Qobiliyatlar Reja



Yüklə 41,45 Kb.
səhifə4/5
tarix27.04.2023
ölçüsü41,45 Kb.
#103794
1   2   3   4   5
Qobiliyatlar

KREATIVLIK (ijodiy qobiliyatlar). Ko`rsatib o`tganimizdek birgina IQ (intellekt koeffitsienti) asosida kishini ishga qabul qilish, uning imkoniyatlarini baholash noto`g`ri bular edi. Shu sababli 50 yillardan boshlab aqliy rivojlanishni o`rganish bilan bir qatorda kishining ijodiy qobiliyatlarini ham o`rganish va o`lchashga katta e`tibor berib boshlandi. Bu borada maxsus testlar yaratildi.
"Intellekt" tushunchasi ko`proq psixologiyadagi konvergent tafakkur tushunchasiga mos keladi - birdan-bir to`g`ri javobni izlash va unga keltirishga yo`nalgan.
"Kreativlik" tushunchasi esa ko`proq divergent tafakkur tushunchasiga mos keladi. Divergent tafakkur, bu turli tomonlarga tarmoqlanuvchi, bir vaqtning o`zida turli yo`nalishlarga tarqaluvchi, ko`plab echim variantlarni yaratishga yo`nalgan tafakkur. Shu sababli divergent tafakkur kutilmagan natija va yechimlarga olib keladi.
Ijodiy qobiliyatlarni (kreativlik) baholashda berilgan vazifani echishning "engilligi", "moslashuvchanligi va egiluvchanligi", "orginalligi"ga e`tibor beriladi.
Kreativlik (umumiy ijodiy qobiliyat) bilimlarni uzgartirishni xarakterlaydi. Kreativlik xayol, fantaziya, gipoteza (faraz) qo’yish jarayonlari bilan bog’liq.
Intellekt esa uzlashtirilgan bilimlarni amalda qo’llash, mavjud bilimlarga tayanib masalani hal kilish (test intellekti)dan iborat.

M.Vollax va N.Kogonlar 11-12 yoshli bolalardagi kreativlikni urganish natijasida to’rt guruh o’quvchilarni ajratdilar.






  1. Yo’qori intellektga va yo’qori kreativlikka ega bolalar. Ular o’z qobiliyatlariga ishonadilar, o’z-o’zini baholashlari adekvat. Ularda yo’qori darajadagi o’z-o’zini nazorat qila olish, ichki mustaqillikka egalik mavjud. Ular bolalarga xos psixologiyaga ega, ammo vaziyat talab kilsa o’zlarini kattalardek tuta oladilar. Ular barcha g’ayritabiiy, yangi narsalarga qiziqadilar, juda tashabbuskor, uzlarining mustaqilligini, fikr va harakat erkinligini saqlab qolgan holda ijtimoiy muhitga yaxshi moslasha oladilar.


  2. Yo’qori intellekt va past kreativlikka egalar. Ular maktabda o’zini ko’rsatishga, yo’qori baholar olishga intiladilar. Ular muvaffaqiyatsizliklarni og’ir boshdan kechiradilar, aytish mumkinki ularda muvaffaqiyatga ishonch emas, muvaffaqiyatsizlikdan qo’rqish ko’p. Ular tavvakal kilmaydilar, o’z fikrlarini ko’pchilik oldida izhor qilmaydilar. Ular indamas, ko’pchilikka (sinfdoshlariga) qushilmaydilar. Ularning yaqin do’stlari juda kam. Ularni o’z holiga tashlab qo’yishsa buni yoqtirishmaydi, ishlarini, o’qishini, hatti-harakatlarini tashqaridan adekvat baholanib turilishiga muhtoj.


  3. Past intellektga va yo’qori kreativlikka egalar. Bunday o’quvchilar ko’p hollarda "yomonlar" sifatida baholanadilar. Maktab talablariga qiyin moslashadilar, ko’pincha ularning qiziqishlari maktabdan tashqarida bo’lib, u yerda ular o’zlarning ijodiyliklarini nomoyon qiladilar. Ular ko’pincha bezovta, o’zlariga ishonmaydi, o’zlarini kamsitilgandek his qiladilar. Ko’pincha o’qituvchilar ularni diqqatsiz, befahm sifatida baholaydilar, chunki bu bolalar bir xil, zerikarli ishlarni istamay bajaradilar, diqqatini ishga to’play olmaydilar.


  4. Past intellekt va past kreativlikka egalar. Tashqi muhitga yaxshi moslashadilar, ko’pincha "o’rtacha" mavqega ega. O’zlari egallab turgan ijtimoiy mavqe ularni qoniqtiradi. O’z-o’zini baholashlari adekvat, o’quv predmetlariga bo’lgan qobiliyatning pastligini ularning yo’qori ijtimoiy intellekti, dilkashligi, o’qishdagi passivligini tuldirib turadi.





Turli intellekt va ijodiy qobiliyatlarga ega o’quvchilarning shaxsiy xususiyatlari (M.Vollax va N.Kogon)

INTELLEKT




Yo’qori

Past

Ijodiy qobiliyatlar


Yo’qori

O’z imkoniyatlariga ishonch
yaxshi rivojlangan, o’z-o’zini nazorat kila olish.
Yo’qori ijtimoiy moslashuvchanlik
Barcha yangiliklarga kuchli qiziqish
Diqqatning yo’qori darajada tuplanishi

Uning hayot (dunyo) haqidagi tasavvurlari va maktab talablari orasidagi doimiy kelishmovchilik bor.


O’ziga ishonmaslik va o’zini yetarli hurmat kilmaslik
Boshqalar tomonidan baholanishdan qo’rqish

Past

Barcha kuchi o’qishda muvaffaqiyatga erishishga yo’naltirilgan.
Muvaffaqiyatsizlik falokat sifatida idrok qilinadi.
Tavakkal kilish va o’z fikrini omma oldida aytishdan qo’rqish
Dilkashlikning yetarli emasligi
O’z-o’ziga baho berishdan qo’rqish.

Hayotga yaxshi moslashish va undan qoniqish (tashki belgilarga ko’ra)


Intellektning kamligi odamlar bilan til topa orlish, biroz passivlik orqali tuldiriladi.



PSIXOMOTOR QOBILIYATLAR - harakatlar va harakatlar tizimini amalga oshirish va boshqarishning psixologik va motor (harakat) asoslari. Ularga quyidagilar kiradi: statistik kuch; dinamik kuch; keskin harakatlardagi kuch; umumiy moslashuvchanlik qobiliyati; epchillik; umumiy chidamlilik; maxsus faoliyatga chidamlilik; muvozanatni tuta olish.
Biror faoliyatning ayniqsa muvaffaqiyatli, mustaqil va original tarzda bajarilishini taqozo qiladigan zo`r qobiliyatlar birikmasi talant deyiladi. Ijodiy faoliyatga qobiliyatli bo`lgan kishilarni talantli kishilar jumlasiga kiritish mumkin.
Talantlilikning yuqori bosqichi geniallik deb ataladi. Ijtimoiy hayotda, fan, adabiyot, san`at va shu kabi sohalarda printsipial ravishda yangi bo`lgan biror narsani yaratgan kishilar geniylar deb hisoblanadilar. Genial kishilar insoniyat taraqqiyotida yo`l ko`rsatuvchi bosqichlar bo`lib xizmat qiladilar, tarixiy shaxslar bo`ladilar.
Qobiliyatlar, masalan, olim, yozuvchi, konstruktor va hokozolar shug`ullanadigan aqliy mehnat bilan mashg`ul bo`lgandagina paydo bo`lib qolmaydi. Faoliyat turlari "oliy" va "quyi" xillarga bulinmaydigan va texnika taraqqiyoti oddiy ishchini yoki kishlok xo`jaligi sohasida ishlayotgan mehnatchini ijod bilan shug`ullanishga, ratsionalizator bo`lishga, ishlab chiqarishda yuqori ko`rsatgichlarga erishishga undayotgan, ayniqsa bizning mamlakatimizda jismoniy ishda ham qobiliyatlar nomoyon bo`laveradi.

Yüklə 41,45 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin