Microsoft Word xulqi ogishgan bolalar psixologiyasi


Sobir degan bolaning jinoyat tarixi



Yüklə 0,52 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə61/61
tarix28.12.2021
ölçüsü0,52 Mb.
#48101
1   ...   53   54   55   56   57   58   59   60   61
xulqi ogishgan bolalar psixologiyasi

Sobir degan bolaning jinoyat tarixi - buning kamdan-kam uchraydigan 
misollaridan biridir. Bu bola har jihatdan bekamu-ko’st yashaydigan, o’ziga to’q oilada 
usadi. Birok, uning onasiga nisbatan o’gay ona juda yomon munosabatda bo’ladi. Bu esa 
bolani kattiq iztirob chekishga majbur kiladi. Ogir kasallikdan keyin vafot etgan 
oilasining xakorat kilgan o’gay onani Sobir kechira olmaydi. U ortiq darajada 
gazablanish ta’siri ostida, «buvisi»ga ogir tan jarohati yetkazadi. Bu ayol yolgiz yashar 
edi, Sobirning oilasi, aslini olganda unga ozgina bo’lsa ham sezilarli ta’sir kursatishi 
.Mumkin emas edi, shuning uchun ham mazkur hodisani ana shunday kutilmagan 
hodisalar kategoriyasiga kiritish mumkin. 
Ikkinchi guruxga bola haddan tashkari erkatash obyektiv aylanib qolgan oilalar 
kiradi. Bunday oilada bolaga hamma ishni qilishga ruxsat beriladi, butun e’tibor unga 
karatilgan bo’ladi, ayni maxatda maktabda, liseyda, kasb-xunar kollejida uning tevarak-
atrofida qolgan barcha narsalarga, boshka bolatarga nisbatan befarq yoki salbiy 
.\gunosabatda bo’linadi. Bunday kategoriyadagi oilalar birinchi guruxdagi oilalarga 
Karaganda ancha kuprok bulsa-da, lekin umuman olganda xayotda nisbatan kam 
uchraydi. Masalan, prokuror, sudya bulib ishlagan 3.3. oilasini olaylik. Uning o’gli 
Sherzod ota-onaning fikriga 
Karaganda hyech narsaga muhtojlik sezmasdi. Unda hamisha hamma narsa: 
kundalik xarajatlari uchun ancha-muncha pul. katta zamonaviy xovli, zamonaviy 
radioelektron apparat, ulkan shaxsiy garderob, unga ota-onalari o’rtoqlarini chakirib 
ziyofatlar uyushtirishga xam ruxsat berib ko’yilgan edi. Sherzodning axloki bunday 
«tarbiya» natijasida kanday shakllana borganligi to’grisida gapirganda fakat birgina 
faktni keltirib o’tish yetarli bo’lsa kerak, deb o’ylaymiz. U jinoyat kilgandan keyin: «Sen 
bu jinoyatning ota-onang uchun kanday oqibatlar bilan tugashi to’grisida o’ylab 
ko’rdingmi?» -deb bergan savolga Sherzod aftini burishtirib turib: «Men tupurdim 
ularga!»,-deb javob beradi. Jinoyat esa xiylagina ogir edi. Bir gurux o’smirlar uning 
uyida Sherzod bilan birga ichkilik ichishib yana spirtli ichimliklarni to’plab, zapas kilib 


olish uchun do’konga borishadi, u yerda janjach chiqarib mushtlashib ketishadi, natijada 
jabrlanuvchi kishilarning biri kattiq jarohatlanadi. 
Uchinchi guruh o’kuvchi o’smirlarning oilalari ichida xammadan ko’ra ko’prok 
uchrab turadi voyaga yetmagan holda qonun buzarlik kilgan bolalar oilalari o’rtasida esa 
tadqikotchilarning birining ma’lumotlariga Karaganda bunday guruxdagi oilalar tadkik 
kilingan barcha kariyb beshdan bir kismini tashkil etadi. Bunday oiladagi ota-onalar turli 
jihatdan axloksiz bo’lgan kishilardir. Otalarning ko’pchiligi piyonista-arokxo’rlar, onalar 
orasida esa tartibsiz ravishda jinsiy alokaga kiruvchilar hamda ko’p hollarda spirtli 
ichimliklar ichuvchi ayollar uchrab turadi; jinoyat qilganligi uchun kamalib chikqan yoki 
yotgan ota-onalar ham ana shu toifaga kiradi. Bunday ota-onalar o’z bolalariga nakadar 
salbiy ta’sir ko’rsatishi o’z-o’zidan ravshan va uning uchun ham bu yerda misollar 
keltirib o’tirmasak xam bo’ladi. 
Pedagogik jixatdan o’z holiga tashlab quyilgan o’kuvchilar oilalarining eng katta 
guruxi ana shunday oilalarning asosiy, eng ko’p kismini tashkil etadi. Bular uz 
farzandlarining tarbiyasi bilan shugullanmaydigan ota-onalardir. Ularning «formulasi» 
shunday: «Biz bolalarimizni maktabga topshirdik, Ularni ana o’sha yerda 
tarbiyalayversin!»-deyiladi. Ushbu 
g
Uruhdagi  oilalarni  yana uchta  anik tin i k  tarzdagi   
kichik guruxlapra bo’lish mumkin: 
1) Yuqorida ko’rsatib   o’tilgan uchinchi guruxga   mansub belgilar  manjud  
bo’lgan   kishilar  (ahloksiz  ota-onalar);   
2) Bolalar   tarbiyasi   bilan   shug’ullanib   o’z   jonini   kiynashni istamaydigan 
ota-onalar;  
3) o’z ishida band bo’lganligi xamda bola tarbiyasiga yetarli darajada e’tibor 
berish imkoniyatiga ega bo’lmagan   yolgiz  onalar  ushbu   kichik   guruxdagi  
kishilarning ko’proq   kismini   tashkil   etadi.    
Mana   shu   kichik   guruxdagi oilalarda bolalar  va o’smirlar  mukarrar ravishda 
nazoratsiz koladilar va ularning ko’pchiligi pedagogik jixatdan o’z xoliga tashlab 
qo’yilgan bolalarga aylanib ketadi. Biz tarbiyasi og’ir, qiyin   o’smirlar   bilan   olib   
boriladigan   ishning   asosiy prinsiplari   va  shakllarinigina  sanab  o’tamiz.    
Birinchidan. xanuzgacha   uchrab turadigan ayrim o’quv   yurtlaridagi. 
maktablardagi pedagoglar bilan o’quvchilar oilalari o’rtasidagi noto’g’ri   munosabatlarni   
keskin tarzda   o’zgartirish   kerak. Oilalar  yukorida  aytib o’tilgan  «formula»  bo’yicha 
xarakat kiladilar (ya’ni ular: «Biz bolalarimizni sizlarga topshirdik. o’zingiz tarbiyalab 
olingiz!» deyishadi), maktablarda, o’quv yurtlarida esa ularni tankid kilishadi, ulardan 
talab kiladi va ularga akl o’rgatadi. Tarbiya huquki va tarbiyalash burchi bu xam  
oilaning  xam  maktabning  xam,  o’kuv  yurtlarining  ham vazifasidir. Faqat tarbiyaning 
mazmuni, ayniksa uning forma va metodlari, texnologiyasi bo’lishi mumkin. Shuning 
uchun bu yerda, tomonlarning xech biri o’zini yukori ko’yishi va o’z rolini ortik deb 
bilishi mumkin emas. Bu yerda pedagogik hamkorlik kilishi kerak - oila bilan 
maktabning, o’kuv yurtining o’zaro alokasini va o’zaro birga ish olib borishini 
ta’minlovchi o’zini oklagan yagona ish formasi ana shudir. 
Ikkinchidan. xar kanday oilaga samimiy. holisona munosabatda bo’lishi eng 
avvalo, unga yerdam ko’rsatishga xarakat kilish lozim, shundan keyingina barsharti oila 
aktiv ravishda ishga to’siklik kiladigan bulsa, biz quyida to’xtalib o’tadigan 
boshqacharoq   xarakatdagi chora-tadbirlarni ko’llanish   kerak bo’ladi. 
Uchinchidan. Uzbekistan Respublikasi Konstitusiyasiga asoslanib, maktablarda. 
o’kuv yurtlarida xam. ota-onalarga bolalar tarbiyasi to’g’risida gamxo’rlik kilishi xamda 


ularni barkamol kishilar kilib tarbiyalashini ta’min etishni qattik xurib talab kilishi 
darkor. 
To’rtinchidan, o’smir tomonidan o’quv yurti kasb-hunar kolleji ga kabul kilishini 
so’rab ariza berilgan kundan boshlabok o’kishni bitirib ketguniga qadar uning oilasini 
o’rganish, u yerdagi axvolni chuqur va xar tomonlama bilib olish. ota-onalar  bilan  
ishonchga  asoslangan  do’stona munosabatlarda bilish lozim. 
Oila bilan olib boriladigan ishlarning asosiy forma va metodlari ularning 
maksadiga karab kuyidagicha hukuklashtirilishi mumkin: Ota-onalarga pedagogik bilim 
berish: ularni o’kuv yurti hayotiga faol ishtirok ettirish; o’kuvchilarga tarbiyaviy ta’sir 
ko’rsatuvchi tadbirlarni muvofiklashtirish; o’z bolalari tarbiyasi bilan shugullanishdan 
bosh tortgan yoki ularga salbiy ta’sir ko’rsatayotgan ota-onalarga nisbatan jamoatchilik, 
ma’muriy va jinoiy qonunlarni tadbik etish yo’li bilan chora ko’rish. 
Aslini olganda, bolalar o’kuv yurtlari, maktablardan tashkarida o’z holiga tashlab 
qo’yilgan xamda xech kanday tashkiliy ravishda ijobiy tarbiyaviy ta’sir duch kelmagan 
bo’ladilar. Shuning uchun tarbiyaviy ta’sir tadbirlari kuyidagi yo’nalishda bo’lmogi 
kerak; o’kuvchining kundalik rejimi to’g’risida, uning moddiy va maishiy ta’minoti 
to’grisida. salomatligi to’grisida, gamxo’rlik kilish zarur chekish, spirtli ichimliklar 
ichish, jinsiy masalalarga ortik darajada kizikish singari yaram as odatlarga karshi kurash 
olib borish aloxida e’tiborni talab kiladi; o’kuvchilar shaxsan bo’sh vaktni o’tkazishning 
tashki shakl-formalariga jalb kilish zarur. 
Ota-onalarga spirtli ichimliklarni xaddan tashkari ichadigan va xuddi shu sababdan 
ko’pgina bunday yaramas odatga voyaga yetmagan bolalarni xam urganadigan oilalarda 
olib boriladigan ishlar aloxida e’tibor berilishini talab kiladi. O’quvchilar bilan xam 
ularning ota-onalari bilan xam bu sohadagi tarbiyaviy ishlar uch yunalishda: medik-
fiziologik. sosial-pedagogik xamda xukukiy konun-koidalar yo’nalishida olib borilishi 
kerak. 
Metodik-fiziologik yo’nalishdagi ishlar, tabiiyki, vrachlar tomonidan. eng avvalo, 
norkologlar va psixiatr vrachlar tomonidan amalga oshiriladi. Bu ishlarning mazmuni 
ochib berilayotganda asosiy e’tibor alkogolizm, umuman, shaxsni naqadar ogir 
oqibatlarga olib kelishiga, odamning psixik va jismoniy (shu jumladan, jinsiy) 
rivojlanishiga naqadar yomon ta’sir ko’rsatishga, spirtli ichimliklarning naslga (jismoniy 
va psixik jihatdan nogiron bolalar tug’ilishiga) ta’sir etishiga qaratiladi. 
Sosial pedagogik yo’nalish ko’proq o’kuv yurtlari xodimlarining o’zlari 
tomonidan amalga oshiriladi va uning asosiy maqsadi ota-onalarga va o’kuvchilarga 
spirtli ichimliklarning, o’sib kelayotgan yosh avlod tarbiyasiga, odamlar o’rtasidagi 
o’zaro munosabatlarga shu jumladan, oilaviy munosabatlarga kursatadigan salbiy 
ta’sirini, piyonistalik ishlab chikarishga nakddar katta zarar keltirishini tushuntirib 
berishdir. 
Hukukiy yo’nalishning asosiy maksadi spirtli ichimliklar ichib mayet holda 
bo’lgan shaxslarning hatti-xarakatlari va xulk-atvorlari qanday okibatlarga olib kelishini 
hamda u shaxslarning qonun oldidagi javobgarligini tushuntirib berishdan iboratdir. 
Ukituvchilar va ota-onalar shuni yaxshi bilishlari kerakki, jinoyatlarning ko’pchiligi 
spirtli ichimliklar ichib mastlik holati konunni buzgan kishining gunohini 
yengillashtirmaydi, balki og’irlashtiradi. 
Adliya va ichki ishlar organlari o’quvchilarga huqukiy tarbiya berish bo’yicha olib 
boriladigan ishlarga doimiy ravishda ilmiy-metodik rahbarlik kiladilar. 
 


ADABIYoTLAR 
1.  Karimov I.A. «Barkamol avlod - O’zbekiston taraqqiyotining poydevori». 
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining IX sessiyasida so’zlagan nutk 1997. 
2.  Uzbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. 1992. 
3.  Boboyev X.B., A.X.Saidovlar umumiy taxriri ostida. «Uzbekiston Respublikasi 
Konstitupiyasini o’rganish». «Uzbekistan» nashriyoti Toshkent-2001. 
4.  Beshcheva S.A. «Slojnыy  mir  podrostka».   Sverxtovsk 1984. 
5.  To’laganova G.K. «Yosh davrlari va pedagogik psixologiya kursi   buyicha   
tarbiyasi   «qiyin»   o’smirlar   psixologiyasiga metodik kursyamatar»- 
6.  Fayziyev Ya. M.  «Umumiy va tibbiy psixologiya». Toshkent Abu  Ibn Sino 
nomidagi tibbiyot nashriyoti 2000. 
7.   G’oziyev E. G. «Tarbiyasi «Kiyin» o’smirlar psixologiyasi». Lektorga 
yordam. Toshkent-1984. 

Yüklə 0,52 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   53   54   55   56   57   58   59   60   61




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin