qalayla 
 
Qan 
görmüşəm yuxuda 
 
O sahili harayla. (77, 31) 
 
 
Usand
ırmadı, yormadı 
 
X
əyallar, arzular səni 
 
Ayr
ılığa çıxarmadi 
 
Üz 
tutduğun sular səni. (183) 
 
 
A.K
əmərlidən  və  Y.Nəğməkarin  “Qeyrət”  şeirindən  
g
ətirilmiş  şeir  parçalarında  poetik  özül folklor düşüncəsi və 
folklor  dilinin  üz
ərində  qərar  tutmuşdur.  Mətnin  bədii  
semantikas
ı  aşağidaki  atalar  sözləri  kontekstində  qavranılır:  
“su  ayd
ınlıqdır”, “qan qovuşaqdır”.  
 
Folklor  elementl
ərindəki  bədii  məziyyətlər  olduqca 
mük
əmməl  formalarda özünü büruzə verir. Hər bir sənətkar öz 
d
əsti-xəttinə,  dil  materiallarından  yararlanmaq  vərdişləri  və  
s
əriştəsinə  müvafiq  şəkildə  folklor  deyim  tərzinin  təsirinə 
m
əruz  qalır.  Başqa  sözlərlə  desək,  bədiilik,  estetik  incəlik 
bax
ımından  xüsusi  əhəmiyyət  kəsb  edən  folklor  dil 
materiallar
ına və üslubuna qələm sahibləri etinasız yanaşa bilmir. 


          
 
 
15 
Bu, h
ər  şeydən  əvvəl,  o  məziyyətdən  qaynaqlanır  ki, folklor 
dilinin  m
əna  kəsəri,  üslubi  siqləti  olduqca  tutarlı  və  zəngindir. 
H
əmin məziyyətləri təcəssüm etdirən poetik çalarlar dilin dərin 
qatlar
ındadır  və  intensivlik  dərəcəsi  tükənməzdir.  Onda  
gizl
ənmiş  estetik  cövhəri  aşkarlamaq,  üzə  çıxarmaq  üçün 
şairdən istedad orijinallığı ilə bərabər, gərgin, ardıcıl və səmərəli 
yarad
ıcılıq zəhməti də tələb olunur. Xalq yaradıcılıq ənənələrinə 
bağlılıq şairə sözlə davranış mədəniyyəti aşilayir, bir sira estetik 
faktorlar
ın güclənməsinə münbit zəmin yaradir. 
 
Sabit söz birl
əşmələri – frazeoloji vahidlər, atalar sözləri, 
z
ərbi-məsəllər  və  s.  bədii  üslubun  mənbəyin  də  dayanaraq 
h
əmişə  onu  saflaşdıran  tükənməzdil  sərvətidir.  Canlı  məişət-
ünsiyy
ət dilinin ilkinliyi, deyim tərzinin təbiiliyi bu kristallaşmış 
ifad
ələrdə öz təravətini daim hiss etdirir və olduqca təbii haldir 
ki, 
şeir yaradıcılığında milli kolorit vasitəsi kimi xüsusi işləklik 
d
ərəcəsinə  malikdir.  Kolorit  etibarilə  zəngin  olan  bu  dil 
x
əzinəsindən  gen-bol  istifadə  nəticəsində  söz  sənətkarları  
m
əişət  ünsiyyətinə  nüfuz  etməyə  meyllənir  və  beləliklə  də, 
m
ətnin aydın və sadə, mənaca tutumlu əsaslarini yarada bilirlər. 
 
Poeziya  dilind
ə  hazır  xalq  ifadələrindən,  atalar 
sözl
ərindən,  frazeoloji  dil  materiallarından  müxtəlif  səpkilərdə 
istifad
ə  olunur.  Qəlib  halina  düşmüş  tərkiblərdə  obrazlılıq 
xüsusiyy
əti hakimdir və buna görə də ona həm olduğu kimi, həm 
d
ə  müəyyən  dəyişikliklərə  uğradilaraq  müraciət  olunur.  
Üz
ərində  aparılan  üslubi  əməliyyatların  nəticəsindən  asılı 
olmayaraq onlar bütün m
əqamlarda aydin və sadə səslənir. 
 
Şeir  xüsusi  nitq  forması  kimi  uzun  əsrlərin məhsulu 
olan q
əlibləşmiş dil materiallarını fəallaşdırmağa qadirdir. Onlar 
üz
ərində  aparılan  uğurlu  üslubi  əməliyyatlardan  sonra  ciddi  
yarad
ıcılı  aktı kəsb  edir  və  önəmli  təsvir  imkanlari  qazanı.  
Bu 
əməliyyat  frazeoloji  tərkibləri,  yaxud  da  ondan  qopan 

əyyn  “qəlpə”ləri  düşdüyü  söz  mühitinə  uyğunlaşdımaqla 
ciddi poetik nitq 
şəratinə zəmin hazirlayır  semantik  və  struktur  
c
əhətdən  dəyişən  mövcud  ibarə  obrazlı  mahiyyətini  yeni 


          
 
 
16 
biçimd
ə daha  da  qüvvətləndirir.  Bu,  güclü  bədiilik  fakti  kimi 
meydana çixir v
ə üslubi baximdan daha artiq maraq doğurur. 
 
Dem
ək  lazimdir  ki,  forma  və  məzmunca  dəyişilmə 
əslində  zəruri  bir  üslubi-estetik  prinsip  –  aktuallaşdirilma 
prinsipi  üzr
ə həyata keçirilir. Donuq ifadələr  semantik-struktur  
t
əbəddülatlardan  sonra  xüsusi  dinamizmə,  təravətli 
cazib
ədarlığa yiyələnir. 
 
 
Kor kora kor des
ə – bu keçib gedər 
 
Gözlüy
ə kor deyən kor daha dəhşət. 
 
Gözün d
ə dağ boyda tiri görməyən 
 
Özg
ənin gözündə qıl seçər əlbət. (102, 47) 
 
 
Özü d
ə yüz ölçüb, bir biçən olub 
 
Özg
ənin gözündə qıl seçən olub. (82, 202) 
 
 
Nadan öz gözünd
ə görməyib tiri, 
 
Özg
ə gözdə qılı zənn edər iri 
 
Şaha da deyərəm bədbəxtin biri 
 
Sadiq ür
ək dostu, yari olmasa. (102, 212) 
 
 
G
ətirilən  nümunələrdən göründüyü kimi, “kor  kora  lağ  
etm
əsə  bağri  çatlayar”,  “öz  gözündə  qılı görmür, başqasının 
gözünd
ə kəran axtarir” deyimlərinə söz sənətkarlarının yaradıcı 
müdaxil
əsinin  birbaşa  nəticəsidir  ki,  sabitləşmiş  ifadələri 
“özününkül
əşdirməklə”  onlara  yeni  üslubi  məna  rəngləri  əlavə 
etmişdir. Bu dəyişmənin bir səbəbi də poetexniki nitq mühitidir. 
Bel
ə  ki,  həmin  mühit  tələb  edir  ki,  hazır  ifadələrin  üslubi  
yönümünü  mü
əyyən  edib  onun  bu  və  ya  digər  komponenti 
üz
ərində əlgəzdirən müəllifi onların öz yaradıcılıq süzgəcindən, 
poetik  “c
əbbəxanasindan”,  obrazlı  təxəyyülündən  keçirib  
ifad
əlilik  potensialını  artırsın.  Frazeoloji  vahidlərin sintaktik 
konstruksiyasinda 
aparilmiş  dəyişiklik  bədii  semantikanı  da 
t
əsirə məruz qoyur, bütün  bunlar  kontekstə  üslubi  münasibəti  


          
 
 
17 
aşkarlayir, düşdüyü mətn mühiti həmin bitkin ifadəyə tam yeni 
poetik n
əfəs verir. 
 
“S
ənə güvəndiyim dağlar  
 
 
 
s
ənədə qar yağarmış”.  
G
ələn qış, gedən bahar 
 
 
 
S
əni də qarğayarmış. 
Saqqal
ı ələ verdin, 
 
 
 
Ay saqqal
ı ağarmış. (105, 94) 
 
 
Nahaq güv
ənmişəm mən sizə, dağlar, 
 
Dem
ə, üstümüzü qar alacaqdir. 
 
Hardan bil
əydim ki, bu ayraliq var 
 
Sevginin 
ocağı qaralacaqmış. (97, 168) 
 
 
O gün olsun arazla da öyünüm, 
 
Qar 
yağmasin güvəndiyim dağlara 
 
Birc
ə qariş torpağina qarişim, 
 
Sonra görüm ölüm hara, m
ən hara? (63, 184) 
 
 
Şeirşünasliqda  dil  problemi  ilə  bağli  birmənalı  şəkil  də 
t
əsdiqlənir ki, aktuallaşma dilin daxili enerjisini üzə çixarmaqda 
müst
əsna  rol  oynayır.  Doğrudur,  sabit  sözbirləşmələrinin 
aktuallaşmasi  nəsr  və  dramaturgiya  dili  üçün  də  xarakterikdir. 
Lakin  tezlik  d
ərəcəsinə  görə  poeziya  dili  nəsr  və  dramaturgiya 
dilini  üst
ələyir.  Prozaiklər  (nasirlər)  üçün  nitq  elementlərinin  
aktuallaşmasi  tələbi  müəyyən  məna  da  fakultativ  (könüllü) 
xarakter 
daşiyirsa, bu tələb şairlər üçün çox vacibdir. Bu, özünü 
frazeoloji  vahidl
ərin  aktuallaşmasi  prosesində  daha  fəal hiss 
etdirir.  Bel
ə  ki,  onun  komponentini  təşkil  edən  müəyyən 
hiss
əsinin  dəyişikliyə  uğramasi  məna  tutumunun  həcminə  də 
t
əsir  edir.  Dəyişmənin  nəticəsi  olaraq  bədiiləşmə  prosesinə  
z
əmin  hazirlanir. 


          
 
 
18 
 
Yuxarida  qeyd  olunan 
şeir  parçalarinda  sabit  ifadələrin 
əmələ  gətirdiyi  poetik  ovqat  və  təəssürat,  heç  şübhəsiz,  şairin 
xalq deyimin
ə yaradici münasibətindən qaynaqlanir. Sabitləşmiş 
söz birl
əşmələri məruz qaldiği üslubi əməliyyatdan sonra poetik 
s
əviyyəsindədir  və  onun  yaratdiği  ekspressivlik  poetizm  kəşf 
t
əsiri  bağişlayir,  təbiidir  ki,  cazibəsi  ilə  oxucunun heyrətinə 
s
əbəb olur. 
 
 
Özün keç
əl, sözün keçəl 
 
Hardan oldun yosma göz
əl? 
 
S
ən daraği sindirma gəl 
 
Da
rağin günahi nədir? (97, 155) 
 
 
Hardan dolub canima 
 
Bir bel
ə qurd sevgisi 
 
Sönülm
əz, söndürülməz 
 
D
ədə Qorqud sevgisi 
 
Atan qurddu, anan qurd 
 
Hardan ç
ıxdı a manqurd. (73, 43) 
 
 
Bu 
misralardak
ı  fikrin  özəyi  aşağida  ki  xalq 
deyiml
ərindəndir: “atan  soğan,  anan  sarimsaq,  hardan  oldun  
gülm
əşəkər”.  Sabit  tərkiblərdən  bu  cür  faydalanma  qələm 
sahibl
ərinin dilində bədii fakt kimi qəbul  olunur,  dil  faktlarina  
münasib
ətdə  belə  sərbəstlik bəraət qazanir. Nəzərə alinmalidir 
ki,  sabit  t
ərkiblərə  müdaxilə  şeir  dili  kontekstində  epizodik 
s
əciyyəli  deyil,  əksinə,  bu  kontekstin  özü  frazeoloji  vahidlərin 
spesifik  t
əzahürünə  şərait  hazirlayir.  Şeir  dilində  dilə  yaradıcı 
münasib
ətin yüksək nümunəsi kimi qəbul edilməyə layiq əsərlər 
göst
ərir ki, sərbəst müdaxilə nəticəsində sabit sözbirləşmələrinin 
ifad
əliliyi  maksimum  səfərbərliyə  alinmaq  imkani  qazanib 
daxili gücünü, enerjisini, poetik 
işiğini əyaniləşdirir. 
 
Ak
tuallaşdirma  obrazliliğin  spesifik  təzahür 
formalarindandir  v
ə  sabit  söz  birləşmələrinin  mütəhərrikliyini 


          
 
 
19 
t
əmin edən bir cəhət  də ondan ibarətdir ki, bu cür söz işlətmə 
üsulu 
obrazliliğa, ekspressivliyə  laqeydlik  göstərmir.  Sabit  söz  
birl
əşmələrinin  bədii  mətndə  işlənmə  prinsipləri  əslində  şeir 
dilinin  folklor  kökün
ə,  xalq  dilini  ilkinliyinə  bağliliği  ilə 
t
ənzimlənir.  Belə  ki,  onlarin  şeir  dili  faktina  çevirməyin  öz  
daxili  sirl
əri  və  qanunauyğunluqlari  var. Xalq  danişiq  dilinin  
lüğət  tərkibini  tamam  kamil  mənimsəmək,  üslubi  laylarina 
b
ələd olmaq və hələ bu  obrazli  ibarələrin  poetik  şirəsini  şeir  
m
ətninə  hopdurmaq  üçün  kifayət  eləmir.  Əsl  məsələ  onlarin 
bütün estetik çalarlarini duymaq, münasib m
ətn mühitin də bədii 
xisl
ətini nümayiş etdirməyi bacarmaq – bir sözlə, sözlə yaşamaq, 
onun  poetik  qüdr
əti  ilə  nəfəs  almaqdir.  Məhz  bu  keyfiyyətləri, 
yaradiciliq  m
ədəniyyətini  əks  edən  sənətkarlarin  dilində  sabit 
söz  birl
əşmələri  şeir  dilində  digər  linqvistik  vasitələrin  
ansamblinin  ah
ənginə  uyğunlaşaraq  bədii  rənglərin  
harmoniyasina  xidm
ət  edir.  Bədii  təsvir və ifadə vasitələrinin 
ah
əngdar  quruluşunda  və  tərtibində  özünə  layiq  üslubi  mövqe 
tutur. 
 
Sabit söz birl
əşmələrinin digər obrazli ifadə vasitələri  ilə  
t
əmasinin  qanunauyğun  nəticəsidir  ki,  fikrin  ifadə 
hegemonluğuna daha çox nail olur; şeir dilində  kommunikativ  
funksiya  ç
ərçivəsinə  siğişmir.  Hazir  bədii  dil materiallari söz 
mühitinin poetik ovqatina gözl
ənilməz istiqamət verir, müəllifin 
t
əlqin  etdiyi  mətləbə  yeni  üslubi  ton,  novator  ab-hava  verir,   
bel
əliklə,  əsas  ağirliq  təhrifə  məruz  qalmış  birləşmələrin 
üz
ərinə  düşür.  N.Kəsəmənli  “Buluddan  yuxari”  şeirindəki  
aşağidaki  misralara  diqqət yetirsək, bunun ən gözəl nümunəsini 
gör
ə bilərik: 
 
Dan
ışdıq ömürdən olub keçəni 
 
S
ən bahar soraqlı qarli qışmısan. 
 
Yer d
ə axtarırdım, axi, mən səni 
 
Neyl
əyim, əlimə göydə düşmüsən. (78, 165) 
 


          
 
 
20 
 
“S
əni  göydə  gəzirdim,  yerdə  əlimə  düşdün”  –belə bir 
deyim 
xoş  təsadüfin  nəticəsində  həmişə  axtardığın,  xiffət  və 
nisgilini  ç
əkdiyi adamla görüşəndə  tez-tez  səslənir.  Mətndən  
göründüyü  kimi,  bel
ə  bir  təsadüf  təyyarədə,  buludlardan 
yuxar
ıda  baş  verir.  Bu  ovqatın  poetik  təcəssümü  üçün  məlum 
sabit  t
ərkib  üzərində  aparilan  üslubi  əməliyyat  mühüm  rol 
oynayir. Bu, ilk növb
ədə bədii-üslubi bünövrə təsvir edir. Təsvir 
şəraitinə maksimum uyğunluğu ifadəyə xüsusi kəsər verir. Fikrin 
maksimum  b
ədii  rənglərlə  verilməsi  cəhdi  üslubi  tapinti  ilə 
n
əticələnir. 
 
Frazeoloji  söz  birl
əşmələrinin,  xüsusən  atalar 
sözl
ərinin  sanki  improvizasiyasi  elə  bir  yaradiciliq faktorudur 
ki, bu prosesd
ə sanki özündən asılı olmayaraq  şair  iradəsi  dil  
materiallarinin  
aktuallaşması  zərurətindən  asılı  vəziyyətə  
düşür.  Improvizasiya olunmuş  sabit  söz  birləşmələrinin  dil  
elementinin  kiçik  bir  elementi  q
ığılcım  şəklində  nitq  
mühitin
ə düşərək  özünəməxsus  bədii  şirinliyə  rəvac  verir. Öz 
gücünü  v
ə  forma  incəliyini  sabit  birləşmənin  əslində  götürən 
tör
əmə ifadə və tərkiblər öz üslubi təravəti, yüklənmiş detallari 
il
ə  bütöv  kontekstdə  xalq  müdrikliyinin  ağırlığını,  xalq  
m
ənəviyyatının  sanballı  özündə  əks  etdirir.  Fikir  dərinliyi  
deyim  y
ığcamlığı  ilə  tamamlanır,  mətn  bütövlükdə  təbii  
ünsiyy
ət şəklini alir.  
 
 
 
Atalar sözl
əri öyüddür bizə  
 
Yüz ill
ər, min illər deyiləcəkdir. 
 
“El
ə yaxşılığı sən at dənizə” 
 
Balıq bilməsə də xalq biləcəkdir. 
 
Xalq
ımdir, elimdir xaliqim mənim 
 
Onun dostlarina dost 
demişəm mən 
 
Onun 
düşmənidir mənim düşmənim. (102, 14) 
 
 
Ayırmaq olarmı balığı sudan?! 
 
(
Xalıq bilməsədə baliq biləcək) 


          
 
 
21 
 
Atıldı əlimdən qızıl vaxt kimi. 
 
G
ərək düşməyəydim heç bu arzuya, 
 
Kim m
əni təzədən qalıb biləcək. 
 
B
əxtimi balıq tək atmışam suya: 
 
Balıq bilməsə də xalıq biləcək. (73, 69) 
 
 
Xalq  b
ədii  təfəkkürünün  məhsullarina  –  sabit  söz  
birl
əşmələrinə  aludəçilik  öz-özünə  yaranmir.  Bu  prosesin 
başlanğıcında söz sənətkarlarının xalq yaradıcılığı, folklor deyim 
t
ərzi ilə bağlılığı dayanır. Şeirin folklorla dil əlaqəsi o deməkdir 
ki, 
şair  folklor  qaynaqlarından  mənimsədiklərini  tam  “həzm 
etm
əli”  və  onun  üzərində  aparilan  yaradıcılıq  əməliyyati  o  
d
ərəcədə  incəliklə  həyata  keçirilməlidir  ki,  hazir  dil 
materiallari  dil  m
ətninin  canina-qanina  hopub  poetik  mətnin 
sanbal
ına  istiqamətlənir.  Deməli,  folklor  dili  ilə  təmas  şeir 
dilinin yetkin formalarda t
əzahürü  üçün  stimul  rolunu  oynayir  
v
ə  belə  məqamlarda sabit söz birləşmələri aktuallaşaraq ləyaqət 
s
əviyyəsi qazanir. 
 
Bir c
əhəti xüsusilə vurğulamaq yerinə düşər ki, sabit  söz  
birl
əşmələrinin  semantikasinda  qüvvətli poetik siqlət vardir və 
onlar t
əkrarolunmaz koloritə malikdir.  Yaranma  tarixini  dəqiq  
bilm
ədiyimiz  bu koloritli, dadli-duzlu ifadələr oxucu qəlbinə tez 
t
əsir  edir,  yaddaşinda  dərin  iz  buraxir,  sirayətedici əks-səda  
doğurur.  Onun  koloritindən,  bədii  şirinliyindən əmələ gəlmiş 
improvizasiyada  h
əm  formasinda,  həm  də  mündəricəsində 
söyk
əndiyi  dil  qəlibinin  səslənmə  –  melodiya  keyfiyyətini 
saxlamaqla 
yanaşi,  şeir  nitqində  yeni  ifadə  orijinalliği 
nit
əcəssüm  etdirir.  Odur  ki,  sabit  söz  birləşmələrinin 
aktuallaşmasinda – onun yalniz bir qətrəsinin işlənməsi ilə  geniş  
b
ədii  təəssürat  yaranmasinda,  komponentlərinin  şüurlu  surət 
d
ə,  məqsədli  dəyişdirilməsində  və  s.  şairin  üslubi  dəsti-
x
əttindən,  yaradiciliq  şəxsiyyətindən  çox  şey  asilidir.  Məsələn, 
“it  hür
ər, karvan keçər, yel qayadan nə aparar” xalq deyiminin 
m
əzmunu yeni ideya və üslubi çalarlara nail olmaq üçün bir söz 


          
 
 
22 
s
ənətkari  onu  improvizasiya  uğratmişdir.  Bu  prosesdə  dildən 
istifad
ə səriştəsi şeir dilini  həqiqi  sənət  örnəyinə  çevirə  bilir.  
Nümun
ə üçün  M.Ismayilin  “oxu,  ilhamim,  oxu”,  X.Rzanin 
“Üzüm
ə de” və S.Rüstəmxanlinin “mən sarvanam” şeirlərindən 
aşağidaki hissələri nəzərdən keçirmək kifayətdir: 
 
 
Bilir
əm qeybətini 
 
Qirirlar orda-burda. 
 
Sözünün 
şirəsini 
 
Sorurlar orda-burda. 
 
Yax
şiliğin ruhunu 
 
Yorurlar orda-burda. 
 
Qoy olsun, karvan keç
ər... 
 
Oxu, ilhamim, oxu, 
 
Gün g
ələr, dövran keçər 
 
Oxu, ilhamim, oxu! (74, 5) 
 
 
S
ənətə möhtacdir bu yurd, bu diyar, 
 
S
ənət məbədində kərtənkələ var. 
Eşitdim ardimca qəzəlləmisən 
 
Ulu q
əhrəmanlar yadindadirmi? 
 
Fil gedir... ardinca hürür 
alabaş 
 
Köp
əklər saxlaya bilmir filləri 
 
Buyur, d
ərman verim sənə, yekə baş 
 

rüş də aldiğim qərənfilləri 
 
Anla ki, dünyada heç bir 
alabaş 
 
Saxlaya bilm
əyib hələ filləri. (95, 135) 
 
 
M
ən sarvanam, yol gedirəm, 
 
Karvanima hür
ənə bax! 
 
Yax
şiliğim haqqa bəlli, 
 
Pisliyimi gör
ənə bax! (S.Rüstəm) 
 


          
 
 
23 
 
Şeir mətnində sabit birləşmələr poetik siqlətlidir. Əksərən 
b
ədii  fikrin  əsas  ağirliği  onlarin  çiyninə  düşür.  Ən  önəmli  hal 
onunla 
bağlidir ki, həmin birləşmələr,  yaxud  onlarin  üzərində  
qurulan  dig
ər  ifadələr  canli  danişiq  tərzinə  söykənən  dil 
faktlaridir  v
ə  xalq  ruhu,  xəlqi  deyim  tərzi  bu  ifadələrdə 
kristallaşmiş, son dərəcə kamil ifa dəlilik imkanlari kəşf etmişdir. 
Canli ünsiyy
ət elementləri kimi onlar bütün məqamlar da obrazli 
mahiyy
ətini  büruzə  verir,  xəlqi  deyim  tərzinin  güclənməsində 
müst
əsna xidmət göstərir. Bu da heç şübhə yoxdur ki, şeir dilinin 
ən  önəmli  məziyyətidir,  çünki  “xəlqilik  böyük  sənətin  ən 
böyük 
meyaridir. 
Biz 
n
əzəriyyədən  hər  nə  qədər  
intellektualliqdan,  realizmd
ən,    psixologizmdən,  bədii  forma 
əlvanliği və sairədən danişsaqda, yenə bu nəticəyə gəlib çixiriq 
ki, 
şeirin ürəyi xalqin ürəyi, şeirin fəlsəfəsi xalqin həyat fəlsəfəsi, 
şeirin əxlaqi xalqin gözəl əxlaqi keyfiyyətləri, şeirin dili xalqin 
dili olmalidir”. (M.C
əfər) 


          
 
 
24 
 

Yüklə 0,93 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin