MÖvzu 4 fh-da yaranmış şəraitin aydınlaşdırılması və qiymətləndirilməsi



Yüklə 192.1 Kb.
PDF просмотр
tarix24.04.2017
ölçüsü192.1 Kb.

 

 

MÖVZU 4

 

FH-da yaranmış şəraitin 

aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

.

 



Ocaqov H.O.

 


 

Nağıyev N.T.

 

Muxtarov R.M



 

FH-da yaranmış şəraitin 

aydınlaşdırılması və qiymətləndirilməsi

 

FH zamanı yaranmış şəraitin 



aydınlaşdırılması və qiymətləndirilməsi.

 

Radiasiya şəraitinin proqnozlaşdırılması və 



qiymətləndirilməsi

 

Kimyəvi şəraitin aydınlaşdırılması və 



qiymətləndirilməsi.

 

Bakterioloji şəraitin qiymətləndirilməsi. 

 


 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



 

FH zamanı yaranmış şəraitin aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 

 



FH zamanı yaranmış şəraitin aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi  aşağıdakı  tədbirləri  həyata 

keçirmək üçün lazımdır.

 



Fövqəladə hallara dair xəbərdarlıq;

 


 

İtkilərin azaldılması;



 

Qəzaların və təbii fəlakətlərin nəticələrinin aradan 



qaldırılması üçün qüvvə və vəsaitlərin müəyyən edilməsı.

 

 



 

 

FH zamanı yaranmış şəraitin 



aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 

 



 

 

 



FH zamanı yaranmış şəraitin aydınlaşdırılması 

və qiymətləndirilməsinin məqsədi:

 



Baş vermiş FH-ın ərazisinin miqyasını;

 



Bina və tikililərin dağılma səviyyəsini;

 



Obyektin işçi heyəti və əhali arasında itkilərin 

müəyyən edilməsi.

 

 



FH zamanı yaranmış şəraitin aydınlaşdırılması 

və qiymətləndirilməsi

.

 


 

FH zamanı yaranmış 

şəraitin aydınlaşdırılması 

və qiymətləndirilməsi 3 

 

mərhələdə həyata keçirilir:

 

1-ci Mərhələ 2-ci Mərhələ 3-ci Mərhələ Mümkün ola Baş 



vermiş  FH-  Baş  vermiş  FHbiləcək  FH-ın  ın  dərhal  ın 

faktiki 


 

proqnozlaşdırıl  proqnozlaşdırıl  şəraitinin  qeyd  ması

 ması  olunması

 

 



 

 

FH zamanı yaranmış şəraitin 



aydınlaşdırılması və qiymətləndirilməsi.

 

 



 

 

FH zamanı 6 əsas təsir faktoru vardır:

 



 



Təzyiq təsiri;

 



 

Termiki təsir;

 



 

Toksikoloji təsir;

 



 

Radi

 

o

 

aktiv təsir;

 



 

Mexaniki təsir;

 



 

Bioloji təsir.

 


 

FH zamanı yaranmış şəraitin aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 

Sülh və ay müharibə dövründə FH-ların təsir faktorları

 

 

FH-ın növü 



Təsir faktorları 

Parametrləri

 

Zərbə dalğasının  izafi 



 

 

Partlayışlar 



Zərbə dalğası 

i

 



təzyiq

 

 



Yanğınlar 

İstilik şüalanması 

İstilik selinin sıxlığı

 

Kimyəvi qəzalar  



Zəhərlənmə, zədələnmə 

 

 



(hücumlar) 

Zəhərlənmə, zədələnmə 

səviyyəsi (toksidoza)

 

Radioaktiv çirklənmə, 



 

 

Radiasiya qəzaları 

Şüalanma dozası

 

şüalanma



 

Bina və tikililərin 

 

 

Zəlzələ 



Zəlzələnin intensivliyi

 

dağıntıları



 

 

Epidemiya 



Virus, bakteriyalar 

Xəstəliklərin dərəcəsi

 

 

Radiasiya şəraiti və onun qiymətləndirilməsi

.

 

Radiasiya  şəraiti  –  insan  fəaliyyətinə  təsir  göstərən 

ərazinin  radioaktiv  çirklənməsinin  miqyasından  və 

səviyyəsindən asılıdır.

 

Radioaktiv çirklənmənin miqyası və səviyyəsi əsasən nüvə 



partlayışlarının  sayından,  gücündən  və  növündən,  nüvə 

 

zərbəsindən sonra keçən müddətdən və meteoroloji şəraitdən 

asılıdr.

 

Radioaktivliyin  parametrlərini  müəyyən  etmək  üçün 



işıqtexniki, elektromaqnit, seysmik, akustik, radiolokasiya və 

d. aşkarlama qurğularından istifadə edilir.

 

Radiasiya  təhlükəsizliyi  –  İnsanların  sağlamlığının 

ionlaşdırıcı şüalanmadan mühafizəsidir.

 

Şüalanma 2 cür olur: 



Daxili və xarici.

 

 



 

Radiasiya şəraiti və onun 

qiymətləndirilməsi

 

 



 

Radiasiya  mənbələri  müxtəlif  olur  və  onların 

qarşısının alınmasının müxtəlif metodologiyaları 

və texniki üsulları mövcuddur.

 

Nüvə-yanacağından istifadə olunan obyektlərdə və 



ya  radioaktiv  materiallar  daşınarkən  baş  verən 

qəzalar zaman yaranan radioaktiv çirklənmə

 

Nüvə  silahlalarının  tətbiqi  zamanı  yaranan 



radioaktiv çirklənmə

 

 



 

 

 



Nüvə-yanacağındanistifadə olunan obyektlərdə və ya 

radioaktiv materiallar daşınarkən baş verən qəzalar 

 

zaman yaranan radioaktiv çirklənmə

 

 


 

 

Mümkün radiasiya şəraitinin proqnozlaşdırılması üçün 

 

məlumatlar:

 



 

AES


 

-

 



in yerinin  koordinatları;

 



 

Reaktorun tipi,  onun  enerji səviyyəsi;

 



 



Radioaktiv maddələrin  tullanmaya başlama vaxtı;

 



 

Küləyin istiqaməti və sürəti;

 



 



Havanın şaquli  dayanıqlılıq səviyyəsi;

 


 

 

 



Nüvə-yanacağındanistifadə olunan obyektlərdə və ya 

radioaktiv materiallar daşınarkən baş verən qəzalar 

 

zaman yaranan radioaktiv çirklənmə

 


 

 

 



 

 

 



Nüvə-yanacağındanistifadə olunan obyektlərdə və ya 

radioaktiv materiallar daşınarkən baş verən qəzalar 

zaman 

 

yaranan radioaktiv çirklənmə



 

 


 

 

 



 

. Radiasiya nəzarəti zonası

 

1

 

1

 

mZv

 

 

5

 

 mZv

 

2

 

. Məhdud yaşayış zonası 

 

5

 

mZv 

 

 

20

 

mZv

 

3

 

. Köçürülmə zonası

 

20

 

 mZv 

 

-

 

50

 

 mZv

 

4

 

. Məhdud zona 

 

 mZv və daha çox

 

50

 


 

Nüvə-yanacağındanistifadə olunan obyektlərdə və 

ya radioaktiv materiallar daşınarkən baş verən 

qəzalar 

 

zaman yaranan radioaktiv çirklənmə

 

 



 

29.09.1957.  Nüvə  tullantılarının  partlaması  nəticəsində 

böyük  bir  ərazidə  radioaktiv  şüalanma  baş  vermişdir,  bütün 

əhali evakuasiya olunmuşdur. (Çelyabinsk vilayəti).

 



 



28.03.1974.  Midltaunda  nüvə  reaktorunda  partlayış  baş 

vermişdir. (Pensilvaniya, ABŞ).

 



 



11.02.1981.  "Sekvoya-1"  zavodundan  400  min  litr 

radioaktiv maddə soyuducusu yerə axmışdır. (ABŞ).

 


 

 



26.04.1986.  İnsanlıq  tarixində  ən  ağır  qəza,  Çernobıl 

AESdə qəzası baş vermişdir. 4-cü reaktorda baş verən partlayış 

nəticəsində atmosferə  1  neçə  milyon  kub  metr  radioaktiv  qaz 

buraxılmışdı.  Külək  radioaktiv  maddələri  bütün  Avropaya 

yaymışdı. 30 km radiusda bütün əhali köçürülmüşdü.

 

Nüvə-yanacağındanistifadə  olunan  obyektlərdə  və  ya 



radioaktiv  materiallar  daşınarkən  baş  verən  qəzalar 

zaman yaranan radioaktiv çirklənmə 

Çernobıl  faciəsi  —  26  aprel  1986-cı  il 

Ukraynanın  Pripyat  şəhəri  yaxınlığında 

yerləşən  Çernobıl  AES-ində  güclü  nüvə 

partlayışı baş verdi.

 

Stansiya partlayandan sonra yaranmış 



radioaktiv buludun böyük hissəsi Şərqi

 


 

Avropaya doğru hərəkət etmişdisə, belə "ölüm 

bulud"unun yerdə qalan hissəsinin küləklər

  cənuba  "sürükləmişdi". Azərbaycanda  da

  Çernobıl 

faciəsi nəticəsində radioaktiv 

şüalanmaya məruz qalanlar var idi.

 

Bundan başqa, AES-in partlamış 4-cü enerji 



blokunun təhlükəsiz hala salınması üçün

  beton  örtük 

(Sarkofaq)  inşa edilmişdir.

 


 

Nüvə-yanacağındanistifadə olunan obyektlərdə və ya 

radioaktiv materiallar daşınarkən baş verən qəzalar zaman 

yaranan radioaktiv çirklənmə 

 

Keçirilən  "Sarkofaq" 

əməliyyatında  600 

min 


insan 

iştrak  etmişdir.  Çernobıl qəzasının 

iştirakçısı olmuş 7 min azərbaycanlıdan 

bu illərdə 2 min nəfəri vəfat  edib.

 Hazırda yaşayanların arasında isə çox 

sayda yataq xəstələri var. Bu faciədən

 sonra  Çernobıldan köçən 

ailələrdə

 doğulan uşaqların 90 %-də əlillik 

yaranır. Hadisədən neçə illər keçsə də, 

radiasiyanın fəsadları hələ də Avropada 

dolanmaqdadır.

 


 

Nüvə-yanacağındanistifadə olunan obyektlərdə və ya 

radioaktiv materiallar daşınarkən baş verən qəzalar zaman 

yaranan radioaktiv çirklənmə 

 

 

 



 

 

 



Nüvə silahlalarının tətbiqi zamanı 

radioaktiv çirklənmə

 

 



Nüvə  silahlarının  tətbiqi  zamanı  şüalanma  nüfuzedici 

radiasiya və ərazinin radioaktiv çirklənməsi zamanı baş verir.

 

Nüfuzedici radiasiya - qamma şüaları və neytronlar selindən 



ibarətdir. Onlar havada hər tərəfə 4 km məsafəyə yayıla bilərlər. 

Qamma şüaların insana təsiri udulan doza ilə xarakterizə olunur.

 

1 Qr = 1 C/1kq ;   1 Qr = 100 rad ;   1 Zv = 1 Qr



 

 

 

Aşağıda radiasiya şüasını 2 dəfə azaldan  bəzi 



materialların qalınlığı göstərilmişdir.

 


 

 

 



Müdafiə materialı

 

2 dəfə azaltma 



qalınlığı, sm

 

Sıxlıq, q/sm³

 

Qurğuşun

 

1

 

11.3

 

Beton

 

6.1

 

3.33

 

Polad

 

2.5

 

7.86

 

Torpaq

 

9.1

 

1.99

 

Su

 

18

 

1.00

 

Ağac material

 

29

 

0.56

 

Zəiflədilmiş uran

 

0.2

 

19.1

 

Hava

 

15000

 

0.0012

 

 


 

 


 

Nüvə partlayışı rayonunda ərazinin radioaktiv 

çirklənməsi zonalarının xarakteristikası

 


 

 

 



Çirklənmə zonası

 

Şərti  



işarə

 

Udulan doza,  Qr

 

Zonanın 


xarici 

 

sərhədi 



 

üzrə


 

Zonanın 


mərkəzində

 

Zonanın 



daxili 

 

sərhədi 



 

üzrə


 

Orta yoluxma

 

A

 



0.4

 

1.25



 

4

 



Güclü yoluxma

 

B



 

4

 



7

 

12



 

Təhlükəli yoluxma

 

C

 



12

 

22



 

40

 



Çox təhükəli 

yoluxma


 

D

 



40

 

70



 

100 və 


daha çox

 

 



 

 

O



 

caqov H.O.

 

Nağıyev


 

N.T.


 

Muxtarov


 

R.M


 

 

Nüvə silahlalarının tətbiqi zamanı radioaktiv 

çirklənmə

 

 


 

Nüvə silahlalarının tətbiqi zamanı Xirasima və 

Naqasakidə  yaranan vəziyyət, radioaktiv çirklənmə.

 

 



Bankın

 

qabağındakı



 

insan


 

izi


 

İşıq


 

şüalanması

 

nəticəsindəki



 

iz

 



 

 

 



 

Kimyəvi şəraitin aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 

 



 

 

 



Kimyəvi  şərait  güclü  təsirli  zəhərləyici  və  ya 

kimyəvi  maddələrin  axması  (tullanması)  və  ya 

kimyəvi silahların tətbiqi nəticəsində yaranır.

 

Kimyəvi şəraitin qiymətləndirilməsinə daxilidir:



 

1.

 



Kimyəvi yoluxmanın miqyasının və xarakterinin 

müəyyən edilməsi; obyektlərin, MM qüvvələrinin və 

əhalinin fəaliyyətinə təsirinin analizi;

 

2.



 

İnsanların  mühafizəsi  üçün  ən  məqsədəuyğun 

qərarların qəbulu.

 

 



 

 

 

 



Kimyəvi şəraitin aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 

 



 

 

 



Kimyəvi şəraitin qiymətləndirilməsi zamanı əsas diqqət 

yetirilməli olan məqamlar:

 

1)

 



Kimyəvi maddənin növü və miqdarı, kimyəvi silahın 

tətbiqi vasitəsi və onun tipi;

 

2)

 



Zəhərli  maddələrin  axmasının (tullanmasının), 

kimyəvi silahların tətbiqinin yeri və vaxtı; Əhalinin 

təhlükəsizliyinin səviyyəsi;

 

3)



 

Ərazinin  topoqrafik  şəraiti  və  yoluxmuş  havanın 

yayılmasının qarşısında duran tikililərin xarakteri;

 

4)



 

Meteoşərait  (küləyin  istiqaməti  və  sürəti,  yerin  və 

havanın temperaturu, havanın şaquli dayanıqlılığının 

səviyyəsi)

 

 

 



 

 

 



Kimyəvi şəraitin aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 

 



 

 

Havanın 3 şaquli dayanıqlılıq səviyyəsi vardır:



 

inversiya, izotermiya, konveksiya.

 

İnversiya adətən axşam saatlarında, təxminən günəş 

batmazdan  1  saat  öncə  yaranır,  günəş  çıxandan  1  saat 

sonra itir. İnversiya zamanı havanın aşağı qatları yuxarı 

qatlara nisbətən soyuq olur. Bu da öz növbəsində onun 

hündürlüyə  yayılmasının  qarşısını  alır  və  yoluxmuş 

havanın yüksək konsentrasiyalı qalmasına şərait yaradır.

 

 

 



 

 

 



Kimyəvi şəraitin aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 

 



 

 

 



İzotermiya  havanın  stabil  tarazlılığı  ilə  xarakterizə 

olunur,  daha  çox  yağmurlu  hava  zamanı  xarakterikdir, 

həmçinin  səhər  və  axşam  vaxtlarda,  inversiyadan 

konveksiyaya  (səhərlər)  və  əksinə  (gecələr)  keçid 

vəziyyətində yarana bilər.

 

Konveksiya  əsasən  günəş  çıxmazdan  2  saat  öncə 

yaranır və batmazdan təxminən 2 - 2.5 saat qabaq dağılır. 

O,  adətən  aydın  yay  günlərində  təsadüf  olunur. 

Konveksiya  zamanı  havanın  aşağı  qatları  yuxarı 

qatlarından daha çox isti olur. Bu da yoluxmuş havanın 

yayılmasına və təsirinin azalmasına şərait yaradır.

 

 



Kimyəvi şəraitin aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 


 

 

 



 

Havanın  şaquli  dayanıqlılıq  səviyyəsi    aşağıdakı  qrafik 

vasitəsilə hava məlumatına əsasən müəyyən edilə bilər:

 

Küləyin 



sürəti, 

m/s


 

Gecə


 

Gündüz


 

Aydın


 

Tutqun


 

Yağmurlu


 

Aydın


 

Tutqun


 

Yağmurlu


 

0.5


 

İnversiya

 

 

Konveksiya



 

 

0.6  - 2



 

 

 



 

 

 



 

2.1  - 4


 

 

 



 

 

 



 

4 və çox


 

İzotermiya

 

İzotermiya



 

 

 



 

 

 



GTZM-ə malik obyektlərdə kimyəvi şəraitin 

aydınlaşdırılması və qiymətləndirilməsi.

 

 



GTZM-ə 

malik  obyektlərdə  kimyəvi  şəraitin 

aydınlaşdırılması  və  qiymətləndirilməsinin  əsas  məqsədi 

kimyəvi  zədələnmə  ocaqlarında  ola  bilən  insanların 

müdafiəsini təşkil etməkdir.

 

Proqnozlaşdırma  metodu  ilə  kimyəvi  şəraitin 



qiymətləndirilməsi  zamanı  bütün  GTZM  ehtiyatının 

dağılmasını, yayılmaq üçün uyğun meteoşəraitin

 

(inversiya, küləyin sürəti 1 m/s) olması qəbul edilməlidir.



 

Qəza zamanı qiymətləndirmə baş vermiş şəraitə uyğun 

aparılır, yəni, real dağılmış zəhərli maddənin qədəri və real 

hava şəraiti götürülməlidir.

 


 

 

 



 

GTZM-ə malik obyektlərdə kimyəvi 

şəraitin aydınlaşdırılması və 

qiymətləndirilməsi.

 

 



 

 

 



Obyektin kimyəvi 

təhlükəsizliyinin 

səviyyəsi

 

Qəza  zamanı  kimyəvi 



yoluxma zonasına düşən 

insanların sayı, min 

 

nəfər

 

 

75 və daha çox



 

 

40-dan 75-ə dək



 

 

40-dan az



 

 

Saya düşmür



 

 

Macarıstanda GTZM-ə malik obyektdə baş vermiş 



qəza

.

 

I



 

II

 



III

 

IV



 

 

4  oktyabr  tarixdə  Macarıstanda  alüminium  zavodunda  texnogen 

qəza  baş  vermişdir.  Zəhərli  maddə  ilə  dolu  olan  700  min  m³  həcmli 

rezervuarın  bəndi  dağılmışdır  (bəzi  ehtimallara  görə  partlayış 

nəticəsində,  digər  ehtimala  görə  yağış  sularının  bəndi  zəiflətməsi 

nəticəsində).  Tərkibində  Mendeleyev  cədvəlinin  38  elementi  olan 

(onlardan canlılar üçün zəhərliləri kadmium, arsen (―mışyak‖), nikel 

və  civə  )  qırmızı  rəngli  zəhərli  maddə  bənd  dağıldıqdan  sonra  2  m 

hündürlüklə yaxınlıqdakı qəsəbəyə yayılmış, qarşısında duran bir çox 

tikilini dağıtmışdır.

 

Macarıstanda GTZM-ə malik obyektdə baş 

vermiş qəza.

 


 

 


 

Macarıstanda GTZM-ə malik obyektdə baş 

vermiş qəza.

 

 



 

Peykdən çəkilən şəkil

 

 



 

 

Macarıstanda GTZM-ə malik obyektdə baş 



vermiş qəza.

 

 



 

 

 



 

 

 



Macarıstanda GTZM-ə malik obyektdə baş 

vermiş qəza.

 

 



 

 


 

 

 



Kimyəvi silahın tətbiqi zamanı kimyəvi şəraitin 

aydınlaşdırılması və qiymətləndirilməsi.

 

 



Kimyəvi 

silahın 


tətbiqi 

zamanı 


kimyəvi 

şəraitin 

aydınlaşdırılması  və  qiymətləndirilməsi  -  kimyəvi  yoluxma 

zonalarının və hücuma məruz qalmış ərazilərin, yoluxmuş havanın 

yayılma  dərinliyinin,  digər  ərazilərə  yaxınlaşma  müddətinin, 

ərazidəki  zəhərləyici  maddənin  dayanıqlılığının,  fərdi  mühafizə 

vasitələrindən  istifadənin  zəruriliyinin,  işçilər,  əhali,  MM-in 

qüvvələrinin  şəxsi  heyəti  arasında  mümkün  itkilərin  müəyyən 

edilməsidir.

 

Düşmən  tərəfindən  zəhərləyici  maddənin  tətbiq  sahəsinin 



müəyyən  edilməsi  kəşfiyyat  qüvvələri  və  ya  MM  qərargahının 

məlumatlarına əsasən həyata keçirilir.

 


 

 

 



Kimyəvi silahın tətbiqi zamanı kimyəvi şəraitin 

aydınlaşdırılması və qiymətləndirilməsi.

 

 



Yoluxmuş  havanın  yayılma  dərinliyi  -  kimyəvi  silahın 

tətbiqi  rayonunun  sərhədlərindən  zəhərli  hava  buludunun 

yayılmasının sərhədlərinə qədər olan məsafə ilə ölçülür.

 

Kimyəvi  yoluxmanın  miqyası  zəhərli  hava  buludunun  sahəsi 



və kimyəvi yoluxma ərazisi ilə müəyyən edilir.

 

Kimyəvi  yoluxmanın  müddəti  kimyəvi  silahın  tətbiqinin 



miqyasından, zəhərli maddənin növündən, meteoroloji şərait və 

ərazidən asılıdır.

 

Kimyəvi  yoluxmanın  təhlükəsi  kimyəvi  yoluxmuş  ərazi  və 



burada olan mümkün insan itkiləri ilə ölçülür

 


 

Bakterioloji şəraitin 

qiymətləndirilməsi.

 

Bioloji şərait bakterioloji (bioloji) silahın tətbiqindən sonra 



yaranan bir şəraitdir. Boiloji şəraitin əsas xarakteristikası itkilərin 

sayıdır. Bioloji şərait düşmən tərəfindən tətbiq edilən hücumun 

miqyasından asılıdır. 

Şəraitin 

qiymətləndirilməsindəəsasən 

aşağıdakılar nəzərə alınır: 



Yoluxma ərazisi



 

 



Əhalinin orta yaşayış sıxlığı

 



 

Yoluxma rayonunda əhalinin müdafiə olunmasının səviyyəsi

 

Əməliyyat hesablamaları üzrə fövqəladə hallar zonasında insan 



itkilərinin aşağıdakı qayda üzrə müəyyən etmək olar:

 

S = K · I · (1 – H) · (1 – P) · E

 

Burada, S – Əhalinin itkiləri (nəf.)



 

 

K – Yoluxmuş və bir-birilə əlaqədə olan əhalinin 

sayı

 

I – Kontaqioz indeksi



 

Bakterioloji şəraitin qiymətləndirilməsi.

 

H – Qeyri spesifik müdafiə əmsalı



 

P – Spesifik müdafiə əmsalı

 

E – Təcili profilaktika əmsalı



 

K –nın qiyməti bakterioloji yoluxmuş ərazinin sahəsiinn qiyməti 

ilə  həmin  ərazidəki  əhalinin  sıxlığının  qiymətinin  hasilinə 

bərabərdir.

 

Kontaqioz indeksi I – yoluxmuş xəstə ilə əlaqədə olduqdan sonra 



insanın xəstələnmə ehtimalının səviyyəsidir.

 

Qeyri  spesifik  müdafiə  əmsalı  H  sanitar-gigiyenik  və 



epidemiyaya qarşı tətbirlərin lazımi vaxtda həyata keçirilməsindən, 

 

içməli  suyun  və  yeyinti  məhsullarının  yoluxmaya  qarşı 

mühafizəsindən,  havadan  yoluxma  baş  verərkən  əhalinin  qruplara 

ayrılmasından,  həşaratlara  qarşı  fərdi  mühafizə  vasitələrindən 

asılıdır.

 

Spesifik 



müdafiə  əmsalı  P  infeksion  xəstəliklərin 

profilaktikasında istifadəsi uyğun sayılan müxtəlif növ dərmanların 

effektivliyini nəzərə alır.

 

Təcili  profilaktika  əmsalı  E  müvafiq  xəstəliklərə  qarşı 



antibiotiklərlə müdafiəyə uyğundur.

 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı



 

Kəşfiyyat  -  MM  qüvvələrinin  fəaliyyətini  təmin  etmək  üçün 

görülən  əsas  tədbirlərdən  biridir.  MM  sistemində  aparılan 

kəşfiyyatda məqsəd - güclü istehsalat qəzasından, təbii fəlakətdən və 

ya  düşmən  basqınından  sonra  yaranmış  vəziyyət  barədə  dəqiq 

məlumatlar  toplamaqdır.  Bunlar  MM  rəhbərlərinə  əhalinin 


 

mühafizəsini və xilasetmə işlərini təşkil etmək barədə düzgün qərar 

qəbul etmək üçün lazımdır.

 

MM kəşfiyyatının əsas vəzifələri sülh dövründə:

 



 



Ətraf  mühitdə havanın, suyun, torpağın,  maldarlıq  və bitkiçilik 

məhsullarının 

radioaktiv, 

kimyəvi, 

bakterial 

maddələrlə 

çirklənməsinə vaxtaşırı müşahidə və laboratoriya nəzarəti aparmaq; 



Yoluxucu  xəstəlik  ehtimallı  rayonlarda  epidemik,  epizootik  və 



epifitotik vəziyyətə müntəzəm nəzarət etmək;

 



 

Güclü istehsalat qəzası və ya təbii fəlakət baş vermiş rayonlarda 

yaranan vəziyyətləri aşkar etməkdir.

 


 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 

 



 

 

Müharibə  dövründə  düşmən  basqınından  sonra  kəşfiyyatın 



vəzifələri  aşağıdakılar  barədə  məlumatlar  əldə  etməkdir: 



İşlədilmiş  silahın  növü,  zərbənin  nə  vaxt  və haraya endirildiyi, 



nüvə partlayışının gücü və koordinatları;

 



 

Radiasiyanın səviyyələri, zəhərləyici maddənin konsentrasiyası, 

zəhərli hava buludunun yayılma istiqaməti;

 



 

Zədələnmə ocağının hüdudları;

 



 



Xilasetmə və digər işlər aparılan rayonlarda zədələnmə şəraitinin 

necə dəyişdiyi;

 



 



Mühafizə  qurğularının,  oradakı  adamların  vəziyyəti,  onlara 

yardım göstərmənin yolları;

 



 



Kommunal  enerji  şəbəkələrinin,  rabitə  xətlərinin,  habelə  MM 

dəstələri, köçürülən əhali hərəkət edəcək marşrutların vəziyyəti;

 



 



Yanğın yerləri, onların yayılma istiqaməti;

 


 

 



Hidrotexniki  qurğuların  nə  dərəcədə  zədələndiyi,  fəlakətli 

subasma və daşqın zonaları yaranıb-yaranmadığı və s.

 

 


 

 

 



 

 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

Yerüstü kəşfiyyat



 

Havadan kəşfiyyat 

 

Dənizdən (çaydan) 



 

kəşfiyyat 

 


 

 

 



 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

Fövqəladə hallarda MM kəşfiyyatının təşkili və aparılması 



qaydaları.

 

Kəşfiyyatı təşkil etmək bütün MM rəhbərlərinin, qərargahlarının 



və komandirlərinin vacib vəzifələrindəndir.

 

Kəşfiyyatın konkret məqsədlərini, ilk növbədə hansı məlumatların 



toplanmasını və müddətlərini, bunun üçün istifadə ediləcək qüvvələri 

mülki müdafiə rəhbəri müəyyənləşdirir.

 

Kəşfiyyatın dəqiq təşkil edilməsi üçün MM qərargahının rəisi tam 



məsuliyyət daşıyır, bu işin bilavasitə təşkilatçısı isə MM qərargahı 

 

rəisinin müavinidir. O, MM rəhbərinin qərarına və qərargah rəisinin 

konkret  göstərişlərinə  uyğun  olaraq  kəşfiyyat  tədbirlərini 

planlaşdırır,  qrupları  və  manqaları  fəaliyyətə  hazırlayır,  kəşfiyyata 

göndərir, onlardan alınan kəşfiyyat məlumatlarını toplayır, təhlil edir 

və ümumiləşdirir.

 


 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı 

 

Kəşfiyyatı təşkil etmək üçün əsas sənəd - kəşfiyyat planıdır. Plan 

müvafiq  MM  qərargahında  əvvəlcədən  tərtib  edilir,  yuxarı 

qərargahla razılaşdırılır və MM rəhbəri tərəfindən təsdiqlənir.

 

Plana  obyektin  sxemi  (rayonun  xəritəsi)  əlavə  edilir,  burada 



idarəetmə  məntəqələrinin,  mühafizə  qurğularının,  kəşfiyyat 

bölmələrinin  yerləri,  bu  bölmələrdə  konkret  fəaliyyət  marşrutları, 

vəzifələrini  yerinə  yetirdikdən  sonra  toplanış  məntəqələri  şərti 

işarələrlə  göstərilir.  MM  qərargahının  rəisi  bölmə  komandirlərinə 

kəşfiyyat aparmaq barədə şifahi sərəncamı məhz bu sxem əsasında 

verir.  Sərəncamda  yaranmış  vəziyyət  barədə  qısa  məlumat,  onun 

konkret  vəzifələri  və  icra  müddəti,  rabitə  yaratmaq  və  kəşfiyyatın 

nəticələri barədə məlumat vermək qaydaları dəqiq göstərilir.

 


 

 


Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



Kəşfiyyat 

bölmələri 

radioaktiv 

zəhərlənmə  ocaqlarına  göndərilən  hallarda 

isə,  həmçinin  şəxsi  heyətin  yolverilən 

şüalanma dozası da müəyyən edilir. Şəhərdə, 

rayonda  və  obyektlərdə  kəşfiyyat  işlərinə 

radiasiya və kimya müşahidəsi postları, MM 

kəşfiyyat  qrupları,  xidmətlərin  və  dəstələrin 

kəşfiyyat  manqaları  (bölmələri),  habelə 

müşahidə 

və 


laboratoriya 

nəzarəti 

şəbəkəsinin  (MLNŞ)  müəssisələri  cəlb 

edilirlər.

 

Radiasiya  və  kimya  müşahidəsi  postları 

(RKMP)  -  bütün  obyektlərdə  yaradılır  və 

təhlükə  yaranarkən  bilavasitə  fəaliyyətə 

başlayırlar. Onların əsas vəzifələri radioaktiv 

və  kimyəvi  zəhərlənmələri  vaxtında  aşkar 

etmək,  müşahidə  sahəsində  vəziyyətin 



Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



dəyişməsinə  fasiləsiz  göz  qoymaq  və 

qərargaha  müntəzəm  surətdə  məlumat 

verməkdir.

 

Təbii  fəlakət  və  istehsalat  qəzaları  vaxtı  posta 



digər  vəzifələr  də  tapşırıla  bilər.  Post  elə  yerdə 

qoyulmalıdır  ki,  oradan  hər  tərəfi  müşahidə  etmək 

mümkün  olsun  və  postun  özü  MM  idarəetmə 

məntəqəsinin yaxınlığında yerləşsin.

 

Müşahidəçilərin daldalanması və növbədən sonra 



dincəlməsi  üçün  burada  hökmən  üstüörtülü  səngər 

düzəldilir, müşahidəçi duran yerdə cəhətləri göstərən 

nişanlar qoyulur. Postun heyəti onun rəisindən və iki 

müşahidəçidən ibarətdir.

 

Kəşfiyyat  qrupu  manqası  isə  təbii  fəlakət,  qəza 

nəticəsində  bilavasitə  obyektdə,  digər  fəaliyyət 

rayonunda,  habelə  düşmən  basqınından  sonra 

zədələnmə 

ocağında, 

hərəkət 


marşrutlarında 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



yaranmış vəziyyəti öyrənmək məqsədi ilə göndərilir. 

Kəşfiyyat  qrupu,  onun  komandirindən  və  hərəsi  3 

nəfərlik  bir  rabitə  və  bir  neçə  kəşfiyyat 

manqalarından  ibarət  olur.  Hər  manqa  bir-birindən 

500 m aralı 3 mühafizə qurğusuda, yaxud 800 m dək 

zolaqda  (şəhərin  2-3  məhəlləsindən  ibarət  sahədə) 

kəşfiyyat aparmaq üçün nəzərdə tutulur.

 

Zəhərlənmə  rayonlarında  kəşfiyyat  aparılarkən,  radiasiya  səviyyələri 



0,5  rentgen-saat  olan,  yaxud  kimyəvi  zəhərlənmə  aşkar  edilən  zonanın 

hüdudları hədd nişanları vasitəsilə nişanlanır.

 

Zəhərlənməni  ölçdükdən  sonra  kəşfiyyatçı  hədd  nişanı  qoyur  və 



nişanda zəhərlənmənin növünü, səviyyəsini və ölçülmə vaxtını qeyd edir. 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



Hədd nişanı yolun kənarında yaxşı görünən yerdə qoyulmalıdır. Nişanı elə 

qoyurlar ki, onun üz tərəfi yerdə zəhərlənmə olmayan və ya az olan sahəyə 

tərəf dursun. Qrupun komandiri marşrutun sxemində hər dəfə zəhərlənmə 

ölçülən  yeri,  zəhərlənməni  (növünü)  və  ölçülmə  vaxtını  kəşfiyyat 

jurnalında  qeyd  edir  və  bu  barədə  radio  vasitəsilə  obyektin  MM 

qərargahına məlumat verir.

 

Obyektin ərazisində kəşfiyyatçılar müxtəlif sexlərdə, qurğularda və s. 



zəhərlənmənin  növünü,  dərəcəsini  təyin  edir,  vəziyyətin  dəyişməsinə 

nəzarət edirlər.

 

 


Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



 

 

 



Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



Kəşfiyyatçılar 

obyektin 

sexlərində, 

sığınacaqlarında,  xilasetmə  aparılacaq  yerlərdə 

yaranmış  vəziyyəti  (dağıntıların,  yanğınların 

xarakterini, adamlar qalmış yerləri və s.) öyrənir, 

zəhərlənmənin  səviyyələrini  ölçürlər.  Belə 

yerlər,  adətən  əvvəlcədən  müəyyən  edilir  və 

yuxarıda  deyildiyi  kimi  obyektin  kəşfiyyat 

sxemində (planında) göstərilir.

 

Kəşfiyyat qurtarandan sonra kəşfiyyat qrupu 



(manqası) toplanış məntəqəsinə gəlir, komandir 

qərargaha 

vəzifələrin 

yerinə 


yetirilməsi 

haqqında  məlumat  verir  və  kəşfiyyat  sxemini 

təqdim  edir.  Bundan  sonra  o,  lazımi  hallarda 

avtomobilin, 

şəxsi 

heyətin 


zəhərlənmə 

dərəcəsini  yoxlayır,  təmizləmə  işlərini  təşkil 

edir,  dozimetrlərin  göstəriciləri  əsasında  şəxsi 


Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



heyətin  məruz  qaldığı  şüalanma  dozalarını 

hesablayır və qrupu yeni vəzifələrin icrası üçün 

işə hazırlayır.

 

 



Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



Müxtəlif  təbii  fəlakətlər  və  qəzalar  zamanı  aparılan  kəşfiyyatın 

xüsusiyyətləri əsasən onun konkret vəzifələrində təzahür edir.

 

Qəza yerlərini müayinə etməklə, adamlar toplanan yerlərə, anbarlara, 



su  mənbələrinə  xüsusən  diqqət  yetirməklə,  havadan  və  torpaqdan 

nümunələr  götürüb  analizə  göndərməklə  bu  vəzifələrin  öhdəsindən 

gəlmək mümkündür.

 

Güclü zəlzələdən sonra aparılan kəşfiyyatın əsas vəzifələri isə bina və 



tikililərin nə dərəcədə dağıldığını, uçqunlar altında adamlar qalan yerləri 

və  onların  vəziyyətini,  ikincili  zədələnmə  ocaqlarının  (yanğın,  daşqın, 

kimyəvi zəhərlənmə) yaranıb-yaranmadığını öyrənmək, qaz, su, elektrik 

şəbəkələrində  qəzaların  yerini,  dərəcəsini,  xilasetmə  işlərinin  növünü, 

həcmini və s. müəyyən etməkdən ibarətdir.

 

Daşqın və sel vaxtı kəşfiyyat bölmələri fəlakətli sahələrin hüdudlarını, 



yardıma ehtiyac olan adamlar, habelə kənd təsərrüfatı heyvanları qalmış 

sahələri müəyyənləşdirir, daşqın zonasından çıxarmalı maddi sərvətləri 

aşkar  edir,  üzgüçülük  vasitələrindən  istifadə  edilməsi  üçün  marşrutlar 

axtarır və s.

 


Mülki müdafiə kəşfiyyatı

 

 



Sülh  və  müharibə  dövründə  ətraf  mühitin  sağlamlığı  üzrə 

kəşfiyyat  işlərinin  bir  qismi  də  respublikanın  müşahidə  və 

laboratoriya  nəzarəti  şəbəkəsi  tərəfindən  yerinə  yetirilir.  Bu 

şəbəkənin  vəzifələri,  tərkibi  və  fəaliyyət  qaydası  əsasnamə  ilə 

müəyyən olunmuş və təsdiq edilmişdir

 

Müşahidə  və  laboratoriya  nəzarəti  şəbəkəsi  (MLNŞ)  ətraf 

mühitin radioaktiv, kimyəvi, güclü təsirli və bakterial maddələrlə 

zəhərlənməsinə  müşahidə  və  laboratoriya  nəzarəti  etməkdən, 

mühafizə  tədbirləri  görülməsi  üçün  müvafiq  dövlət  orqanlarına 

məlumat verməkdən ötrü nəzərdə tutulmuşdur.

 

Müşahidə  və  laboratoriya  nəzarəti  şəbəkəsi  üçün  konkret 



şəraitdən  asılı  olaraq  üç  iş  rejimi  müəyyən  edilmişdir:  gündəlik, 

yüksək hazırlıq və fövqəladə iş rejimi.

 


 

Ocaqov H.O.

 

 

Mülki müdafiə kəşfiyyatı 



Nağıyev N.T.

 

Muxtarov R.M



 

Gündəlik  iş  rejimi  həm  ekoloji,  həm  texnogen,  həm  də  epidemik 

cəhətdən  normal  adi  iş  şəraitini  əhatə  edir.  Bu  rejimdə  respublikanın 

müdafiə,  səhiyyə,  kənd  təsərrüfatı,  daxili  işlər  nazirliklərinin,  dövlət 

hidrometreoloji  xidmət  və  Fövqəladə  Hallar  Nazirliyinin  struktur 

bölmələrinin  qüvvələri  ilə  ətraf  mühitdə  kimya,  radiasiya,  epidemiya, 

epizootiya, epifitotiya müşahidəsi və laboratoriya nəzarəti aparılır.

 

Yüksək hazırlıq rejimində texnogen, epidemik şərait kəskin surətdə 

pisləşdikdə, həmçinin fövqəladə hallar ehtimalı yarandıqda təbii mühitdə 



 

və  təhlükə  potensiallı  obyektlərdə  müşahidə  və  nəzarət  gücləndirilir, 

şəbəkənin xüsusi (fövqəladə) iş rejiminə keçirilməsinə hazırlıq görülür.

 

Fövqəladə  rejimdə  isə  gündəlik  rejimdə  fəaliyyət  göstərən 

qüvvələrdən  əlavə  həmçinin,  müşahidə  və  laboratoriya  nəzarəti 

şəbəkəsinə daxil olan nazirlik, komitə, şirkət, Elmlər Akademiyası və s. 

idarələrin müvafiq əməkdaşları ilə həm müşahidə, həm də laboratoriya 

nəzarəti aparılır.



 


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə