Microsoft Word xulqi ogishgan bolalar psixologiyasi


“Og`ishgan xulq” tushunchasini aniqlash myezonlari



Yüklə 0,52 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/61
tarix28.12.2021
ölçüsü0,52 Mb.
#48101
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   61
xulqi ogishgan bolalar psixologiyasi

 
“Og`ishgan xulq” tushunchasini aniqlash myezonlari. 
 


Biz uchun muqim bo`lgan “shaxsning og`ishgan xulqi” tushunchasini 
ta'riflashga o`tishdan oldin biz psixologik ko`rinishlarni baholash etalonini 
byerishimiz lozim. 
Ko`pgina fanlarda ko`rinishlarni “mye'yoriy” va “anomal”ga bo`lish qabul 
qilingan. J.Godfruaning qaqqoniy e'tirozi bo`yicha “qanday axloqni mye'yoriy 
dyeb hisoblash mumkinq” dyegan savol inson axloqini, shu jumladan, og`ishgan 
xulqni tushuntirish uchun markaziy hisoblanadi [4, t. 2,  126-b.]. 
“Normal”G`”anomal” axloq tushunchasining ma'nosiga qat'iy ta'rif byerish 
murakkab, ular orasidagi chyegara esa o`ta noaniq. 
Shunga qaramay, ilmda va kundalik qayotda ushbu tushunchalar birgalikda 
foydalaniladi. Bunda normal axloq atamasi ostida, qoidadagidyek, oqriqli 
xafagarchilik bilan bog’liq bo`lmagan, shu bilan birgalikda, ko`pchilik odamlar 
uchun xaraktyerli bo`lgan mye'yoriy-ma'qullangan axloq tushuniladi. Shunga 
o`xshash, nomye'yoriy axloqni quyidagicha bo`lish mumkin: mye'yoriy-
ma'qullanmagan, patologik, nostandart. 
“Mye'yoriy” dyeb qat'iy mazmunda ushbu fanda ayni vaqtda qabtsl qilingan 
mye'yor-etalonga muvofiq kyeluvchi barcha narsa hisoblanadi. Mye'yorlarni olish 
usullarini ko`pincha myezon dyeb ataydilar. Eng ko`p tarqalgan va umumiy 
hisoblangan myezonlardan biri – populyatsiyada uchraydigan chastotalarni 
hisoblash yordamida istalgan ko`rinish uchun mye'yorni aniqlashga imkon 
byeruvchi statistik myezon (usul) hisoblanadi.  Matyematik statistika nuqtai 
nazaridan tyez-tyez, ya'ni 50 foizdan kam bo`lmagan qollarda  uchraydigan hamma 
narsa mye'yoriydir. Mye'yoriy taqsimot qonuniga muvofiq ravishda 2-3 foiz 
odamlar “mye'yoriy”dan ikki tomon bo`yicha ko`pchilik muayyan bir sifat 
bo`yicha  (intyellyekt, obhityelnost, hissiy turqunlik) axloqning yaqqol buzilishiga
har ikki tomondan 20 foizi esa nisbatan katta bo`lmagan og’ishlarga ega. 
Shubhasiz, axloqning aniq shakli (masalan, chyekish) mye'yoriy qabul qilinishi 
mumkin, qachonki u ko`pchilik odamlarda uchrasa. qaqiqatan, Sankt-
Pyetyerburgda chyekishni og`ishgan xulqqa tyegishli dyeyish o`rinsiz bo`lardi, 
sababi katta yoshli aqoli o`rtasida chyekuvchilar chyekmaydiganlarga nisbatan 
eqtimol ko`proqdir. 
Statistik myezon ifodalanish va qayot uchun xatar darajasi bo`yicha 
axloqning sifat-miqdoriy bahosi bilan uyqunlashadi. Masalan, spirtli ichimliklarni 
istye'mol qilish aqlli chyegaralarda (katta bo`lmagan doza va chastotada) 
mye'yoriy ko`rinish dyeb tan olinadi, biroq uni suiistye'mol qilish og`ishganlikni 
anglatadi. Boshqa tomondan odamning o`zi yoki atrofdagilar qayoti uchun 
to`qridan-to`qri  xavf tuqdiruvchi axloq uning chastotasi, ba'zan esa ifodalanganlik 
darajasidan qat'i nazar og`ishgan sifatida baholanadi, masalan, suitsid yoki jinoyat.   
Gumanitar fanlar statistik bilan bir qatorda shaxs axloqining   mye'yoriyligi 
nomye'yoriyligini baholashning maxsus myezonlaridan ham foydalaniladi: 
psixopatologik, ijtimoiy-mye'yoriy va individual-psixologik. 
Psixopatologik myezonlardan tibbiyotda foydalaniladi. Uni shaxsning 
og`ishgan xulqi va boshqa soqalarda qo`llashga qiziqtiradigan narsa mavjud. 
Eqtimol, bu dyeviant xulq  tadqiqotlarining an'anaviy ravishda klinik sharoitlarda 


olib borilishi bilan bog’liqdir, myedikamyentoz tyerapiya esa bunday qollarda 
kyeng tarqalgan edi.  
Psixopatologik myezon nuqtai nazaridan barcha axloqiy ko`rinishlarni 
ikkiga: “soqlik – kasallik” ma'nosida mye'yoriy va patologikka ajratish mumkin. 
Butunjaqon soqliqni saqlash tashkilotining nizomida soqlik “kasallik va jismoniy 
nuqsonlarning yo`qligi sifatidagina emas, balki to`liq jismoniy, ma'naviy va 
ijtimoiy farovonlik qolati” sifatida ta'riflanadi [14, t. 2, 391-b.]. Kasallik – 
“organizmning tuzilmasi va funktsiyasidagi zararlar uning to`ldiruvchi-
moslashuvchi myexanizmlarida sifatli-o`ziga xos shaklida ryeaktiv mobillashuv 
davrida ichki va tashqi omillar ta'siri ostida o`z oqimida buzilgan qayot; kasallik 
ko`pincha byemor qayotiy faoliyatida ozodlikning chyeklanishi va muqitga 
moslashuvning umuman yoki qisman susayishi bilan xaraktyerlanadi” [14, t. 1, s. 
148].  Bunda patologiya – tibbiy mye'yorlar mazmunida “mye'yordan har qanday 
og’ishdir”. Yoki boshqacha aytganda “bu aniq nozologik birliklarning umumiy 
nomi”, ya'ni kasallik va uning byelgilari tasnifida sanab o`tilgan qollardan biriga 
mos tushadi [14, t. 3, 302-b.]. 
Kasalliklar tasnifida og`ishgan xulq alohida nozologik birlik sifatida 
ajratilmagan, shubhasiz, u na patologiyaning shakli, na qat'iy byelgilangan tibbiy 
tushuncha hisoblanadi. Ayni damda og`ishgan xulq mye'yor va xaraktyer 
aktsyentuatsiyasi, vaziyatli ryeaktsiya, rivojlanishning buzilishi, kasallik oldi kabi 
patologiya o`rtasida yotuvchi ko`rinishlar qatorida kyeng ko`rib chiqiladi. 
 Sanab o`tilgan shakllar muammoning xaraktyeri bilan uyqunlashgan 
murakkabliklar va tashhisiy byelgilarning noaniqligi bilan xaraktyerlanadi. 
Masalan, “xaraktyer aktsyentuatsiyasi – bu uning mye'yorida boshqalarga nisbatan 
yaxshi va qatto ko`tarinki mustaqkamlikda psixogyen ta'sirlarning muayyan turiga 
munosabatda tanlangan zaiflik ma'lum bo`ladigan alohida chiziqlari o`ta 
kuchaytirilgan oxirgi variant [10,  10-b.]. Ma'lumki, qator qollarda aktsyentuatsiya 
qonunga qarshi harakat, suitsidal axloq, giyohvand moddalarni istye'mol qilish 
kabi  og`ishgan xulq bilan uyqunlashadi. Ayni damda aktsyentuatsiyalangan 
xaraktyerli ko`pchilik odamlarning axloqi og`ishgan hisoblanmaydi. 
K.Lyeongardning fikriga ko`ra rivojlangan davlatlarda aqolining 50 foizi 
aktsyentuatsiyali shaxsga taalluqlidir [11,  19-b.]. Bunda ularning ko`pchilik qismi 
mye'yoriy axloqni namoyish qiladi va qatto jamiyat oldida alohida xizmatlarga 
ega.  
Shunga o`xshash psixik patologiya (psixopatiya, nyevrozlar, psixozlar va 
q.k.) soqasidagi istalgan parokandalik har doim ham og`ishgan xulq bilan bog’liq 
emas. Ba'zi qollarda psixik kasalliklar patogyen moslashmaslikni chorlagan qolda 
axloqiy buzilishlar bilan birga borishi mumkin. Psixik parokandalikning boshqa 
qollarida   axloqiy og’ish bo`lmaydi. 
Navbatdagi ijtimoiy-mye'yoriy myezon jamiyat qayotining turli soqalarida 
o`ta muqim aqamiyatga ega. har bir odamning axloqi har kuni baholanadi va turli-
tuman ijtimoiy mye'yorlar yordamida boshqariladi. (Ijtimoiy mye'yorlar, uning 
turlari va harakat myexanizmlari tushunchalari kyeyingi bo`limda yoritiladi.) 
Ijtimoiy-mye'yoriy myezonlarga muvofiq axloqning ayni damda jamiyat 


talablariga mos tushishi mye'yoriy dyeb anglanadi va ma'qullanadi. Og`ishgan xulq 
esa aksincha, asosiy jamoaviy ko`rsatmalar va qadriyatlarga ziddir.  
Jamiyatning o`zi o`zgarsa, unda amal qilayotgan ijtimoiy mye'yorlar ham 
o`zgaradi. Masalan, sho`rolar davlatida “kommunizm quruvchisi” sifati burch 
tuyqusi, qoyaga sadoqat, jamoaviy mas'uliyat, birlashgan tafakkur kabi kyeng 
yoyilgandi. qayta qurish vaqtidan boshlab shaxsiy tashabbuskorlik, mustaqillik, 
epchillik muqim rol o`ynay boshladi. 
Ijtimoiy-mye'yoriy myezon nuqtai nazaridan axloq mye'yoriyligining 
yetakchi ko`rsatkichi shaxsning ijtimoiy moslashganlik darajasi hisoblanadi. 
Bunda mye'yordagi, muvaffaqiyatli moslashuv qadriyatlararo, individning 
xususiyatlari va uni o`rab turgan ijtimoiy  muqitdagi talablar, qoidalarning maqbul 
muvozanati bilan xaraktyerlanadi. Shubhasiz, ijtimoiy talablarni yaqqol inkor etish 
kabi individuallikni barobarlash, masalan, konformizm shaklida – shaxs 
manfaatlarini muqit bosimiga to`liq bo`ysundirish ham birdyek muammo 
hisoblanadi. Tyegishlicha, moslashmaganlik – bu shaxsiy aqamiyatli bo`lgani kabi 
muqit talablarini qabul qilish va bajarishga shuningdyek, o`z individualligini aniq 
ijtimoiy sharoitlarda ro`yobga chiqarish sust layoqat qolati. 
Moslashmaganlikning ijtimoiy va individual ko`rinishlarini ajratish mumkin. 
Moslashmaganlikning ijtimoiy ko`rinishlari quyidagilar hisoblanadi: 
– past o`zlashtirish, o`z myeqnati bilan mablaq ishlab topishga layoqatsizlik; 
– qayotiy muqim soqalarda surunkali yoki yaqqol ifodalangan omadsizlik 
(oilada, ishda, shaxslararo munosabatlarda, soqliqda; 
qonun bilan nizolar
– yakkalanib qolish. 
Moslashmaganlikning individual ko`rinishlari sifatida quyidagilarni ko`rib 
chiqish mumkin: 
– ijtimoiy talablarga munosabati yuzasidan salbiy ichki tartib (ular bilan 
kyelishmaslik, tushunmaslik, norozilik,  qarshi harakat); 
– o`zining mas'uliyatdan qochishga intilishida atrofdagilarga ko`tarinki 
e'tiroz bildirish, egotsyentrizm; 
– surunkali hissiy noqulaylik; 
– o`z-o`zini boshqarishning byesamarligi; 
– janjalkashlik va kommunikativ ko`nikmalarning zaifligi; 
ryeallikni kognitiv buzib ko`rsatish. 
Odam turlicha tuyqularni – yengil xavotir va o`ziga ishonchsizlikdan tortib, 
chidab bo`lmas darajadagi nochorlik, qo`rquv, umidsizlik jazavalarigacha boshidan 
kyechirishi mumkin. Bunda shaxsning ryeal ijtimoiy maqomi va uning individual 
ongi o`rtasida bo`linishi yuzaga kyelishi mumkin. 
So`nggi myezon – individual-psixologik myezon har bir shaxs, uning 
individualligining o`sib boruvchi barcha qadriyatlarini aks ettiradi.  
Ushbu myezonga muvofiq insonga zamonaviy talablar ijtimoiy 
farmoyishlarni bajarishga uning qobiliyatini chyeklamaydi, biroq shaxsning o`z-
o`zini anglashi va o`ziga xosligini ham ko`zda tutadi. Shu bilan bog’liq ravishda 
bizning zamonda shaxsning asos soluvchi sifatlari dyeb quyidagilarni aytish 
mumkin: tashqi olam va o`ziga nisbatan uning ichki pozitsiyasi, qaror qabul qilish 


va tanlash layoqati, shuningdyek, shaxsiy axloqiga mas'uliyati. Ijtimoiy borliqda 
o`z-o`zini aniqlash va shaxsiy potyentsialning o`z-o`zini ro`yobga chiqarishi unda 
individual rivojlanishning yetakchi vazifasi dyeb tan olinadi. 
 

Yüklə 0,52 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   61




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin