O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta



Yüklə 0,86 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə12/36
tarix28.04.2022
ölçüsü0,86 Mb.
#56580
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   36
Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti tabiiy fan

 

Tayansh  iboralar:  dinamika,  xorologik  dinamika,  evolyusiya,  ritmiklik, 

pleystosen, barqarorlik, texnogen, etakchi omil, energiya oqimi, biokimyo, abiatik. 

lanshaft tipi, kichik tip, landshaft sinfi, kichik sinf, landshaft xili. 

 

 




 

26 


Landshaftlarning  komponentlari  orasida  muttasil  modda  va  energiya 

almashinib  turadi.  Har  bir  landshaft  o‘z  ichida  ro‘y  beradigan  va  tashqi  kuchlar, 

jarayonlar ta‘sirida o‘zgarib turadi. Har bir landshaftda o‘zini o‘zi boshqarib, o‘zini 

o‘zi  rivojlantirib  turish  xususiyatlari  mavjuddir.  Har  bir  landshaft  uchun 

rivojlanishni barqarorlashtirib turuvchi dinamika xosdir.  

Landshaftlar  dinamikasi  tushunchasiga  A.A.Krauklis  (1979)  qisqasha  qilib 

quyidagisha ta‘rif beradi: «dinamika - bu ishki va tashqi kuchlar ta‘sirida landshaft 

tabiatining o‘zgarishidir». 

F.N.Milkov 

(1990) 


fikrisha 

dinamika 

landshaftshunoslikning 

nazariy 


masalalaridan biridir. 

Landshaft  dinamikasi  -  bu  landshaftning  o‘z  vazifasini  bajarishi,  hududi  va  ishki 

tuzilishi  bilan  bog‘liq  bo‘lgan  o‘zgarishidir.  Landshaftdagi  dinamik  o‘zgarishlar 

turli  tuman  bo‘lganligi  uchun  F.N.Milkov  ularni  turlari  va  xillarini  aniqlashga 

urinib ko‘rdi. Uning fikrisha xorologik dinamika (landshaftlarning o‘zgarishi bilan 

bog‘liq),  ishki  tuzilishi  bilan  bog‘liq  bo‘lgan  dinamika  (landshaft  morfologik 

tuzilishini  o‘zgarishi),  zamonaviy  dinamika  (landshaftning  vaqt  bilan  bog‘liq 

bo‘lgan o‘zgarishlari) hamda rivojlanish dinamikasi kabilarni ajratish mumkin. 

Landshaft  dinamikasi  tushunchasi  landshaftshunoslikdagi  asosiy  tushunchalardan 

biri  ekanligini  A.G.Isashenko  (1991)  ham  ta‘kidlab  o‘tadi.  U  landshaftning  ishki 

tuzilishini  qayta  shakllanishiga    olib  kela  olmaydigan  va  tizimning  takrorlanish 

xususiyatiga ega bo‘lgan o‘zgarishlarni dinamika deb tushunadi. 

V.B.Soshava  geotizimlarning  dinamikasi  va  evolyusion  o‘zgarishlari  haqida  fikr 

yuritar  ekan  invariant  tushunchasidan  foydalanishni  lozim  topdi.  Invariant  - 

lotinsha  so‘z  bo‘lib,  o‘zgarmaydigan  degan  ma‘noni  bildiradi.  Geotizimlarning 

tashqi  kuchlar  ta‘sirida  o‘zgarish  jarayonida  o‘zgarmay  qoladigan  xususiyatlari 

invariant hisoblanadi. 

I.I.Mamay  (1982)  ning  ta‘kidlashicha  landshaftning  holati  deb,  landshaft  ishki 

tuzilishining  ozmi-ko‘pmi  uzoq  vaqt  davomida  saqlanadigan  xususiyatlariga 

aytiladi.  Landshaftlarni  holati  to‘g‘risidagi  fikrlar  L.S.Bergning  ham  ishlarida 

uchraydi.  U  landshaftlarda  bo‘ladigan  o‘zgarishlarni  ikki  turga  ajratadi.  Asliga 

qaytadigan va asliga qaytmaydigan o‘zgarishlar. Asliga qaytadigan o‘zgarishlarga 

landshaftdagi  fasliy  o‘zgarishlar  va  vaqt  o‘tishi  bilan  yana  «asliga»  qaytadigan 

katastrofik  o‘zgarishlarni  -  o‘rmonlarning  yonib  ketishini,  o‘tloqlarni  chigirtka 

bosishi,  suv  toshqinini  kiritadi.  Asliga  qaytadigan  o‘zgarishlar  -  o‘zgarish  sikli 

tugagandan  keyin  dastlabki  holatiga  to‘liq  qaytmaydi.  Asliga  qaytmaydigan 

o‘zgarishlarga  kosmik  omillar, iqlimni  o‘zgarishi,  yer  po‘stining ko‘tarilishi  yoki 

pasayishi, organizmlar va odam ta‘sirida bo‘ladigan o‘zgarishlar kiradi. 

Landshaftlarda bo‘ladigan o‘zgarishlr natijasida doimiy ravishda yangi elementlar 

paydo bo‘lib boradi va eskilarni siqib chiqaradi. Bu elementlarni B.B.Polinov uch 

turga ajratadi: relekt, konservativ va progressiv. 

1)  Relekt  elementlar  oldingi  davrlardan  qolgan  bo‘lib,  landshaftni  tarixini 

o‘rganishga  yordam  beradi.  Relekt  elementlarga  rel‘ef  shakllari  (muz  rel‘efi), 

gidrografik tarmoqlar(cho‘llardagi quruq o‘zanlar, ko‘llar) kiradi. 

2)  Konservativ elementlar  (lanshaftlarning  hozirgi sharoitiga moslashgan va  ishki 

tuzilishini belgilovchi). 




 

27 


3)  Progressiv  elementlar  (landshaftdagi  eng  yosh  elementlar,  ular  landshaftning 

kelajakdagi  rivojlanishini  belgilab  beradi).  Yangi  elementlarni  ko‘payishi 

landshaftda  miqdor  o‘zgarishlarini  sifat  o‘zgarishiga  o‘tishiga  olib  keladi. 

Progressiv  elementlarni  paydo  bo‘lishi  tabiiy  geografik  bashorat  uchun  asos 

bo‘ladi. 

Landshaftshunoslikning  nazariy  masalalaridan  biri  landshaftlarning  yoshi 

masalasidir.  Landshaftlarni  yoshini  aniqlash  masalasi  ansha  murakkab  masala. 

Ularning  yoshini  qaysi  vaqtdan  boshlab  hisoblash  kerak  degan  masala  hozir  ham 

munozaralidir. Ayrim tabiiy geograflar landshaftning geologo-geomorfologik asosi 

qashon shakllangan bo‘lsa, uning yoshini o‘sha davrdan boshlash kerak deyishsa, 

ayrimlar  esa  geotizim  maydoni  qashon  muz  bosishdan  yoki  dengiz  ostidan  ozod 

bo‘lgan  bo‘lsa  o‘sha  davrdan  boshlab  hisoblash  lozimligini  ta‘kidlashadi.  Bunda 

landshaftning  yoshi  bir  necha  yuz  ming,  million  yillarni  tashkil  etib,  geologik 

davrlar bilan o‘lshanadi. 

Ko‘pchilik geograflar esa landshaftni yoshini uning hozirgi ishki tuzilishi qashon 

shakllangan  bo‘lsa  o‘sha  davrdan  boshlab  hisoblash  kerakligini  ma‘qullaydi. 

Ammo landshaftlarda bir ishki tuzilma o‘rniga yalpi bir tuzilmani vujudga kelishi 

ham uzoq davrni o‘z ichiga oladi. 

Shuning  uchun  geotizimlarning  hosil  bo‘lishi  vaqtini  hozirgi  tabiiy  geografik 

sharoitining  asosiy  xususiyatlari  shakllana  boshlagan  vaqtdan  boshlab  hisoblash 

lozim.  Masalan,  Turon  tabiiy  geografik  provinsiyasi,  hozirgi  tabiiy  geografik 

sharoitining  shakllanishi  -  oligosen  -  to‘rtlamchi  davr  mobaynida  davom  etgan 

(N.A.Kogay,  1969).  Ammo  oligosen  -  to‘rtlamchi  davr  yoshidagi  Turon 

provinsiyasida joylashgan undagi kichikroq bo‘lgan geotizimlar - tabiiy geografik 

okruglar  esa  turli  xil  kelib  chiqishga  va  yoshga  ega.  Bularning  ichida  eng  yoshi 

Quyi  Amudaryo  okrugi,  eng  qadimgisi  esa  Qizilqum  tabiiy  geografik  okrugidir. 

Yanada  kichikroq  geotizimlar  tabiiy  geografik  rayonlar  va  landshaftlarning 

yoshiga  keladigan  bo‘lsak,  endi  faqat  oligosen  dengiz  qaytib  ketishi,  quruq  issiq 

iqlimning  hukmronligi  emas,  neotektonik  harakatlar  va  ular  bilan  bog‘liq  holda 

rel‘efning,  suvlarning  ichini  o‘zi  iqlimning  tabaqalanishi  kabilarni  tahlil  qilish 

kerak bo‘ladi. (Sh.I.Zokirov, 1990). 

Landshaftlarni  yoshini  aniqlash  jarayonida  ikkita  narsaga  e‘tibor  berish  kerak. 

Birinchisi,  birlamchi  elamentlarning  yoshi  va  ikkinchisi  hozirgi  elamentlarning 

yoshi.  Xullas,  landshaftning  yoshini  aniq  qilib  1-2-10  yil  farqi  bilan  aytib  berish 

amri maholdir.  

Keyingi  yillarda  tabiatshunos  fanlarida  barqarorlik  atamasi  keng  qo‘llanilmoqda. 

Landshaftshunoslikda  ham  landshaftlar  barqarorligi  atamasi  va  uni  aniqlash 

masalalari geograflarni o‘ziga jalb qilib kelmoqda.  

Buning  asosiy  sabablaridan  biri  tabiat  bilan  inson  o‘rtasidagi  munosabatlarning 

keskinlashuvidir.  Inson  ta‘sirida  tabiiy  landshaftlar  o‘rnida  yangi  antropogen 

landshaftlar  barpo  bo‘la  boshladi.  Bunday  o‘zgarishlarning  qanshalik  jadal  yoki 

sust bo‘lishi tashqi omilning ta‘sir kuchiga va landshaftning barqarorlik darajasiga 

bog‘liqdir.  

Landshaftlarning  barqarorligi  deganda  -  tashqi  tabiiy  yoki  antropogen  omillar 

ta‘siriga nisbatan o‘z strukturasini, ya‘ni ishki aloqadorliklar xarakterini saqlagan 



 

28 


holda  bardosh  bera  olish  va  shu  bilan  birga  tashqi  ta‘sirlar  natijasida  o‘zgargan 

yoki  buzilgan  bo‘lsa,  avvalgi  holatini  qayta  tiklay  olish  xususiyatlari  tushuniladi 

(Zokirov, 1999).  

Landshaftlarning  barqarorligi  haqida  adabiyotlarda  berilgan  izohlarning  tahlili 

shuni ko‘rsatadiki, landshaftlar barqarorligi deganda ularning ikki xil xususiyatlari, 

ya‘ni: 1) landshaftlarning tashqi omillar ta‘siriga qaramasdan o‘z faoliyatini davom 

ettirishi.  2)  tashqi  kuchlar  tugagash  oldingi  holatini  tiklash  xususiyatlari 

shalkashtirilib yuborilmoqda.  

Landshaftlar  geokimyosi  sohasida  taniqli  bo‘lgan  rus  olimasi  M.A.Glazovskaya 

(1988)  ham  barqarorlik  deganda  tabiiy  tizimlarni  o‘z  funksiyalarini  bajarishini 

saqlash  imkoniyatidir  deb  tushunadi.  Uning  fikrisha, tabiiy  tizimlarning  texnogen 

omillar ta‘siriga nisbatan barqarorligi birinchidan tashqi  omillar ta‘sirining tavsifi 

bilan  belgilansa,  ikkinchidan  tabiiy  tizimlarning  o‘ziga  xos  bo‘lgan  xususiyatlari 

bilan  belgilanadi.  Bunda  barqarorlik  landshaftlarga  tashqi  omillar  ta‘siriga  kirib 

qolgan  moddalarning  erishi,  chirishi,  tarqalishi  va  chiqib  ketishi  kabi  sharoitlar 

bilan ham belgilanadi.  

Landshaftlarning 

barqarorligini 

o‘rganishda 

komponentlarning 

o‘zidagi 

barqarorlikning,  landshaft  tashkil  etuvchi  omillarning  barqarorligini  bilishning 

ahamiyati  kattadir.  Komponentlardan  birortasini  barqarorligi  kuchsiz  bo‘lsa, 

landshaft ham shunchalik barqaror va tashqi kuchlar ta‘siriga beriluvshan bo‘ladi. 

Ammo, turli komponentlarning turlisha barqarorlikka ega bo‘lishi tabiiydir.  

Tog‘  jinslari  va  rel‘efning  ayrim  komponentlarga  nisbatan  kam  o‘zgaruvshan  va 

eng barqaror ekanligi haqidagi fikrlarni ko‘pgina landshaftshunoslarning ishlarida 

uchratishimiz  mumkin.  Bunday  fikrlar  asosan  N.A.  Solnsev  tomonidan  ilgari 

surilgan va landshaft komponentlarining o‘zaro teng kuchli emasligi, ularning hosil 

bo‘lishida oldinma-keyinlik mavjudligi g‘oyasiga tayanilgan.  

N.A.  Solnsev  (1984)  landshaftlarning  barqarorligi  muammosiga  to‘xtalar  ekan, 

komponentlar  barqarorliklari  jihatidan  ham  o‘zaro  teng  emasligini  va  ularning 

barqarorlik  darajasi  yer  po‘stidan  (eng  barqarori)  hayvonot  dunyosiga  (eng 

beqarori) tomon pasayib borishini ta‘kidlaydi. 

Landshaft  komponentlarining  turlisha  barqarorlikka  ega  ekanligi  haqida  gap 

borganda,  barqarorlik  landshaftlarning  dinamikasi  va  rivojlanishi  bilan  bog‘liq 

ekanligini  unutmaslik  kerak.  V.B.Soshavaning  landshaftlar  dinamikasi  va 

evolyusiyasi haqidagi ayrim fikr va mulohazalari e‘tiborga loyiqdir. U landshaftlar 

dinamikasi  haqida  so‘z  yuritar  ekan,  landshaftlardagi  dinamik  o‘zgarishlarni 

susaytirib  turadigan,  landshaftlarni  barqarorlashtirib  turadigan  jarayonlar  mavjud 

ekanligini  ta‘kidlaydi.  Uning  fikrisha  «jonli»  komponentlar  faqat  «kritik» 

komponentgina bo‘lib qolmay, balki landshaftlarni barqarorlashtirib turadigan eng 

muhim  omil  ham  ekan.  Landshaftlarning  barqarorligini  o‘rganishda  ular  qaysi 

muhitda  shakllanganligi  ham  albatta  e‘tiborda  bo‘lishi  kerak.  Bunda  o‘sha 

muhitdagi hal qiluvchi omillardan issiqlik va namlikning optimal nisbatda bo‘lishi 

alohida ahamiyat kasb etadi.  

Landshaftlarda  bo‘ladigan  modda  almashinuvi  tabiatda  namning  aylanishi  bilan 

bog‘liq. Geosistemalarning tashqi aloqalari ham ularga kirib keladigan va ulardan 

chiqib  ketadigan  suv  oqimlari  bilan  bog‘liq.  Namning  aylanishi  natijasida  turli 



 

29 


eritmalar,  kaloidlar  hosil  bo‘ladi,  ximik  moddalarni  bir  joydan  ikkinchi  joyga 

ko‘chishi  sodir  bo‘ladi.  Landshaftlardagi  yillik  namlik  zahirasi  atmosfera 

yog‘inlari va havodagi suv bug‘lari tashkil etadi.  

Namlik aylanishining intensivligi va uning tuzilishi turli landshaftlarda o‘ziga xos 

bo‘lib, zonal va azonal qonuniyatlarga bo‘ysunadigan issiqlik bilan taminlanganlik 

darajasiga va yog‘inlar miqdoriga bog‘liq. 

Landshaftlarda  namni  aylanishi  ishki  va  tashqi  bo‘ladi.  Tashqi  va  ishki  nam 

aylanishi  o‘rtasidagi  nisbat  oqim  koeffisienti  yoki  unga  qo‘shimsha  ravishda 

bug‘lanish koeffisienti bilan ifodalanadi.  

Yuqori  kengliklarda  tashqi  namlik  oqimi  ishki  aylanishdan  katta,  nam  ekvatorial, 

tropik va subtropik landshaftlarda ikki oqim tipi teng, qurg‘oqchil hududlarda ishki 

nam  aylanish  hissasi  ortadi.  Landshaft  ichida  nam  aylanishida  botanik,  ayniqsa 

o‘rmon  daraxtlarini  roli  kattadir.  Daraxtlarning  ildizlari  yillik  yog‘in  miqdorini 

20% ini ushlab (qarag‘ay 140-450 mm, ekvatorial o‘rmon daraxtlari 500m) qoladi. 

Biologik  nam  aylanishining  bosh  zonasi  -  transpirasiya  hisoblanadi.  O‘simliklar 

tomonidan  o‘zlashtirilgan  tuproqlardagi  namlikni  asosiy  qismi  bug‘lanib  ketadi. 

Nam  ekvatorial  o‘rmonlarda  transpirasiya  fizik  bug‘lanishdan  katta,  mo‘tadil 

mintaqa  keng  bargli  o‘rmonlarida  2  baravar  kam,  sovuq  iqlim  sharoitida  keskin 

kamayadi.  

O‘simlik  qoplami  kuchli  rivojlangan  landshaftlarda  transpirasiya  fizik 

bug‘lanishdan  katta  bo‘ladi.  Malayziyaning  ekvatorial  o‘rmonlarida  transpirasiya 

(bug‘lanish)  miqdori  1350  mm,  tuproq  yuzasidan  bug‘lanish  esa  -  125  mm. 

Ekvatorial  tropik  o‘rmonlarda  atmosferadagi  namlikni  62%  i  transpirasiya 

oqibatida hosil bo‘ladi.  

Atmosferadan  landshaft  yuzasiga  tushgan  namlikning  qanday  sarf  bo‘lishini 

o‘rganishda o‘simlik  tanasida  qoladigan namlik  ham  e‘tiborda  bo‘lishi  kerak. Bu 

namlik  asosan  o‘simliklarni  o‘rib  olib  tortib  ko‘rish  va  qurigandan  so‘ng  yana 

tortib ko‘rish orqali, ya‘ni o‘simlikdan quruq organik modda hosil qilish yo‘li bilan 

aniqlanadi.  

O‘rganish  ob‘ektini  tasnif  qilmagan  yoki  tasnif  qilishga  urinadigan  bironta  fan 

bo‘lmasa  kerak.  O‘rganish  ob‘ektini  tasniflashning  ham  ilmiy,  ham  amaliy 

ahamiyati  kattadir.  Yer  yuzasida  geografik  landshaftlar  haddan  tashqari  ko‘p 

bo‘lganligi  uchun  ularning  har  birini  alohida-alohida  ta‘riflab  o‘tirishning  iloji 

bo‘lmay  qoldi.  Shuning  uchun  landshaftlarni  ma‘lum  maqsadlarda  guruhlab 

ta‘riflashga  va  shunga  mos  holda  bir  turdpgi  tadbirlarni  rejalashtirishga  to‘g‘ri 

keladi. 


Landshaftshunoslik  fani  ham  boshqa  tabiiy  fanlar  qatori  juda  ko‘p  va  xilma-xil, 

ammo o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan ob‘ektlar landshaftlarni tasnif qiladi. 

Landshaftlarni  tasniflash  bilan  ko‘pchilik  geograflar  shug‘ullanishgan.  Ulardan 

ayniqsa N.A.Gvozdeskiy, A.G.Isashenko, V.A.Nikolaevlarning xizmati katta. 

Landshaftlarni  tasnifini  yaratish-nisbatan  yangi  va  murakkab  hali  to‘liq 

ishlanmagan  muammo.  Har  bir  tabiiy  tasnif  ob‘ektlarning  kelib  chiqishi,  tuzilishi 

va  dinamikasiga  asoslanadi.  Landshaftlardagi  o‘xshashlik  turli  xil  bo‘lib, 

taksonomik  birliklardan  foydalanish  ya‘ni  tasniflash  qatoriga  bog‘liq.  Yuqori 

taksonomik birliklardan quyi taksonomik birliklarga o‘tishda yangi mezonlar amal 



 

30 


qila  boshlaydi.  Shunki  yuqori  birliklarga  qaraganda  quyi  birliklarda  landshaftlar 

ko‘proq bir-biriga o‘xshaydi.  

Landshaftlar tasnifini ishlab chiqishda induktiv va deduktiv yondashishlar mavjud. 

Induktiv yondshilganda dastlab tasniflashning muhim vositalaridan biri – landashft 

xaritalaridir.  Xaritalashtirish  asosida  landshaft  syomkalaridan  olingan  materiallar 

qayta  ishlanadi,  landshaftlar  taqqoslanadi.  Landshaftlarning  o‘xshashligi  va  farqi 

ko‘pgina  sabablarga  qarab  aniqlanadi,  keyinshalik  bu  sabablar  taksonomik 

qatorlarni tuzishda hisobga olinishi kerak.  

Landshaftlar  faoliyatining  muhim  jarayonlari  nam  aylanishi,  moddalarning 

biologik aylanishi, tuproq hosil bo‘lishi aniqlanadi. 

Landshaftlar  tasnifini  ishlab  chiqishda  turlisha  tamoyillarga  amal  qilinadi. 

Masalan, tarixiy-evolyusion tamoyili, genetik tamoyili, morofologik tamoyil. 

Hozirgi  qo‘llanib  kelinayotgan  tamoyillarni  eng  asosiylaridan  biri  tarixiy-

evolyusion  tasnif  jadvalining  o‘zida  geografik  tizimlardagi  juda  ko‘p  va  turli-

tuman  moddiy  borliqni  qamrab  olishi  mumkin.  Qo‘limizda  ma‘lum,  miqdorda 

paleogeografik  ma‘lumotlar  mavjud  bo‘lgan  taqdirda  bu  tamoyildan  foydalanish 

yaxshi natijalar berish mumkin.  

Landshaftlar  tasinifida  tarixiy  yondashish  landshaftlarning  kelib  chiqishi  va 

rivojlanish tarixi ularning ishki strukturasining o‘ziga xosligini keltirib chiqaradi. 

Shuning  uchun  landshaftlarni  tasniflashda  foydalanilayotgan  tarixiy-genetik 

tamoyil landashftlarning ishki tuzilishini tahlil qilish bilan bevosita bog‘liq bo‘lib 

qoladi. 


Landshaftlar tasnifida landshaftlar ishki tuzilishini tahlil qilish qoidasi asosida bir 

butunni  uning  qismlari  bilan  hamda  qismlari  orasidagi  o‘zaro  ta‘sir  va 

aloqadorliklarni  tahlili  yotadi.  Landshaftlarni  ishki  tuzilishi  haqida  gap  borganda 

faqat komponentlar orasidagi emas, balki kichik yoki oddiy komplekslar orasidagi 

o‘zaro  aloqadorlik  ham  tushuniladi.  M.A.  Glazovskiy  tomonidan  tavsiya  etilgan 

geokimyoviy landshaftlar tasnifi ham anna shu tamoyil asosida tuzilgandir. 

Landshaftlar  ochiq  geotizimlar  bo‘lganligi  sababli  ular  o‘z  yon  atrofidagi 

landshaftlar  bilan  ham  modda  va  energiya  almashinishida  aloqador  bo‘lib  turadi. 

Agar biz tasnif tuzishda landshaftlar o‘z ishki tuzilishiga ega ma‘lum bir tizimdir 

deydigan  bo‘lsak,  landshaftlarning  ishki  aloqadorligidan  tashqari  ularning  atrof-

muhit bilan va qo‘shni landshaftlar bilan bo‘ladigan aloqadorliklarini ham hisobga 

olish  keark  bo‘ladi.  Ularni  qanday  ilmiy  tasniflash  avvalo  tasnif  qilinayotgan 

ob‘ektga yoki hodisaga tegishli bo‘lgan ma‘lum bo‘lgan  belgilarni tanlab olishga 

taqozo  qiladi.  Landshaftlarni  ayrim  guruhlarga  tipologik  birlashtirilishi  yoki 

aksinsha  tabaqalanishi  turli-tuman  sharoitlarga  bog‘liq.  Masalan,  landshaftlarning 

ishki xususiyatlariga, qo‘shni landshaftlarga yondashib kelishiga landshaft takshil 

qiluvchi  omillar  va  hodisalarning  majmuiga,  ularning  rivojlanish  xususiyatlari  va 

xakozolarga bog‘liqdir. 

Landshaftlar tasinifida ham boshqa ko‘pgina tabiiy fanlar tasnifidagidek sinf, tur, 

turkum, xil kabi tushunchalar ishlatiladi. Dastlabki tasniflash ishlaridan biri taniqli 

geograf  N.A.Gvozdeskiyga  tegishlidir.  U  tavsiya  etgan  landshaftlar  tasnifi:  sinf-

tur-kichik tur -guruh-xil ko‘rinishida bo‘lib, ansha ixshamdir. A.G.Isashenko tasnif 




 

31 


etgan  landshaftlar  tasnifi  tip-kichik-tip-sinf-kichik  sinf-xil-kichik  xil-variant 

ko‘rinishiga ega. 

Bu  ikkala  tasnif  bir-biridan  qisman  farq  qiladi.  N.A.Gvozdeskiy  eng  katta  birlik 

sifatida  sinfni  qabul  qilar  ekan,  u  avvalo  tog‘larning  va  tekisliklarning 

landshaftlarini  ikki  sinfga  bo‘lishni  tavsiya  etsa,  A.G.Isashenko  dastlab 

landshaftlarni  aniqlab  olishni  keyin  esa  sinflarga  ajratishni  ma‘qul  ko‘radi. 

Landshaft  tiplarini  aniqlab  olishda  eng  asosiy  mezon  sifatida  landshaftlarning 

gidrotermik rejimi,  ya‘ni namlik va issiqlik taqsimlanishidagi dunyo miqyosidagi 

farqlarini olishda tavsiya etiladi. 

A.G.Isashenko  fikrisha,  landshaftlarning  bir-biriga  o‘xshashligi  yoki  bir-biridan 

farqi  juda  ko‘p  sabablar  bilan  belgilanadi  va  ularning  ichidan  eng  asosiysini 

aniqlab ola bilish tasnif tarixidagi eng katta birlikni tanlashga asos bo‘ladi. 

Hozirgi  vaqtda  eng  mukammal  ishlangan  landshaftlar  tasnifining  muallifi 

V.A.Nikolayev  ekanligi  ko‘pchilik  geograflar  tomonidan  e‘tirof  etilmoqda.  U 

tavsiya  etgan  ko‘p  pog‘onali  tasnif  qatori:  bo‘lim-qism-kichik  qism-sinf-kichik 

sinf-guruh-tur-kichik  tur-toifa-kichik  toifa-xil-variant  ko‘rinishida  bo‘lib,  yer 

yuzasidagi barsha landshaftlarni ma‘ulm  bir tartib bilan o‘rganishga yaxshi ilmiy 

asos bo‘la oladi.  

Biz  A.G.Isashenkoni  landshaft  tasnifini  ko‘rib  chiqamiz.  A.G.Isashenko  (1991) 

landshaftning eng yuqori tasnif birligi etib landshaft tipini qabul qiladi. Landshaft 

tipini  ajratishda  bosh  mezon  issiqlik  va  namlik  o‘rtasidagi  nisbat  ekanligini 

yuqorida aytib o‘tgan. Radiasiya balansi aktiv harorat yig‘indisi. N.N.Ivanovning 

namlik va qurg‘oqchillik koeffisientlari tasniflash belgilari deb qabul qilingan. Bir 

tipdagi  landshaftlarning  umumiyligi  suv  balansi  hozirgi  geomorfologik  va 

geoximik  jarayonlar,  organik  dunyosi,  yashash  sharoiti,  uning  tuzilishi, 

mahsuldorligi,  biomassalar  zahirasi,  moddalarning  biologik  aylanishi  va  tuproq 

hosil  bo‘lish  tiplarida  namoyon  bo‘ladi.  Har  bir  landshaft  uchun  tabiiy 

jarayonlarning  fasliy  ritmikligi  xarakterlidir.  Xulosa  qilib  shuni  aytish  mumkinki 

landshaft  tipi  tuzilishida  zonallik  va  sektorlikni  namoyon  bo‘lishi  dinamikasi  va 

rviojlanishi  umumiy  bo‘lgan  landshaftlar  biriligidir.  Landshaft  tiplarining  qator 

ikkita elementdan tashkil topadi: birinchisi issiqlik bilan ta‘minlanganlik darajasi, 

ikkinchisi esa namlik darajasini ko‘rsatadi.  

Ko‘pgina landshaft tiplari ikkala yarimsharda turli variantlarda uchraydi. Bunday 

hodisalar  bir  qit‘aning  turli  sektorlarida  ham  uchraydi.  Bunda  ularning  nomiga 

qo‘shimcha ravishda regionning nomi ham qo‘shiladi. Masalan, Sharqiy Yevropa 

mo‘tadil  kontinental  boreal  landshaftlar  yoki  Shimoliy  Amerika  mo‘tadil 

kontinental boreal landshaftlar. 

Har  bir  landshaft  uchun  xos  bo‘lgan  xususiyatlar  uning  markaziy  qismida 

uchraydi,  chekkalarida  esa  qo‘shni  tiplarga  xos  bo‘lgan  belgilar  uchraydi.  Bu 

sharoit  landshaft  tiplarini  kichik  tiplarga  bo‘lishni  taqozo  etadi.  Ko‘pgina 

landashftlarda uchta kichik tip ajratiladi. Bular shimoliy, o‘rta va janubiy landshaft 

tiplaridir. Bu kichik tiplar oraliq landshaft tiplari uchun xos emas. 

Tasniflashning  keyingi  bosqichini  ajratishda  gipsometrik  omil  asos  qilib  olingan 

bo‘lib,  sinf  va  kichik  sinflarni  ajratishda  hal  qiluvchi  mezon  hisoblanadi.  Bular 

landshaftlar  yarusligi  qonuniyatida  namoyon  bo‘ladi.  Balandlik  landshaft 



 

32 


mintaqalarida  ikkita  sinf  ajratiladi  –  tekislik  va  tog‘.  Tog‘  landshaftlarining  eng 

asosiy farqi balandilk mintaqalarining mavjudligidir. 

Tekislik  landshaft  sinfida  ikkita  kichik  sinf  –  pasttekislik  va  qirlar  landshaftlari, 

tog‘li landshaft sinfida – past, o‘rta va baland tog‘ kichik sinflari ajratiladi. 

Landshaft tasniflashning eng quyi birliklarini ajratishda, landshaftning fundamenti  

uning  petrografik  tarkibi,  tuzilish  xususiyati,  rel‘ef  shakllari  asosiy  mezon  qilib 

qabul  qilingan.  Bu  mezondan  foydalanib  landshaft  xillari  ajratiladi.  Bir  xildagi 

landshaftlar  fundamenti,  komponentlararo  turalri,  tuzilishi  va  morfologiyasidagi 

umumiyligi bilan xarakterlanadi. Landshaftlarni bitta xilga birlashtirishda ularning 

morfologik tuzilishi etakshi belgilardan biri hisoblanadi. 




Yüklə 0,86 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   36




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin