Övzu 1 Fövqəladə halların



Yüklə 152.08 Kb.

tarix14.04.2017
ölçüsü152.08 Kb.

 

 

M

 

ÖVZU 1

 

Fövqəladə halların 

 

təsnifatı

 

O



 

caqov H.O.

 

Nağıyev


 

N.T.


 

Muxtarov


 

R.M


 

 

 

FÖVQƏLADƏ  HALLARIN TƏSNĠFATI

 

FH

 

-

 

ın növlərinə görə təsnifatı

 

Təbii

 

m

 

ənĢəli fövqəladə hallar və onların 

 

xarakteristikaları

 

Texnogen mənĢəli fövqəladə hallar və 

 

onların xarakteristikaları

 

E

 

koloji xarakterli fövqəladə hallar

 

Sosial siyasi və hərbi siyasi xarakterli 

 

hallar

 


 

 

Miqyasına görə 

 

fövqəladə halların 

 

təsnifatı

 

Lokal (qismi)

 

Obyekt

 

Yerli

 

Regional

 

Milli

 

Qlobal

 


 

Lokal (qismi) 



hadisələr iş yerindən, iş sahəsindən, mənzildən 

kənara yayılmır. 

 



 



Obyekt 

(səciyəli) hadisələr sənaye obyektində, bina və ya 

qurğu hüdudlarında məhdudlaşır. 

 



 



Yerli 

hadisələr ancaq yaşayış məntəqəsinin, təkcə bir şəhərin 

və ya kənd təsərrüfatı müəssisəsinin ərazisində özünü göstərir. 

• 

Regional 

fövqəladə hadisə bir neçə sənaye və ya kənd təsərrüfatı 

rayonlarını, bütünlüklə şəhəri və onun ətraflarını əhatə edir. 

 



 



Milli 

miqyaslı fövqəladə hadisələr respublikanın xeyli 

ərazilərini əhatə edir, lakin dövlətin inzibati sərhədlərindən kənara 

çıxmayan hadisələrə deyilir. 

 



 

Qlobal 

hadisələr isə bir ölkənin ərazisində məhdudlaşmır və 

qonşu dövlətlərin ərazilərinə də yayılır. 

 


 

 

MƏNŞƏYINƏ  GÖRƏ  FH

 

-

 

IN  TƏSNIFATI

 

Təbii xarakterli  fövqəladə hallar

 

Texnogen xarakterli  fövqəladə hallar

 

Ekoloji xarakterli  fövqəladə hallar

 

Sosial

 

-

 

siyasi və hərbi siyasi xarakterli 

 

hallar

 


Təbii xarakterli  fövqəladə vəziyyətlər 

Təbii  fəlakətlər  – 

insan  iradəsinə  tabe 

olmayan, təbiət  qüvvələrinin 

hərəkəti nəticəsində 

qəflətən baş verən, çoxsaylı insan itkisi,  böyük

  maddi  zərər  və  başqa  ağır nəticələrə səbəb 

olan faciəli təbii təzahür və ya proseslərdir.

 

Təbii 



fəlakətlərə 

zəlzələlər, 

vulkan 

püskürmələri,  sellər,  sürüşmələr,  uçqunlar, 



daşqınlar,  quraqlıqlar,  qasırğalar,  tufanlar,  qar 

basqınları  və  uçqunları,  uzun  müddətli  güclü 

yağışlar,  güclü  davamlı  şaxtalar,  genişmiqyaslı 

meşə və torf yanğınları aiddir. Bura həm də 1974-

ci  ildə  Venesuella  Konfransında  epidemiyalar, 

epizootiyalar,  epifitotiyalar,  meşə  və  kənd 



təsərrüfatı  zərərvericilərin  kütləvi  yayılması  da 

daxil edilmişdir.

 

Təbii xarakterli  fövqəladə vəziyyətlər 

Təbii fəlakətlər davametmə müddətinə görə iki cür olur:

 



 

qəflətən baş verənlər (zəlzələlər, qasırğalar və s. );

 



 

uzunmüddətli davam edənlər(epidemiyalar, daşqınlar,  epizootiyalar 

və s.).


 

Təbii fəlakətlər yaranma səbəblərinə görə də iki cür olurlar:

 

1)



təbii  amillərlə  bağlı  olanlar  (vulkan  püskürməsi,  dəniz 

səviyyəsinin güclü ləngəri, güclü daşqınlar, qasırğalar, güclü hərarətli 

hava, buzlaşma və s.);

 

2)



antropogen amillərlə bağlı olanlar (toz burulğanları, eroziya).

 


Bir  çox  təbii  fəlakətlərin  yaranması  isə  həm  təbii,  həm  də 

antropogen  amillərlə  bağlı  olur  (yanğınlar,  torpağın  eroziyası, 

uçqunlar və s.).

 


 

 

TƏBĠĠ XARAKTERLĠ  FÖVQƏLADƏ HADĠSƏLƏR

 

1)

 

 Geofiziki təhlükəli hadisələr

 

2

 

)



 

 

 



Geoloji təhlükəli hadisələr (ekzogen geoloji təzahürlər) 

 

3)

 

Meteoroloji və aqrometeoroloji təhlükəli hadisələr 

 

4)



 

 

 



Dəniz hidroloji təhlükəli təzahürlər

 

5)



 

Hidroloji təhlükəli təzahürlər

 

6)

 

 Ġnsanların infeksion (yoluxucu) xəstəlikləri

 

7)

 

 Kənd təsərrüfatı heyvanlarının yoluxucu xəstəlikləri

 

8)

 

 Kənd təsərrüfatı bitkilərinin xəstəlik və zərərvericilərə məruz 

 

qalması

 


 

 

1)

 

 

 

Geofiziki təhlükəli hadisələr:

 

-

 



zəlzələlər

 

;



 

-

 



vulkan püskürmələri.

 

2)

 

 

 

Geoloji təhlükəli hadisələr (ekzogen geoloji hadisələr):

 

 

 

-



 

sürüşmələr;

 

-

 



sellər; 

 

-



 

qar uçqunları.

 

3)

 

 Meteoroloji və aqrometeoroloji təhlükəli hadisələr :

 

 

 

-



 

tufanlar (9

 

-

 



10

 

 bal);



 

-

 



qasırğalar (12

 

-



 

15

 



 bal);

 

-



 

iri həcmli dolu; 

 


4) Dəniz hidroloji təhlükəli hadisələr:

 



 

tropik siklonlar (tayfunlar);

 



 



sunamilər (qravitasiyalı dəniz dalğaları);

 



 

güclü dalğalar (5 bal və daha yüksək);

 



 



dəniz səviyyəsinin güclü ləngəri;

 



 

erkən buz örtüyü və ya hərəkətsiz qalın 

buz 

qatı; 




gəmi və liman 

tikililərinin buzlaşması; 



sahil buzlarının qopması.



 

5)

 

Hidroloji təhlükəli hadisələr:

 



 

suların  yüksək  səviyyəsi  (daşqın,  subasma); 



yeraltı  suların 



daşqınları (əsasən buzlar əriyən vaxt);

 



 

yağış daşqınları;

 



 



maneə və əngəllər (çay mənsəbində xırda 

 



 

buzların toplaşaraq sıxlıq yaratması);

 



 



suyun aşağı səviyyəsi

 


6)

 

İnsanların infeksion (yoluxucu) 

xəstəlikləri:

 

-



 

epidemiyalar  (insanların  kütləvi  şəkildə 

yoluxucu xəstəliklərə tutulması);

 

-



 

ekzotik  və  xüsusi  təhlükəli  yoluxucu 

xəstəliklərin tək-tək təsadüf edilən halları.

 

7)



 

Kənd təsərrüfatı heyvanlarının 

yoluxucu xəstəlikləri:

 

-



 

epizootiya 

(heyvanların 

yoluxucu 

xəstəliklərinin geniş yayılması);

 

-



 

enzootiya  (müəyyən  ərazidə  heyvanlar 

arasında epidemiya);

 

8)



 

Kənd təsərrüfatı bitkilərinin xəstəlik 

və zərərvericilərə məruz qalması:

 

-



 

inkişaf  edən  epifitotiya  (bitkilərin 

kütləvi xəstəlikləri);

 


-

 

bitki zərərvericilərinin kütləvi yayılması.



 

GEOFĠZĠKĠ TƏHLÜKƏLĠ 

HADĠSƏLƏR

 

Zəlzələ  -  ən  çox 

dağıdıcı 

qüvvəyə  malik, 

ağlasığmaz

idarə 


olunmaz 

təbii  fəlakətdir.  Zəlzələ  deyildikdə  yeraltı  təkan  və  yer 

qatının titrəmələri, yer qatının və yaxud mantiyanın üst qatlarının 

sürüşməsi  və  parçalanması  nəticəsində,  böyük  məsafələrə  elastik 

dalğavari ötürmələr başa düşülür. Zəlzələlər qəflətən yaranan və tez 

yayılan  fövqəladə  hallara  aid  olur.  Bu  zaman  ərzində  təxliyə  və 

qabaqlayıcı tədbirlər görmək mümkün deyil.

 

Zəlzələlərin  baş  verdiyi  mərkəzə  onun  fokusu  və  ya 



hipomərkəz deyilir. Hipomərkəzin yer səthinə olan proyeksiyasına 

zəlzələnin 



epimərkəzi 

deyilir. 

Epimərkəzdən 

müşahidə 

nöqtəsinədək olan məsafəyə epimərkəz məsafə deyilir.

 


ZƏLZƏLƏ DALĞALARININ YAYILMA 

SXEMĠ 

Seysmik dalğaların qüvvəsi epimərkəzdə daha yüksək olur. 

Yerin  deformasiyası  da  məhz  bu  epimərkəz  zonasında 

maksimuma  çatır  və  tikintilərin  dağılmasına  səbəb  olur. 

Epimərkəz sahəsində zəlzələlərin dağıdıcı qüvvəsi daha yüksək 

olduğu zonaya pleystoseyst sahəsi deyilir. Zəlzələ qüvvələri eyni 

olan nöqtələri birləşdirən xəttə izoseyst deyilir.

 

H – hipomərkəz;

 

E – epimərkəz;

 

L– izoseystlər;

 

S – pleystoseyst sahəsi

 


ZƏLZƏLƏNĠN ĠNTENSĠVLĠYĠNĠN AVROPA 

MAKROSEYSMĠK ġKALASI ĠLƏ ÖLÇÜLMƏSĠ

 

 



Zəlzələnin 

intensivliyi

 

Nəticələrin qısa xarakteristikası

 

1

 

Nəzərə çarpmayan

 

Yalnız seysmik cihazları ilə müĢahidə edilir.

 

2

 

Çox zəif

 

Ġstirahət edən insanlar tərəfindən hiss edilir.

 

3

 

Zəif

 

Yalnız az sayda insanlar tərəfindən hiss olunur. 

 

4

 

Mülayim 

 

Qabların, pəncərə ĢüĢələrinin cingiltisi, əĢyaların 



yüngül titrəməsi ilə müəyyən edilir. 

 

5

 

Kifayət qədər 

güclü

 

Binaların ümumi silkələnməsi, mebelin tərpənməsi, 



pəncərə ĢüĢələrində və suvaqlarda çatların əmələ  

gəlməsi, yatanların oyanması ilə müĢahidə olunur. 

 

6

 

Güclü 

 

Hamı tərəfindən hiss edilir. Rəsmlər divardan 



düĢür, suvaq parçaları tökülür. Binalar yüngül 

xəsarət alır. 

 


7

 

Çox güclü 

 

DaĢ  binalarda  çatlar.  Antiseysmik  və  ağacdan 

tikilmiĢ binalar salamat qalır.

 

ZƏLZƏLƏNĠN ĠNTENSĠVLĠYĠNĠN AVROPA 



MAKROSEYSMĠK ġKALASI ĠLƏ ÖLÇÜLMƏSĠ

 

 



Zəlzələnin 

intensivliyi

 

Nəticələrin qısa xarakteristikası

 

8

 

Dağıdıcı 

 

Sıldırım qayalarda və torpaqda çatlar əmələ gəlir.

 

Heykəllər yerindən tərpənir və çökürlər. Evlərə güclü 



xəsarət dəyir.

 

9

 

Viran edici 

 

(dağıdıcı)

 

DaĢ binalar çox güclü xəsarət alır və ya dağılır.

 

10

 

Məhvedici

 

Torpaqda  böyük  çatlar,  sürüĢmələr  və  çöküntülər 



əmələ  gəlir.  DaĢ  binalar  tamam  dağılır,  dəmir  yol 

reyslərin əyilir.

 

11

 

Fəlakət

 

Yerdə  geniĢ  çatlar,  çox  saylı  sürüĢmələr  və 



çöküntülər. DaĢ binalar tamamilə dağılır.

 


12

 

Güclü Fəlakət

 

Yer  səthində  dəyiĢiliklər  böyük  həddə  çatır.  Çox 

saylı  çatlar,  çöküntülər,  sürüĢmələr  baĢ  verir, 

Ģəlalələr,  göllər  yaranır,  çayların  axmasında 

dəyiĢiliklər əmələ gəlir, heç bir tikili dözmür.

 


 

 


VULKAN

 

Vulkanların püskürməsi - yer kürəsinin 

bəzi  regionları  üçün  tez-tez  təkrarlanan 

hadisədir.  Vulkanlar  fəaliyyətdə  olan, 

yatmış və sönmüş vulkanlara bölünürlər. 

Yer  üzərində 



522  fəaliyyətdə 

olan 


vulkan qeydə alınıb və bunlardan 20-40-

ı  hər  il  püskürür.  Ən  çox  vulkan 



Ġndoneziyada, Yaponiyada,

 

Mərkəzi  Amerikadadır

.  Vulkanların 

püskürməsi  zamanı  əsas  zədə  yetirən 

faktorlar  bunlardır:  közərmiş  lava, 

qazlar, tüstü, buxar, qaynar su, kül, dağ 



cisimlərinin qırıntıları, partlayış dalğası, 

lil və daş axınları.

 


 

 


VULKANLARIN PÜSKÜRMƏSĠNDƏN ZƏRƏRĠ 

AZALTMAQ YOLLARI

 

Vulkanların  püskürməsindən  zərəri 

azaltmaq üçün  onların 

“həyatını” 

proqnozlaşdırmaq  və  lazım  olan 



profilaktik  tədbirlərin 

keçirilməsi 

lazımdır. Fəaliyyətdə  olan  vulkanların 

əksəriyyəti ―vulkanik ərazilərdə‖ yerləşən 

xüsusi 

stansiyalar tərəfindən  daim 



müşahidə altında saxlanılır. Vulkanların 

püskürməsini 

proqnozlaşdırmaq üçün 

vulkanik təhlükəsi xəritələri 

tərtib edilir.

 

Əhalini  vaxtında  məlumatlandırmaqla, 



müdafiə və təxliyə tədbirlərinin aparılması 

ilə  vulkanik  püskürmələrin törətdiyi 



mümkün zərəri  kəskin  azaltmaq 

mümkündür.

 


 

 

VULKANIN PÜSKÜRMƏSĠ ĠLƏ MÜBARĠZƏ 

 

ÜSULLARI

 

:

 

-

 



vulkanın vəziyyətini daim 

 

müĢahidə

 

etmək;


 

-

 



təhlükəli ərazidən əhalinin vaxtında 

 

köçürülməsi

 

;

 



-

 

müdafiə 



 

bəndlərinin

 

qurulması;



 

-

 



lava və lil daşlı axınlarının axması 

 

üçün 



 

xüsusi kanalların 

 

tikilməsi;



 

-

 



lavanın su ilə 

 

soyudulması

 

;

 



-

 

yaralanmış insanlara 



 

ilk yardımın

 

göstərilməsi



 

GEOLOJĠ TƏHLÜKƏLĠ TƏBĠĠ 

FƏLAKƏTLƏR 

Sürüşmə 



adətən  dağ  yamaclarında  olan  torpağın  eroziyadan, 

yaxud  abraziyadan  aĢınması,  suyun  dağın  ətəklərinin  yuması, 

yamacların titrəməsi və ya əlavə təsirə məruz qalması nəticəsində baĢ 

verən torpaq sürüĢməsindən ibarət hadisədir.

 

Sürüşmələrin sürəti saatda onlarca metrə çata bilir. Məsələn: 



1990-cı 

ildə  leysan  yağışlardan  fəallaşan  sürüşmə 



Xəzər  donanmasının  hərbi 

Ģəhərciyində 

bir neçə binanı elə sürətlə dağıtmışdı ki,  adamlar oradan 

çıxmağa imkan tapa bilməmişdilər.

 

Respublikamızda ən çox sürüşmələrin olduğu yer 



Bayıl zonasıdır.

 

Sürüşmələrin  qarşısını  alımaq  üçün  görülən  tədbirlərdən  ən  vacibi 



həmin ərazilərdə çoxlu sayda 

ağacların əkilməsidir.

 


SELLƏR

 

Sel  – 

Çayların  məcrası  boyu  özü  ilə  çoxlu  (həcminin 

10-

15%

dən  artıq)  bərk  material  (qum,  çınqıl)  gətirən  və  sıxlığı 

suyunkundan 

1,5-2 

dəfə çox olan axındır.

 

Sel,  hündürlüyü 



20-40  sm 

olan  dalğa  Ģəkilində  saniyədə 

2030m 

sürətlə hərəkət edir və rast gəldiyi maneələrə hər kvadrat 

metrə onlarla ton güclə təsir göstərir.

 

MənĢəyinə  görə  sellər  leysan  seli  və  qar  ərintisi  selləri 



növlərinə aid edilir. Sellərin 

80-90%

-i leysan mənĢəlidir.

 


QAR UÇQUNLARI

 

Ocaqov H.O.

 

Nağıyev N.T.



 

Muxtarov R.M

 

Nisbi hündürlüyü 



20-40 m

-dən çox, mailliyi 

25 dərəcə 

olan sahələrdə 

baş verir. Qar uçqunlarının sürəti 

saniyədə onlarla metrə

, həcmi milyon 

kub metrə çata bilir.

 

Quru 


qar  uçqunu, 

yaş 


qar  uçqununa  nisbətən  daha 

sürətlə  hərəkət 

edir. Qar uçqunlarının əsas səbəbi 

qarın itensiv yağması 

və yamacların 

aşağı hissələrinin əriməsidir. Sutka ərzində qarın qalınlığı 

30 sm-ə 

çatan 


hallarda külli surətdə iri qar uçqunları təhlükəsi meydana çıxır.

 

Müdafiə üsulları qar yağmış hündürlükləri 



atəşə tutmaqdır

.

 



METEOROLOJĠ XARAKTERLĠ TƏBĠĠ 

 

HADĠSƏLƏR 



Fırtına  – 

Əsasən 


9-11 

bal  arasında  olub,  böyük 

dalğaların  əmələ  gəlməsinə  səbəb  olur  və  güclü 

dağıdıcı gücə malikdir.

 

Qasırğa 

– Əsasən dolmuş buludlar arasında əmələ 

gəlir. Dairəvi şəkildə fırlanaraq Yer səthinə enir. Yer 

səthinə endiyi andan 30 m dərinliyində 40-

 

60  km  məsafəni  qət  edə  bilir.  Qasırğalar 



sulu  və 

alovlu 


olurlar.  Küləyin  sürəti  səs  sürətindən  böyük 

olur.  Sürətləri 

1200km/saat 

çata  bilir.  Qasırğaların 

dağıdıcı  təsiri  küləyin  sürətilə,  eləcə  də  tufan  və 

leysan  yağışları  sayəsində  törəyən  yağışlarla 

müəyyən edilir. Sürəti 

18 ballıq Boforton 

şkalası ilə 

ölçülür.


 

Tufan  

Küləyin  sürəti  0-dan  səs  sürətinə  qədər 

ola bilir. 1946-cı ilə kimi 12 ballıq şkala ilə, 18 ballıq 

şkala  ilə  ölçülür.  Tufanlar  əsasən  atmosferdə  baş 



verən  silklon  hadisələri  nəticəsində  yaranır.  Bu 

zaman küləyin sürəti 

26 – 31 m/san 

arasında olur.

 


 

 


DƏNĠZ HĠDROLOJĠ TƏHLÜKƏLĠ 

TƏZAHÜRLƏR

 

Sunamilər - ən təhlükəli təbii dəniz 

hidroloji  hadisəyə  aid  edilir,  yapon 

dilindən  

körfəzdə  hündür  dalğa

” 

kimi tərcümə olunur.

 

Sunami sualtı və sahilyanı zəlzələlər 



nəticəsində  yaranan 

dəniz  dalğalarının 

bir növüdür. Okeanın dibinin qalxması, 

enməsi  zamanı  sahildə  qəflətən  qeyri 

adi hündür ləpələr peyda olur.

 

Sunamilər 



torpağın 

tektonik 

hərəkətindən, 

sualtı 


vulkanların 

püskürməsindən, okeanda böyük 

torpaq 


hissələrinin 

çökməsindən

yeraltı 


sürüşmələrdən 

yaranır.


 

HIDROLOJI TƏHLÜKƏLI TƏZAHÜRLƏR

 

Daşqınlar,  subasmalar  -  çaylarda,  göllərdə,  dənizlərdə  su  səviyyəsinin 

qalxması  nəticəsində  yerin  xeyli  ərazilərinin  müvəqqəti  olaraq  su  basmasıdır. 

Bütün fəlakətlər arasında təkrar olunma sayına görə, ərazinin əhatə dairəsinə görə 

və illik iqtisadi ziyanın həcminə görə daşqınlar ön yeri tutur.

 

Hidroloji  proqnoz  aparmaqla,  daşqınları  proqnoz  etmək  olar.  Su  basmiş 



sahələrdən  və dəymiş ziyandan  asılı olaraq  daşqınlar kiçik, böyük,  mühüm və 

faciəli olur.

 

Kiçik  daşqınlar  düzənlik  çaylarına  xarakterikdir.  Onların  dövrülüyü  10–15 

ildən bir olur. Bunun nəticəsində alçaqda yerləşən torpaqların 10%-dən çoxunu 

su basır. Kiçik daşqınlar insan qurbanları və maddi itkilərlə əlaqədar deyil.

 


 

 


 

 


KƏND TƏSƏRRÜFATI BĠTKĠLƏRĠNĠN 

XƏSTƏLĠK VƏ ZƏRƏRVERĠCĠLƏRƏ 

MƏRUZ QALMASI

 

Epifitotiya – bitki xəstəliklərinin yayılmasından ibarətdir. Bu 

xəstəliklərə təbiətdə geniş rast gəlinir. Bunlar: dənli bitkilərin pas 

xəstəliyi, çəltiyin göbələkcik xəstəliyi və s.

 

Müxtəlif  kimyəvi  maddələrdən  düzgün  istifadə  edilməməsi 



nəticəsində də məhv ola və ya xəstəliklərə məruz qala bilər.

 

İnfeksion  xəstəlik  ocağı  yaranarkən  yoluxmuş  ərazidə 



insanların,  heyvanların  və  bitkilərin  mühafizəsi  üzrə  tədbirlər 

müvafiq orqanlar tərəfindən, o cümlədən də dövlət sərhədlərində 

gömrükxanalar tərəfindən yerinə yetirilir.

 


 

TEXNOGEN XARAKTERLĠ  FÖVQƏLADƏ 

HALLAR 

Bu  halların  əsas  səbəbkarı  insandır  (90%  qəzalar 

məsuliyyətsizliyin, səhlənkarlığın, həddən ziyadə istismarın 

nəticəsidə baş verir yaxud qəsdən törədilir).

 

Texnogen  xarakterli  fövqəladə  hallar  aşağıdakılar 

nəticəsində əmələ gəlir:

 

-

 



qəzalar;

 

-



 

yanğınlar; - 

partlayışlar.

 

Qəzalar qurğuların, cihazların, binaların və tikililərin 

zədələnməsi  olub,  insan  həyatı  üçün  təhlükə  yarada  bilən 

istehsalat  proseslərindəki  pozulmalarla  müşayiət  olunur. 



Qəzalar  kommunal-enerji  şəbəkəsində,  nəqliyyatda  və 

istehsalat müəssisələrində baş verə bilər.

 

TEXNOGEN XARAKTERLĠ  FÖVQƏLADƏ 

HALLAR

 

İstehsalatda baş verən qəzalar nəticəsində yanğınlar və partlayışlar baş 



verə  bilər.  Bunun  nəticəsındə  isə  bina  və  tikililərin,  qurğu,  texnikaların 

dağılması, zədələnməsi, ərazinin suyun altında qalması, rabitə, elektrik və 

kommunal  şəbəkədə  zədələnmələr  baş  verə  bilər.  Partlayışlar  zamanı 

zərbə dalğasının təsiri yalnız dağıntılara deyil, insan tələfatına da gətirib 

çıxarır.

 

Partlayışlar çox zaman böyük həcmdə karbohidratların (metan, etan, 

propan)  istifadə  edildiyi  sahələrdə  baş  verir.  Bəzi  kimyəvi  maddələrin 

yanma  prosesində  zəhərli  tüstü  yaranır  ki,  bu  da  zəhərlənmələrə  gətirib 

çıxarır.

 


TEXNOGEN XARAKTERLĠ  FÖVQƏLADƏ 

HALLAR 

İri müəssisələrdə baş verən 



partlayışlar konstruksiyaların 

deformasiyası və dağılması, 

yanğınların əmələ gəlməsi, enerji 

sistemlərinin sıradan çıxması və 

zəhərli maddələrin ətraf mühitə 

yayılması ilə müşahidə olunur.

 

Ən ağır qəzalar yeraltı mədənlərdə 



kömür tozunun və təbii qazın 

partlanması nəticəsində baş verir. Belə 



partlayıĢlar adətən yanğın uçulma 

və insan tələfatı ilə nəticələnir.

 


TEXNOGEN XARAKTERLĠ  

FÖVQƏLADƏ 

 

HALLAR

 

Yanğınlar daha çox nəhəng müəssisələrdə, neft mədənlərində və 

yaşayış məntəqələrində qəza vəziyyəti yaradır. Qəza və təbii fəlakət 

zamanı  yanğınların  yaranmasına  əsas  səbəblər 

tez  alışan  və  ya 

partlıyıcı  maddələrin 

dağılması,  istixanaların  partlaması,  elektrik 

xətlərində qısaqapanma, bəzi kimyəvi maddələrin qarşılıqlı təsiri ola 

bilər. Yanğınların əmələ gəlməsinə başlıca səbəb həmin müəssisənin 

iş fəaliyətindən və binanın tikildiyi materiallardan asılıdır.

 


YANAN MADDƏ VƏ MATERĠALLARIN 

NÖVLƏRĠNƏ GÖRƏ YANĞINLARIN 

TƏSNĠFATI 



“A” 

sinfi yanğınlar — Bərk maddələrin yanması. 

 



 

А1 

— közərən bərk maddələrin yanması (kömür, 

kağız).

 



 

А2 

— közərməyən bərk maddələrin yanması 

(plastik maddələr).

 





“B” 

sinfi yanğınlar — Mayelərin yanması. 

 



 



B1 

— Suda həll olunmayan mayelərin yanması

 

(benzin, efir yağı, neft). 



 

 



B2 

— Suda həll olunan mayelərin yanması (spirt, 

qliserin).

 




“C” 

sinfi yanğınlar — qazabənzər maddələrin 

yanması. 

 





Məişət qazının, propanın və s. yanması.

 




“D” 

sinfi  yanğınlar  —  metalların  yanması. 



D1 

—yüngül  metalların  yanması,  qələvilər 

istisnma  olunmaqla  (alüminium,  maqnezium  və 

onların birləşmələri).

 



 



D2 

— Qələvi metalların yanması (Natrium, 

kalium).

 



 

D3 

— Metal birləşmələri olan maddələrin 

yanması (üzvümmetal birləşmələri).

 



 

“E” 

sinfi yanğınlar — Elektrik qurğuların 

yanması.

 



 

“F” 

sinfi yanğınlar —Radioaktiv maddələrinvə 

onların tullantılarının yanması.

 


YANAN MADDƏ VƏ MATERĠALLARIN 

NÖVLƏRĠNƏ GÖRƏ YANĞINLARIN 

TƏSNĠFATI 

 

FÖVQƏLADƏ HALLARIN SAYININ ARTMASINA 

SƏBƏB OLAN TEXNOGEN AMĠLLƏR

 

Bu amillər sırasına aĢağıdakılar aiddir:

 



 



iqtisadiyyat  sahələrində  ən  yeni  təhlükəsiz  texnologiyalaristifadə 

edilməməsi;

 



 



israfçıl texnologiyalardan istifadə olunması davam edir ki, bu zaman 

işlədilən təbii ehtiyatların 90%-dən çoxu zərərli istehsalat və məişət 

tullantıları  kimi  ətraf  mühitə  atılır.  Eyni  zamanda  günəş  enerjisi, 

geoterminal  və  külək  enerjisi  kimi  ən  ucuz  və  təhlükəsiz  enerci 

növlərindən əməli olaraq, istifadə edilmir.

 


 

EKOLOJĠ XARAKTERLĠ FÖVQƏLADƏ 

HALLAR 

Litosferin (torpağın, yerin təkinin və 

səthinin)  vəziyyətinin dəyiĢməsilə əlaqədar 

baĢ verən fövqəladə hadisələr 

 

Atmosferin (mühitin) tərkibi və xassələrinin 



dəyiĢməsilə əlaqədar baĢ verən fövqəladə 

hadisələr

 


Hidrosferin (su mühitinin) vəziyyətinin 

dəyiĢməsilə əlaqədar baĢ verən fövqəladə 

hadisələr

 

Biosferin vəziyyətinin dəyiĢməsilə əlaqədar 



baĢ verən fövqəladə hadisələr

 


 

 

SOSĠAL SĠYASĠ VƏ HƏRBĠ SĠYASĠ 

 

XARAKTERLĠ HALLAR

 

1)

 



Əyalət

 

üzrə



 

baş


 

verən


 

narazılıqlar

 

;

 



2)

 

Hərbi



 

hissələrin,

 

hərbi


 

arsenalından

 

qarət


 

olunmuş


 

silahların

 

əhali


 

arasında


 

yayılması

 

;

 



3)

 

Təsadüfi



 

atom


 

zərbəsinin

 

neytral


 

ərazilərdə

 

partlamasından



 

əmələ


 

gələn


 

narazılıqlar

 

;

 



4)

 

Əhalinin



 

hərbi


 

qornizonlara

 

hücumu


 

.

 



O

 

caqov H.O.



 

Nağıyev


 

N.T.


 

Muxtarov


 

R.M


 

: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə