O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta



Yüklə 0,86 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə10/36
tarix28.04.2022
ölçüsü0,86 Mb.
#56580
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   36
Alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti tabiiy fan

Tayansh iboralar: landshaft morfologiyasi, fatsiya, urochisha, elyuvial, subakval, 

superakval.  urochisha,  fatsiya,  mezorel‘ef,  ona  jins,  litologiya,  lyoss,  oddiy 

urochisha, murakkab urochisha. 

 

 

Landshaftshunoslikdagi  eng  muhim  nazariyalardan  biri  landshaftlar 

morfologiyasi  haqidagi  ta‘limotdir.  Landshaftning  tarkibiy  qismlari,  ularning 

hududiy  joylanish  qonuniyati,  ularga  ta‘rif  berish  va  tasniflash,  taksonomik 




 

20 


ko‘lamini  aniqlash  bilan  landshaftshunoslikning  maxsus  bo‘limi  -  landshaft 

morfologiyasi o‘rganadi. 

Landshaftning  morfologik  tuzilishi  asosan  ikki  bosqichdan  -  urochisha  va 

fatsiyalardan  iborat.  Urochisha  va  fatsiya  terminlarini  birinchi  bo‘lib  fanga 

L.G.Ramenskiy  (1938)  kiritgan.  Landshaftlarning  morfologik  qismlarini 

N.A.Solnsev  to‘liq  ilmiy  asoslab  bergan.  N.A.Solnsev  va  u  boshchilik  qilgan 

landshaft  laboratoriyasi  xodimlari  o‘zlarining  ilmiy  izlanishlarida  asosan  tekislik 

landshaftlarining  tarkibiga  kiruvchi  geokomplekslarni  aniqlab,  ularni  xaritaga 

tushirdilar. 

Landshaft  dala  tadqiqot  ishlarida  fatsiyalar  aniqlanib  xaritaga  tushiriladi.  Ammo 

ular  turli  olimlar  tomonidan  turlisha  nomlanadi.  Masalan,  epiforma  (R.I.Abolin), 

elementar landshaft (B.B.Polinov, I.M.Krashennikov), makrolandshaft (I.V.Larin), 

biosenoz  (V.N.Sukatsev)  deb  atashadi.  Bu  tushunchalarni  ko‘pchiligi  hozir 

eskirgan  bo‘lsada,  landshaftlar  geoximiyasida  fatsiya  elementar  landshaft  deb 

ataladi. 

Fatsiya  A.G.Isashenko  ta‘rifiga  ko‘ra  joylashgan  o‘rni,  yashash  sharoiti  bir  xil 

bo‘lgan  hamda  biosenozga  ega  bo‘lgan  eng  kichik  bo‘linmas  birlikdir.  Fatsiya 

mezorel‘efning tuproq ona jinslari, gidrologik rejimi, mikroiqlimi hamda tuprog‘i 

bir xil bo‘lgan bir elementida tarkib topadi. 

Urochisha deb rel‘efning qabariq yoki botiq shakllari yoki tekislik qismlarida bir 

xil  tog‘  jinslari  ustida  tarkib  topgan,  suv  oqimining  umumiy  yo‘nalishi,  nuroq 

jinslarning  olib  ketilishi,  ximiyaviy  elementlar  migrasiyasi  umumiy  bo‘lgan 

fatsiyalar  sistemasiga  aytiladi.  F.N.Milkov  urochishalar  fatsiyalarning  qonuniy 

kompleksi bo‘lib, ular rel‘efning notekisligi, tuproq va gruntlar tarkibining xilma-

xilligiga  bog‘liq  ravishda  tabiatda  bir-biridan  ajralib  turadi  deb  ta‘riflaydi. 

Urochishalar tipiga jar, dashtlardagi pastqam joylarni misol keltiradi. 

Tabiatda  landshaftning  tarkibiy  qismlari  har  doim  ham  ikki  bosqichdan  iborat 

bo‘lavermaydi.  Ba‘zan  ularda  ko‘proq  bosqichlarni  ajratishga  to‘g‘ri  keladi. 

Murakkab  tuzilishga  ega  bo‘lgan  lanjdshaftlarda  joy,  fatsiya    guruhlari,  kichik 

urochishashalar 

ham 

ajratiladi. 



Bunday 

morfologik 

qismlar 

murakkab 

landshaftlarda  uchraydigan  oraliq  birliklardir.  Urochisha  va  fatsiyalar  asosiy 

birliklar bo‘lib, har bir landshaftda ajratiladi. 

Ko‘pchilik  landshaftlarda  bir  xil  morfologik  qismlar  bir  necha  bor  almashinadi. 

Bunga qumli cho‘llardagi yirik qum gryadalari va barxanlarni kiritish mumkin. 

Landshaftni  tashkil  etuvchi  birliklar  katta  kichikligiga  qarab  turli  qatorlarga 

ajratiladi. Masalan, joylar birinchi qatorni, urochishalar ikkinchi qatorni, fatsiyalar 

uchinchi  qatorni  tashkil  etadi.  Ayrimlar  oraliq  birlik  bo‘lgan  urochishalarni 

uchinchi qator deb hisoblaydi (Yu.Sultonov). Bitta landshaft hududida turli qatorga 

xos bo‘lgan morfologik birliklar uchrashi  mumkin. Har bir qator o‘zidan keyingi 

qatordan  tashkil  topadi.  Joy-urochishalardan,  urochishalar  esa  o‘z  navbatida  eng 

kichik birlik bo‘lgan fatsiyalardan tashkil topgan. 

Morfologik  birliklar  tashqi  o‘xshashlikka  ega  bo‘lsada,  genetik  jihatdan  turlisha 

bo‘ladi.  Landshaftning  morfologik  birliklari  zamon  va  makonda  o‘zgarib  turadi, 

shuning  uchun  ularni  o‘rganishga  genetik  jihatdan  yondashiladi.  Masalan,  dengiz 

shekinganda dastlab tekislikda faqat bitta fatsiya vujudga keladi. Vaqt o‘tishi bilan 



 

21 


esa ishki va tashqi kuchlar ta‘sirida turli fatsiya va urochishalar vujudga keladi va 

ular ham vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib turadi. Masalan, suv hosil qilgan jo‘yakshalar 

jarliklarga, keyinshalik kichik soyliklarga aylanishi mumkin. 

Fatsiya  takidlab o‘tganimizdek bir xil tabiiy  geografik  sharoitga  ega  bo‘lgan eng 

kichik  tabiiy  geografik  birlikdir.  Fatsiya  termini  faqat  geografiyada  emas,  balki 

geologiya, geomorfologiya, iqlimshunoslik va boshqa fanlarda ham ishlatiladi. 

Bir  xil  zonal  hamda  azonal  iqlimiy  geologik-geomorfologik,  biogeografik 

sharoitga ega bo‘lgan landshaftda fatsial bo‘linishning asosiy omili ular joylashgan 

o‘rnining  har  xilligidir.  Turli  fatsiyalarning  hosil  bo‘lishida  landshaft 

taraqqiyotining asosiy xususiyatlari ham katta ta‘sir ko‘rsatadi. Masalan, tuproqni 

sho‘r bosish, botqoqlanish, ko‘llarda o‘simliklarni ko‘payishi va h.k. 

Fatsiyalar rel‘efning ma‘lum bir elementida: tepalik, jar, vodiy yonbag‘irlari, tog‘ 

etagi,  tepasi,  tekislik  va  hakozolarda  joylashadi.  Rel‘efning  bunday  elementlari 

eroziya  ba‘zisiga  nisbatan  balandligi,  qiyaligi,  ekspozisiyasi,  mikrorel‘ef 

shakllariga ko‘ra bir-biridan farq qiladi. 

Rel‘efning  kichik  shakllari  -  tepa,  jar,  do‘ng  tepa  yuzasidagi  shamollarning 

yo‘nalishi hamda tezligiga ta‘sir ko‘rsatadi. Bu narsa joyning yog‘in taqsimotida, 

harorat  sharoitida  aks  etadi.  Balandliklarning  shamolga  ro‘para  tomonida  kam, 

teskari tomonida esa ko‘proq to‘planadi. Yog‘inlar ham turlisha tushadi. 

Yonbag‘ir  ekspozisiyalari  to‘g‘ri  quyosh  radiasiyasini  taqsimlanishiga  ham  ta‘sir 

ko‘rsatadi.  Janubga  qaragan  yonbag‘irlar  quyosh  nurlarini  tekislikka  nisbatan 

ko‘proq,  shimoliy  yonbag‘irlar  esa  kamroq  oladi.  Yonbag‘irlar  ekspozisiyasi 

radiasiya  rejimi  orqali bug‘lanishga ham  ta‘sir  qiladi.  Fatsiya  joylashgan  turli xil 

joylar  issiqlik  va  namlik  rejimi,  eroziya,  akkumlyasiya  jarayonlari,  mikroiqlimi, 

nuroq  tog‘  jinslari  hamda  minerallarning  tarkibi  jihatidan  bir-biridan  farq  qiladi. 

Natijada har bir landshaftning o‘ziga xos ekologik sharoit vujudga keladi. Bunday 

ekologik sharoitda boshqa joylardagidan farq qiladigan o‘ziga xos biosenoz tarkib 

topadi.  Shunday  qilib  o‘simlik  va  hayvonot  dunyosi  tabiatining  anorganik 

komponentlari  bilan  birgalikda  rel‘efning  ma‘lum  bir  elementida  o‘rnashgan  eng 

oddiy geografik kompleksni - fatsiyani hosil qiladi. 

Fatsiyalar  landshaftda  tirik  organizmlardagi  hujayralar  singari  energetik  hamda 

geoximik  to‘qimalarni  hosil  qiladi,  lekin  har  bir  fatsiya  o‘zi  mustaqil, 

boshqalargabog‘liq bo‘lmagan holda rivojlanmaydi, ular o‘zaro bog‘langan holda 

bo‘ladi. 

 Landshaftlarda  fatsiyalar  ko‘plab  uchrashi  sababli  ularni  alohida-alohida  tadqiq 

qilishning iloji bo‘lmaydi. Natijada ularni tasniflash zaruriyati tug‘iladi.  

Fatsiyalarni  tasniflash  bilan  shug‘ullangan  olimlardan  biri  B.B.Polinovdir.  U 

landshaftlarda  ximiyaviy  elementlar  migrasiyasini  tahlil  qilib,  fatsiyalarni  uchta 

asosiy turga bo‘ladi. Bular: elyuvial, superakval va subakval fatsiyalar. 

Elyuvial fatsiyalar asosan rel‘efning do‘ng joylariga, atrofdan ko‘tarilib turgan suv 

ayirg‘ish yerlarga to‘g‘ri keladi. Bunday fatsiyalarda tuproq hosil bo‘lish jarayoni, 

o‘simliklar  hayoti,  moddaning  fatsiyaga  kirib  kelishi  asosan  atmosfera  orqali 

bo‘lib,  yer  osti  suvlari  ishtirok  etmaydi.  Bunda  moddalar  faqat  atmosfera  orqali 

keladi,  infiltrasiya  va  oqimlar  orqali  chiqib  ketadi.  Moddalarning  chiqib  ketishi 

keladigan  moddalarning  miqdoridan  ortiq  bo‘ladi.  Bunday  sharoitda  turoqlarning 



 

22 


yuqori  gorizontida  ishqorlanish  sodir  bo‘ladi.  Tuproqlarning  doimiy  ravishda 

yuvilib  turishi  sababli  tuproq  hosil  bo‘lish  jarayoni  tog‘  jinslarining  quyi 

qatlamlariga ham kirib boradi. Natijada qalin nurash po‘sti hosil bo‘ladi. 

Superakval  fatsiyalar  yer  osti  suvlari  yaqin  bo‘lgan  joylarda  hosil  bo‘ladi.  Bunda 

moddalar  atmosferadan  kelmasdan  bug‘lanish  natijasida  turli  xil  suvda  erigan 

birikmalarning yer yuzasiga chiqishidan keladi. Shuning uchun ham tuproqlarning 

yuqori gorizontlari erigan moddalarga boyiydi. Bundan tashqari moddalar bu yerga 

undan yuqorida joylashgan elyuvial fatsiyalardan oqimlar orqali ham keladi. 

Subakval  fatsiyalar suv  havzalari ostida  hosil  bo‘ladi.  Bu  yerga  moddalar  asosan 

oqimlar  orqali  olib  kelinadi.  Tuproqning  analogi  bo‘lgan  loyqa  pastdan  yuqoriga 

ortib  boradi.  Loyqalarda  eng  harakatshan  elementlar  to‘planadi.  Subakval 

fatsiyalarda  organizmlarning  alohida  yashash  shakllari  kuzatiladi.  Suv  ostida 

joylashganligi  sababli  organik  qoldiqlarning  minerallashish  sharoiti  yer  ustidan 

farq qiladi va gumus o‘rniga sopropellar hosil bo‘ladi. 

Urochisha - deb rel‘efning qabariq yoki botiq shakllari yoki tekislik qismlarida bir 

xil  tog‘  jinslari  ustida  tarkib  topgan,  suv  oqimining  umumiy  yo‘nalishi,  nuroq 

jinslarning  olib  ketilishi,  kimyoviy  elementlar  migrasiyasi  umumiy  bo‘lgan 

fatsiyalar  sistemasiga  aytiladi.  Ular  ayniqsa  parshalangan  rel‘ef  shakllarida  aniq 

namoyon bo‘ladi. Mezorel‘efning har bir shakliga tepaliklar, jarliklar, sho‘kmalar, 

gryadalar, terrasalar uchun o‘ziga xos urochishalar mos keladi. Shunday bo‘lsada 

oqim  jarayoni,  mahalliy  atmosfera  sirkuliyasiyasi,  kimyoviy  elementlar 

migrasiyasi  rel‘efning  musbat  va  manfiy  shakllaridagi  fatsiyalarni  bog‘lab  turadi 

va bitta yondosh qatorni hosil qiladi. 

Mezorel‘ef  shakllarining  farqi  kam  bo‘lgan  yirik  yassi  daryo  oraliqlarida 

urochishalarning  shakllanishi  ona  jinslar  (ularning  tarkibi,  qalinligi)  va  tabiiy 

drenajdan uzoqligi bilan belgilanadi. 

Tabiiy  drenaj  omili  namgarchilik  ortiqsha  zonalarda  katta  rol  o‘ynaydi.  Daryo 

vodiylarlaridan  uzoqlasha  borgan  sari  daryo  oraliqlrida  grunt  suvlari  sathi 

ko‘tariladi,  oqim  qiyinlashadi,  namlikning  turg‘unligi  kuchayadi,  bu  esa  o‘z 

navbatida  tuproq-o‘simlik  qoplamida    o‘z  aksini  topadi.  Natijada  daryo  bo‘yi 

yonbag‘irlaridan  daryo  oralig‘i  markaziga  tomon  urochishalarning  o‘zgarishiga 

olib keladi. 

Urochisha  -  geosistemalar  ierarxiyasida  fatsiya  va  landshaft  orasidagi  muhim 

bosqichdir. Bu dalada landshaft xaritalarini tuzish va aerosu‘ratlarni deshifrirovka 

qilishning  asosiy  ob‘ekti  hisoblanadi.  Amaliy  landshaft  tadqiqotlarida  yerlarni 

hisobga  olish  va  baholashda,  ulardan  foydalanish  bo‘yisha  tavsiyalar  berishda 

urochishalar katta rol o‘ynaydi. 

Sug‘oriladigan  qadimgi  vohalarda  rel‘ef  shakllari  tekislanib  yuborilgan.  Bu 

yerlarda  tabiiy  o‘simliklar  o‘rnida  madaniy  o‘simliklar  o‘sib  yotadi.  Tabiiy 

tuproqlar  o‘rnini  madaniy  tuproqlar  egallaydi  va  ular  tabiiy  tuproqlardan  o‘ziga 

xos xususiyatlariga ko‘ra farq qiladi. Madaniy tuproqlar tabiiy tuproqlarga nisbatan 

chirindiga  ansha  boy  bo‘ladi.  Tuproq  qansha  qadimdan  o‘zlashtirilgan  bo‘lsa,  u 

shuncha serhosil bo‘ladi. Shu sababli ham sug‘oriladigan yerlardagi urochishalarni 

uch guruhga ajratish mumkin: 




 

23 


 1.  Eng  qadimgi  sug‘oriladigan  yerlardagi  urochishalar  (madaniy  qatlamlar 

qalinligi  2  metrdan  ziyod);  2.Qadimdan  sug‘oriladigan  yerlardagi  urochishalar 

(madaniy  qatlamlar  qalinligi  1  metrdan  2  metrgasha);  3.Yangidan  sug‘oriladigan 

yerlardagi urochishalar (madaniy qatlamlar qalinligi 1 metrgasha). 

Geografik landshaftlar strukturasida egallab yotgan maydoniga ko‘ra urochishalar 

asosiy  va  ikkinchi  darajaliga  ajratiladi.  Agar  jar  landshaftning  asosiy  maydonini 

egallab  yotsa  bunday  urochishalar  asosiy  urochishalar,  kam  maydonni  egallasa 

ikkinchi  darajali  urochishalar  deyiladi.  Shuni  ta‘kidlash  lozimki,  urochishalarni 

bunday  klassifikasiya  qilishda  ular  egallab  yotgan  rel‘ef  shakllarning  kelib 

chiqishi,  yoki  urochishalarni  hosil  qiluvchi  tog‘  jinslarining  xarakterini  asosiy 

ko‘rsatkish qilib olish zarur.  

Urochishalar  o‘zining  ishki  tuzilishiga  ko‘ra  oddiy  va  murakkab  urochishalarga 

bo‘linadi.  Agar  mezorel‘efning  bir  elementi  bir  tipdagi  fatsiyadan  tashkil  topgan 

bo‘lsa  oddiy  urochisha,  agar  bir  necha  fatsiyalardan  tashkil  topgan  bo‘lsa 

murakkab urochishalar deyiladi. 

Murakkab  urochishalar  quyidagi  sharoitda  hosil  bo‘ladi:  ikkinchi  darajali 

mezorel‘ef shakllari bilan o‘yilgan yirik mezorel‘eflarda (jarlik va botqoqliklardan 

iborat gryadalar, ko‘llar va botqoqliklardan iborat sho‘kmalar). Litologik jihatdan 

turlisha bo‘lgan bitta mezorel‘ef shaklida. Ikkinchi darajali urochisha yoki alohida 

fatsiyaga  ega bo‘lgan  suv  ayirg‘ishlarda.  Ikkilamchi  yoki uchlamchi  urochishalar 

(balandliklardagi  botqoq  massivlari  va  ularning  har  birlari  alohida  urochisha 

hisoblanadi). 

Landshaftlarning  morfologik  qismlari  ichida  eng  kattasi  joy  (mestnost)  deb 

ataladi.  Joy  deganda  ma‘lum  landshaft  uchun  xos  bo‘lgan  urochishalar 

yig‘indisining alohida varianti tushuniladi. 

Geografik  adabiyotda  «joy  turi»  degan  atama  ham  tez-tez  uchrab  turadi 

(Milkov,  1956).  Joy  turlari  landshaftlarning  morfologik  qismi  hisoblanmaydi-ku, 

ammo  u  ham  xo‘jalikda  foydalanishi  nuqtai nazaridan  qaraganda  nisbatan  bir  xil 

bo‘lgan yirik tabiiy hududiy kompleksdir va urochishalarning majmuidan iboratdir. 

Yuqoridan  bayon  etilgan  morfologik  birliklar  asosan  tekislik  o‘lkalarning 

landshaftlari  misolida  o‘rganilgan  birliklar  bo‘lib,  tog‘lik  o‘lkalar  landshaftlari 

tadbiq  etilganda,  ba‘zan  qo‘shimsha  oraliq  birliklarni  ajratishga  to‘g‘ri  keladi. 

Masalan,  landashftshunos  G.P.Miller  (1974)  Karpat  tog‘lari  landshaftlarining 

morfologik 

birliklari 

tizimiga 

sektor-joy-striya-murakkab 

urochisha-oddiy 

urochisha-urochishasha-zveno-fatsiya  kabi  birliklarni  kiritadi.  Bunday  ko‘p 

pog‘onali  morfologik  birliklar  tizimi  mahalliy  ahamiyatga  ega  bo‘lib,  boshqa 

o‘lkalarda yana boshqasharoq ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. 

Shunday  qilib  qilib  landashft  o‘zidan  kichik  bo‘lgan  komplekslaran,  ya‘ni 

morfologik  qismlardan  tashkil  topgan  murakkab  tabiiy  hududiy  kompleksdir. 

Landshaftning  har  bir  morfologik  qismi  ham  o‘ziga  xos  xususiyatga  ega  bo‘lgan 

kompleks  deb  qaralishi  bilan  birga,  ular  ayrim  o‘xshash  belgilarga  asoslangan 

holda tasnif qilinishi mumkin, ya‘ni tipologik birlik sifatida qaralishi mumkin. 

Landshaftlar bir-biridan turli tabiiy chegaralar bilan ajratilgan bo‘ladi. Landshaftlar 

bir-biriga  o‘tishida  uning  tuzilishi  ham  o‘zgaradi,  ya‘ni  landshaftning 

komponentlari  va  uning  morfologik  tuzilishi  ham  o‘zgaradi.  Landshaftlarning  bu 



 

24 


birliklari keskin o‘zgarsa uning chegarasi aniq bo‘ladi, agar sekinlik bilan o‘zgarsa 

chegara aniq bo‘lmaydi. Landshaft chegaralarining vujudga kelishi zonal va azonal 

omillarning  ta‘siri  bilan  bog‘liq.  Landshaftlar  chegaralarini  o‘zgarishi  turli 

sabablarga  bog‘liq  bo‘lishi  mumkin.  Masalan,  absalyut  balandlikning  o‘zgarishi, 

to‘rtlamchi davr yotqiziqlari, iqlimning zonalligi va h.k.  

Landshaftlar  kamdan-kam  hollardagina  keskin  chegaralarga  ega  bo‘ladi. 

Uning uchun hamma komponentlar keskin va baravariga o‘zgarishi kerak. Bunday 

hodisa  esa tabiatda kam  kuzatiladi. Landshaft  chegaralari uni hosil  qilgan omillar 

keskin  o‘zgargan  sharoitdagina  aniq  ifodalanadi.  Azonal  geologik-geomorfologik 

omillar o‘zining sekin o‘zgaruvshanligi sababli eng turg‘un landshaft chegaralarini 

hosil  qiladi.  Masalan,  baland  orfografik  ko‘tarilmalar.  Azonal  chegaralar 

gidrografik  chegaralar,  ya‘ni  daryo  va  uning  tarmoqlariga  ham  to‘g‘ri  kelishi 

mumkin. Ko‘pgina daryolar turli morfostrukturalar chegaralari bo‘ylab oqadi, ular 

o‘ng  sohillarini  emirib,  shap  sohilida  terrasalarni  hosil  qiladi.  Azonal  omillar 

keskin  o‘zgarishi  sababli  ko‘pchilik  landshaftlarning  chegarasi  ham  azonal  kelib 

chiqishiga ega.  

Landshaftning  morfologik  qismlari  landshaft  chegaralariga  nisbatan  aniq 

ifodalanadi.  Landshaft  chegaralarini  ayrim  urochishalarning  chegaralari  bo‘ylab 

o‘tkazib  bo‘lmaydi,  shunki  morfologik  birliklarni  ba‘zi  tiplari  ikkala  landshaft 

uchun  ham  umumiy  bo‘ladi.  Shuning  uchun  urosheshalarning  chegarasi  keskin 

bo‘lganda ham landshaftlar o‘rtasidagi chegaralar ham keskin bo‘lishi kerak, degan 

xulosa noto‘g‘ridir.  

Landshaftlar faqatgina gorizontal yoki hududiy chegaralarga ega bo‘lmasdan, ular 

balandlik  chegaralariga  ham  ega.  Landshaftlarning  vertikal  chegaralari 

to‘g‘risidagi  mulohazalarni  biz  A.Yu.Regesom  (1966),  K.N.Dyakonov  (1971), 

V.B.Soshava 

(1978), 

N.L.Berushashvili 

(1990) 

kabilarning 

asarlarida 

uchratishimiz mumkin.  

A.Yu.Regesomning  (1966)  yozishicha  biogeosenozlarning  (fatsiya)  yuqori 

chegarasi  juda  o‘zgaruvshandir  va  yer  yuzasining  past-balandligi,  meteorologik 

sharoitlari, radiasiya balansi va moddaning biologik aylanishiga bog‘liqdir.  

O‘tloq  biogeosenozlarda  yuqori  chegara  bir  necha  o‘n  santimetrdan  bir  necha 

metrgasha  balanddan  o‘tishi  mumkin.  O‘rmon  biosenozlarida  esa  bir  necha  o‘n 

metr  yuqoridan  o‘tadi.  Urochishalarning  yuqori  chegarasi  bir  necha  o‘n  metrdan 

bir  necha  yuz  metrgasha  bo‘ladi.  Landshaftlarning  maydoni  kattaroq  bo‘lgani 

uchun ularning yuqori chegarasi 0,8-2,0 km balanddan o‘tadi.  

O‘rmon-tundra landshaftlarini o‘rgangan K.N.Dyakonov (1971) oq qayinli siyrak 

o‘rmon  fatsiyalarining  yuqori  chegarasini  4-5  metrdan,  urochishalarning  yuqori 

chegarasini esa yer yuzidan 7-9 metr balanddan o‘tishini aniqlagan. K.N.Dyakonov 

ana  shu  balandlikda  fatsiyalararo  va  urochishalararo  havo    haroratining  farqlari 

yo‘qolar ekan. Bu ko‘rsatkishlar bir martalik o‘lshash natijalaridir. Boshqasha ob-

havo sharoitida bu ko‘rsatkishlar boshqasha bo‘lishi ham mumkin. Shuning uchun 

A.G.  Isashenko  (1991)  tabiiy  geografik  komplekslarning  taksonomik  ko‘lami 

kattalashgan  sari  ularning  yuqori  chegarasi  balandlashib  borishi  haqidagi  fikrni 

noto‘g‘ri  deb  hisoblaydi.  A.G.Isashenkoning  o‘zi  landshaftlarning  yuqori 

chegarasini  yer  yuzasidagi  o‘simliklar  egallagan  10  metr  qalinlikdagi  qatlamdan 




 

25 


30-50  m  balanddan,  ayrim  hollarda  esa  undan  ham  balanddan  o‘tkazgan  ma‘qul 

deb hisoblaydi.  

A.L.Berushashvili ham tabiiy geografik komplekslarning yuqori chegarasi ob-havo 

sharoitiga, turli komponentlarning holatiga bog‘liq holda tez-tez o‘zgarib turishini 

inobatga  olib,  bu  chegarani  aniqlash  qiyin  ekanligini  ta‘kidlaydi.  Uning  fikrisha 

biogeosenozlarning  yuqori  chegarasini  eng  baland  o‘simliklarning  uchlaridan 

o‘tkazish  kerak.  Fatsiyaning  yuqori  chegarasini  aniqlab  olish  uchun  yilning  turli 

fasllarida maxsus gradient kuzatishlari olib borish zarur va qashon bu chegara eng 

yuqoridan o‘tsa, o‘sha chegarani fatsiyaning chegarasi deb hisoblash mumkin.  

Tabiiy  geografik  komplekslarning  pastki  chegaralari  haqida  ham  qat‘iy  bir 

xulosaga 

kelinmagan. 

A.G.Isashenkoning 

(1991) 


yozishicha, 

landshaft 

zonalarining  pastki  chegarasi,  bir  vaqtlar  A.A.Grigorev  aytganidek  yer  sathidan 

15-20  m  pastdan  o‘tishi  lozim.  Landshaftlarning  pastki  chegarasi  esa  zonaning 

chegarasidan  past  bo‘lmasligi  lozim.  Landshaftning  pastki  chegarasi 

komponentlarning  o‘zaro  ta‘siri,  quyosh  energiyasining  o‘zgarishi,  namlikning 

aylanishi, organizmlarning geokimyoviy faoliyati kabi jarayonlarning izlari sezilib 

turadigan qatlamning pastidan o‘tishi, ya‘ni yer sathidan bir  necha metr shuqurdan 

o‘tishi kerak. 

            

 


Yüklə 0,86 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   36




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin