müddətə inzibati həbs cəzası da maddənin sanksiyalarına əlavə edilmişdir.
Bununla da kifayətlənməyən qanunqoyucu maddəyə bir də qeyd qoymuş,
“ Qeyd: Bu Məcəllənin 298.1-ci və 298.2-ci maddələrində nəzərdə tutulmuş
əməllərdə cinayət tərkibinin əlamətləri olduqda, həmin əməllər Azərbaycan
Respublikası Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddələrinə əsasən cinayət məsu-
liyyətinə səbəb olur”- deməklə sərbəst toplaşmaq hüququndan istifadə etməni
ən təhlükəli hal kimi cinayət əməli olaraq görmüşdür.
Seçkil
ərin azad və demokratik keçirilməsi, seçicilərin özlərini rahat ifa-
d
ə etməsi baxımından sərbəst toplaşma hüququnun yolu açıq olmalı, in-
sanlar dinc topland
ıqları müddətcə, cəmiyyətə təhlükə törətmədiklərindən
onlar
ın yüksək müqdarlarda cərimələnməsi, məcburi işlərə cəlb edilməsi
v
ə azadlıqlarının məhdudlaşdırılması yolverilən olmamalıdır. Dərhal bu
madd
ənin sanksiyası 2012-ci ildə mövcud olan əvvəlki səviyyəyə endiril-
m
əlidir.
T
əşviqat zamanı inzibati resurslardan istifadə yolu birmənalı olaraq
bağlanmalı, qeydə alınmış namizədlər vəzifədə olsalar belə, vəzifələrinə
gör
ə qanunvericiliklə onlara tanınmış imtiyazlardan, imkanlardan mər-
hum edilm
əli, bütün namizədlərin bərabərliyi təmin edilməlidir.
Seçkil
ərə start verildiyi andan etibarən, vətəndaşın səslərinə təsir edə-
c
ək təmir, tikinti, abadlaşdırma qurğuların qurulması, və s. bütün fəaliy-
y
ətlər qadağan edilməlidir. Qəza halları istisna olmaqla, daha öncədən
dövl
ət və yerli büdcələrədə nəzərdə tutulan bu kimi xərcləmələrin dövrü
seçkiy
ə start verildiyi gündən səsvermələrin nəticəsinin elan olunduğu gü-
n
ədək nəzərdə tutulması qadağan edilməlidir.
33
Kütləvi İnformasiya vasitələri seçkilərdə
Hüquqi ç
ərçivə
Konstitusiya ifadə azadlığını, mətbuat azadlığını və informasiya əldə etmək
hüququnu təsbit edir. Lakin böhtan üç ilə qədər azadlıqdan məhrum etmə məsu-
liyyəti daşıyan cinayət əməli olaraq qalmaqdadır. Konstitusiyanın 106-cı və Ci-
nayət Məcəlləsinin 323-ci maddəsi Prezidentin şərəf və layaqətini ləkələmə və ya
alçaltmanı qadağan edir və beləliklə, beynəlxalq standartlara zidd olaraq ifadə
azadlığına lüzumsuz məhdudiyyət qoyur. Bu barədə baxın:
•
1966-cı il Mülki və siyasi hüquqlar üzrə beynəlxalq paktın
19-cu maddəsi və 2011-ci il BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Komitə-
sinin 34-cü Ümumi Şərhinin 13-cü və 47-ci bəndi.
•
Maxmudov və Ağazadə Azərbaycana qarşı, Ərizə No.
35877/04, Avropa İnsan Haqları Məhkəməsinin Qərarları (AİHM)
18 dekabr 2008-ci il, Linqens Avstriyaya qarşı, Ərizə No. 9815/82,
AİHM-nin 8 iyul 1986-cı ildə verdiyi qərar və digər işlər.
Həmçinin qeyri-mütanasib maliyyə sanksiyaları ilə müşayiət olunan mül-
ki diffamasiya ittihamları media orqanlarının de facto başğlanması ilə nəti-
cələnir. Əksəriyyət veb səhifələrin bağlanmaması və birbaşa senzuranın ol-
maması səbəbindən interneti azad məkan kimi qəbul etsə də, lakin onlayn
məkanda fəal olan şəxslərin həbsləri və onlara qarşı təqib halları artmaqda-
dır. 4 iyun 2013-cü il tarixdə Cinayət Məcəlləsinə edilən son dəyişikliklər
məhz internet informasiya ehtiyyatlarının üzərinə diffamasiya müddəaları-
nın tətbiqini təqdim etmişdir. Azərbaycan Respublikasında insan hüquq və
azadlıqlarının müdafiəsinin səmərəliliyini artırmaq sahəsində Milli Fəaliy-
yət Proqramı çərçivəsində “Diffamasiya haqqında” Qanunun yazılması üçün
Prezident Administrasiyasının 2012-ci ilin sentyabr ayında Venesiya Ko-
missiyasından kömək istəməsinə baxmayaraq, sözügedən dəyişikliklər qəbul
edlimişdirlər.
Bununla
əlaqədar
baxın:
http://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2013)024-e
ünvanında yerləşdirilən “Azərbaycan Respublikasında diffamasiya qarşı
müdafiəni təmin etmək üzrə qanunvericiliyə dair rəy”.
Bundan başqa, Parlament tərəfindən 12 iyun 2012-ci il tarixdə “İnforma-
siya əldə etmək haqqında”, “Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət
reyestri haqqında” və “Kommersiya sirri haqqında” qanunlara dəyişikliklər
qəbul olunmuşdur. Hüquqi çərçivədə tətbiq edilən, qeyd olunan son dəyişik-
liklər informasiya əldə etmək haqqında Konstitusiyada təsbit olunmuş hü-
quqlara lüzumsuz məhdudiyyət qoymuşdur.
ATƏT-in DTİHB SMM-nın 24 dekabr 2013-cü il tarixli yekun Hesaba-
tında bu məsələni də diqqətdə saxladığını görürük. Hesabatda deyilir: Şika-
34
yətçiyə təzminat ödəmək və yaxud müttəhimi cəzalandırmaq deyil, əvəzində
zərər dəymiş nüfuzun bərpasını təmin edən mülki sanksiyaların tətbiq edil-
məsi üçün difamasiyanın cinayət məcəlləsindən çıxarılması fikri nəzərdən
keçirilməlidir. Tətbiq olunan sanksiyalar törədilən zərərə tam dəqiqliklə
mütənasib olmalı və qanun qeyri-maddi vasitələrdən istifadənin prioritet ya-
naşma olduğunu təyin etməlidir.
KİV-də təşviqat
Seçki və referendum zamanı ən önəmli təşviqat vasitəsi hər zaman kütlə-
vi informasiya vasitələri olub. Bu vasitələrlə namizədlər, siyasi partiyalar,
referendum təşviqat qrupları çox geniş seçici kütləsinə qısa müddətdə və az
enerji sərf edərək çatma, özünü, proqramını, məramını izah etmə şansı var.
Seçki Məcəlləsi qəbul edildiyi 2003-cü illə müqayisədə, 2 iyun 2008-ci il
tarixdə Məcəlləyə edilən dəyişikliklə imkanlar daha da məhdudlaşdırılmış,
namizədlərə və təşviqat qruplarına ayrılmalı olan media platformaları icti-
mai yayımla məhdudlaşmışdır. Öncəki redaktədə Məcəllənin 77.1-ci mad-
dəsində bildirilirdi ki, dövlət orqanları, təşkilatları, idarələri tərəfindən təsis
olunmuş bütün yayımçıların və mətbu orqanların üzərinə vəzifə qoyulurdu
ki,
əgər dövlət
büdcəsindən
maliyyələşirsə bütün namizədlərə və
referendum təşviqat qrupuna bərabər yer ayırmalıdır. 2008-ci ildə yayımçı-
ları sözünü ictimai yayımçılar ifadəsi ilə dəyişdirərək maddəni absurd for-
maya saldılar və ciddi şəkildə önəmli media platforması passiv seçki hüqu-
qunu istifadə edən tərəfin əlindən alındı.
Azərbaycanda dövləti təsis etdiyi və ya maliyyələşdirdiyi yayım, habelə
mətbu orqan kifayət qədər çoxdur. 2001-ci ildə Avropa Şurasına üzv olar-
kən Azərbaycan Dövlət Televiziyasının ləğv edilərək İctimai televiziyaya
çevriləcəyinə dair öhdəlik götürməsinə baxmayaraq, sonradan bu öhdəliyə
əməl etmədi. Dövlət Teleradiosu qorunub, saxlandı və hətta genişləndirildi.
Xüsusilə, 2008-ci ildən sonra daha iki dövlət televiziyası (İdman Azərbay-
can və Mədəniyyət Azərbaycan) və iki regional teleradio (Naxçıvanda fəa-
liyyət göstərən Naxçıvan Dövlət televiziyası və Kanal 35) və iki regional ra-
dio (Naxçıvanda) lisenziya alaraq fəaliyyətə başladı. Beləliklə, daha öncə də
mövcud olan dövlət televiziyası və radiosu ilə bu rəqəm bu gün 8-ə çatır. Bu
gün İctimai teleradio ilə birlikdə on teleradio dövlət büdcəsindən tamamilə
maliyyələşir. Ayrıca, dövlət hər il seriallara ayrıldığı bildirilən milyonlarla
manat vəsaiti özəl televiziyalara dövlət büdcəsindən əvəzsiz ayırmaqdadır.
Bu yardımlar ictimai əhəmiyyətli məsələlərə, cəmiyyətin siyasi plüralizminə
qatqısına, təəssüf ki, yönəlməməkdədir.
35
Hər il dövlətin mediaya ayırdığı vəsaitlər artaraq davam etməkdədir.
2011-ci ildə dövlət 65,5 milyon dollar vəsaiti büdcədən dövlət mediasına
xərcləmişdir. 2012-ci ildə bu rəqəm 76.8 milyon dollar, 2013-cü ildə 82,9
milyon dollar, 2014-cü ildə 84.2 milyon dollar, 2015-ci ildə isə 84.8 milyon
dollar olmuşdur. Hər il milyonlarla vəsait dövlət mediasına xərclənsə də, bu
teleradiolar, təəssüf ki, sadəcə, təbliğat vasitəsi kimi hökumətə xidmət gös-
tərir. Digər siyasi tərəflərin bu imkandan istifadə yolları tamamilə bağlanıb.
Sadəcə, ictimai teleradioda məhdud formada təşviqat aparılmasına hüquqi
imkan var. Lakin bu media qurumundan istifadə üçün qanunvericiliyin tələ-
bi praktikada daha da məhdud istifadə edilməkdədir. 2010-cu il parlament
seçkiləri öncəsi təşviqat dönəmində hakim partiyadan başqa 60 dairədən na-
mizədi qeydiyyata alınan partiya və siyasi blok olmadığından, maraqlı və-
ziyyət yarandı. Qanunun tələbini tətbiq etməli olsalar, hakimiyyətin əlində
olan 8 dövlət teleradiosundan əlavə ictimai televiziya və radio da sadəcə on-
ların sərəncamına verilməli idi. Qanunvericiliyin gətirdiyi tənzimləmənin
ədalətsizliyini bu situatsiya çox aydın ifadə edir. Təşviqat prosesində hakim
partiyadan başqa heç bir siyasi tərəfin ictimai televiziya və radioda təşviqat
aparma haqqının olmamasını görən YAP, ictimai teleradioda tək təşviqat
aparmaqdan imtina etdi. MSK bundan sonra qanunun tələbini kənara ataraq,
heç bir hüquqi əsas olmadan bütün fərdi namizədlərə 4 dəqiqəlik efir vaxtı
ayırdı.
Bu 4 dəqiqəlik vaxtın efirdə ayrılması zamanı da yenə qanunvericiliyin
tələbi kobud şəkildə pozuldu. Seçki Məcəlləsinin 80.5-ci maddəsində “Pul-
suz efir vaxtı daha geniş auditoriyanın baxması mümkün olan vaxtda ayrıl-
malıdır”- tələbi MSK və İctimai Teleradio rəhbərliyinin birgə əməkdaşlığı
ilə pozuldu. Televiziyada təşviqat üçün ayrılan vaxt saat 18:00 müəyyən
edildi. Bu televiziyalar üçün “daha geniş auditoriyanın baxması mümkün
olan vaxt” deyil. Dünyanın hər yerində televiziyalar üçün prime-time anla-
yışı var və bu saat 19:30-23:00 aralığını əhatə edir. Maraqlıdır ki, radioların
ən çox dinlənilmə saatı isə ölkəmizdə iş saatının sonu hesab edilir. Çünki ra-
dio dinləyiciləri əsasən avtomobildə olan dövrə təsadüf edir. Saat 18:00-
20:00 arası radiolar üçün ən çox dinlənilən vaxtdır. Son seçkilərdə radiolar-
da efir vaxtının ayrılması üçün də qanunvericiliyin tələbi pozuldu və saat
21:00 –də radiolarda təşviqat üçün yer ayrıldı. Beləliklə, TV-lərin ən çox iz-
lənmə saatında radiolara, radioların ən çox dinlənmə saatında TV-lərdə təş-
viqat yeri ayrılmaqla, mümkün qədər təşviqat prosesindən az insanın fayda-
lanması təmin edildi.
Digər bir problem, həftəlik müddətin cəmi 3 saat müəyyən edilməsidir.
Beləliklə, gündəlik norma 25 dəqiqəni keçmir. Cəmi 3 həftəlik təşviqat
müddətində hər gün 25 dəqiqə istifadə edildikdə toplam 540 dəqiqə edər.
Yəni 2015-ci il seçkilərində ictimai televiziyanın qanuna görə ayırmalı oldu-
36
ğu efir vaxtı cəmi 540 dəqiqə olacaq. qeydiyyatdan keçən namizəd sayına
bu rəqəmi böldükdə, faktiki 22 günlük müddətdə hər namizədə 1 dəqiqə
vaxt düşmür. 2010-cu ildə qeydə alınan 741 nəfərə 540 dəqiqəni bölsək, alı-
nan müddət hər namizəd üçün bütün seçki dövründə 43 saniyə ilə məhdud-
laşar. 2005-ci ildə qeydə alınan 2063 namizədə böldükdə alınan rəqəm cəmi
15,7 saniyə olar. Fərdlərə saniyələrlə ölçülən ödənişsiz efir vaxtının bu for-
mada verilməsi effektiv yol hesab edilə bilməz.
KİV-də seçkiqabağı təşviqat zamanı ciddi problemlərdən biri də özəl
teleradiolarda təşviqat məsələsidir. Qanunvericilikdə özəl teleradioların
seçkilərdə təşviqat platforması kimi çıxış etməsi onların sərbəst ixtiyarına
verilib. Televiziyalar müstəqil fəaliyyət göstərə bilmədikləri üçün seçkilərdə
təşviqat prosesində maraqlı olmurlar. Əsasən, prosesdə iştirakdan imtina
edirlər. Prosesdə iştirak edənlər isə anormal qiymət siyasəti müəyyən edir-
lər. Son seçkilərdə bir dəqiqəlik efir vaxtı üçün televiziyalarda ortalama qiy-
mət 3000-3500 manat müəyyən edilmişdi. Hətta İctimai televiziyada bir də-
qiqə üçün qiymət 3000 manatdan az deyildi. Rəsmi “Azərbaycan” qəzetin-
də bir seçki bannerinin qiyməti 12000-20000 manat müəyyən edilmişdi. Bu
qiymətlər kommersiya reklam qiymətlərindən dəfələrlə yüksək müəyyən
edilmişdir.
Bunun da səbəbi Seçki Məcəlləsində siyasi təşviqat matreallarının ictimai
əhəmiyyətinə görə kommersiya reklamlarından
fərqləndirilməməsidir.
Əslində, demokratik dövlətlərdə bununla bağlı çox aydın norma var. Məsə-
lən, ABŞ-da siyasi reklamlar televiziyanın 24 saatlıq yayımı içərisində ən
ucuz reklam saatında verilən reklamın qiymətindən az olmalıdır. Əgər gecə
saat 3-də reklamın dəqiqəsi 200 dollardırsa, o zaman siyasi reklamın prime-
time-da ən yüksək həddi 200 dollardan çox ola bilməz. Azərbaycanda TV-
lərin verdikləri vergiləri araşdırsaq, kommersiya reklamların çox aşağı qiy-
mətdən alındığının şahidi olarıq. Lakin siyasi reklamlar həddən artıq yüksək
müəyyən edilir. Belə bir qaydanın bizim Seçki Məcəlləsində də nəzərdə tu-
tulması zəruridir.
Seçki Məcəlləsi KİV-lərə seçkilərlə əlaqədar mövqe ilə çıxış etmək hü-
ququ vermir. Məhz bu müddəa televiziyaların xəbərlər və digər proqramlar-
da təşviqat kampaniyası haqqında azad şəkildə məlumat verməsinə məhdu-
diyyət qoyur. Bundan başqa, Seçki Məcəlləsi KİV-ləri seçkiqabağı kampa-
niya aparılması üçün vasitə kimi tanıyır, və nəticədə istənilən kampaniyanın
işıqlandırılmasını hansısa namizədin xeyrinə təşviqatla de-facto eyniləşdirir.
Bu isə Avropa Şurasının müvafiq tövsiyyələri ilə ziddiyət təşkil edir. AŞ-nın
tövsiyyələrində qeyd olunur ki, ictimai maraqlara xidmət göstərən media və
özəl yayımçılar, xüsusilə seçki dövründə, müzakirə, müsahibə və debatlar, o
cümlədən xəbər və gündəlik hadisələrə həsr olunmuş digər proqramlarda
seçki kampaniyasının ədalətli, balanslı və qərəzsiz işıqlandırılmasını təmin
37
etməlidirlər. Seçki kampaniyalarının mətbuat tərəfindən işıqlandırılması ba-
rədə
Nazirlər
Komitəsinin
üzv
ölkələrə
verdiyi
tövsiyyələrinə
(CM/REC(2007)15) baxın:
https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1207243&Site=CM&BackColorInter-
net =9999CC&BackColorIntranet=FFBB55&BackColorLogged=-FFAC75#
ATƏT-in seçki missiyasının qeyd olunan hesabatında isə bildirilir: “Seçki
Məcəlləsi seçicilərin mətbuat (KİV) vasitəsilə siyasi səhnədə olan alterna-
tivlər haqqında ətraflı və geniş məlumat almaq hüququnu təmin etməlidir.
İctimai maraqlara xidmət edən mətbuat və özəl yayım şirkətləri seçkiqabağı
təşviqat kampaniyasını gündəlik xəbərlər və digər proqramlarında ədalətli,
balanslaşdırılmış və qərəzsiz şəkildə işıqlandırmağa qanunla məcbur edil-
məlidirlər. Kampaniyanın işıqlandırılması zamanı KİV-lərin bu meyarlara
əməl etməsinə nəzarəti media monitorinq sahəsində səriştəli və müstəqil qu-
rum həyata keçirilməlidir”.
Ümumiyyətlə, ATƏT/DTİHB-nun Seçki Monitorinq Missiyasının son
prezident seçkilərində monitorinqininin nəticəsi də onu göstərmişdir ki, na-
mizədlər üçün mətbuata kifayət qədər çıxış imkanı yaradılmamış, və siyasi
alternativlər üzrə balanslaşdırılmış və açıq fikir mübadiləsi çatışmamışdır.
Məhdudlaşdırıcı hüquqi çərçivə və kampaniya dövründə hazırkı Prezidentin
fəaliyyətinin aşkar şəkildə qeyri-mütanasib işıqlandırılması namizədlər ara-
sında bərabər şəraitin olmamasını daha da dərinləşdirmişdir. Bu ATƏT-in
1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 7.8 bəndinin tələbi ilə ziddiyət təşkil edir
və seçicilərin məlumatlı seçim etmək imkanlarını məhdudlaşdırır. Belə ki,
həmin sənədin 7.8 bəndi tələb edir: “Seçki prosesində iştirak etmək istəyən
bütün siyasi qruplara və fərdlərə bərabər şəraitdə mətbuata çıxış imkanları-
nın təmin edilməsində üzv ölkələr heç bir inzibati və ya hüquqi maneələr ya-
ratmamalıdır”
ATƏT-in 1990-cı il Kopenhagen Sənədinin 7.7-ci bəndi də təşviqat
prosesinə dair aşağıdakıları bəyan edir: “Üzv ölkələr siyasi təbliğat-təşvi-
qat kampaniyası zamanı partiyaların və namizədlərin öz fikirlərini və hazır-
lıq səviyyələrini azad və ədalətli şəkildə təqdim etməsini mümkün etmək
üçün qanunun və dövlət siyasətinin işlək olmasını təmin etməlidirlər... və hə-
də-qorxu mühiti olmadan və cəza ilə üzləşmək hissi keçirmədən səs vermək
imkanı təqdim edən ədalətli və azad mühitdə keçirilməsini təmin etməlidir-
lər”.
N
əticə olaraq, Məcəllədə dəyişiklik edilməli:
-
60 dair
ədə namizədin qeydiyyata alınmasını tələb edən,
habel
ə digər senzlər tətbiq edən müddəalar ləğv edilməlidir;
-
dövl
ət büdcəsindən maliyyələşən bütün televiziyalar və ra-
diolar seçki prosesind
ə məcburi qaydada efir vaxtı ayırmalıdır;
38
-
Bu müdd
ət hər bir televiziya və radio üçün gündəlik 1 saat-
dan az olmamal
ı və ancaq prime-time zamanı olmalıdır;
-
Öz
əl televiziyalarda, o cümlədən ictimai və dövlət yayımçı-
lar
ında ödənişli efir vaxtının minimum limiti olmalı, təşviqat saat-
ları əsasən prime-time-da olmalı və qiymətin üst həddi həmin qu-
rumun reklamla
rı son ay analiz edilərək ən aşağı kommersiya
reklam qiym
ətindən aşağı müəyyən edilməlidir;
-
Dövrü m
ətbuat orqanlarında, online resurslarda, saytlarda
v
ə digər KİV-lərdə müəyyən olunan ən yüksək ödəniş qiyməti ən
aşağı kommersiya reklamı qiymətindən aşağı müəyyən edilməlidir;
-
Seçkil
ərə start verilən gündən etibarən bütün tele-radiolar-
da, dövrü-m
ətbuat orqanlarında, digər KİV resusrlarında xəbərlə-
m
ə siyasətinə “seçki dövrü” qaydaları tətbiq edilməli, istər iqtidar,
ist
ər müxalifət bütün tərəflərə xəbərlərdə bərabər yer ayrılmalıdır;
-
Balans t
əmin edilməli, bununla bağlı tərəflərin bərabər for-
mala
şdırdığı mətbuat qrupu nəzarət funksiyası həyata keçirməli-
dir;
-
Qaydaları pozan media qurumlarına yüksək cərimələr tət-
biq edilm
əli və əgər cərimələrdən sonra yenidən qaydalara əməl
etm
əzsə, səsvermə gününün bitməsinə qədər müvəqqəti olaraq ya-
y
ımı, nəşri dayandırılmalıdır.
F)
Seçkilərdə müşahidəçilər, qeydiyyatı və fəaliyyəti
Seçkilər zamanı müşahidəçilik institutu seçkilərin şəffaflığı prinsipinin
reallaşması üçün çox önəmlidir. Mövcud Seçki Məcəlləsində, təəssüf ki,
müşahidəçilik xeyli bürokratik sistemdən keçmədən mümkün deyil. Əslin-
də, seçkilərdə müşahidəçilik missiyasını həyata keçirmək istəyində olan
qeyri-hökumət təşkilatının yalnız özü Mərkəzi Seçki Komissiyasında
(MSK) akkreditə olunmalıdır. Bunun üçün MSK-ya QHT-nin müvafiq əri-
zəsi və dövlət qeydiyyatı haqqında şəhadənaməsinin surətinin təqdim edil-
məsi yetərli olmalıdır. MSK Ədliyyə Nazirliyindən həmin sənədin orjinalını
elektron reyestr vasitəsi ilə özü görə bilməlidir. Bu qurumlar adından seçki-
lərdə iştirak edəcək müşahidəçilərin konkret seçki məntəqələri üzrə yerləş-
məsinin və onlara müvafiq vəsiqələrin verilməsini isə qeyri-hökumət təşki-
latının özü müəyyən etməlidir. Seçkilərdə iştirak etməyən, lakin müşahidəni
aparmaq istəyində olan siyasi partiyalar üçün də eyni qayda müəyyən olun-
malıdır.
39
Seçki Məcəlləsində müşahidəçilərin müvafiq seçki komissiyalarında
qeydiyyatdan keçməsi tələbi yalnız müşahidəni öz təşəbbüsləri ilə aparmaq
istəyən şəxslərə şamil edilməlidir. Belə bir qayda müşahidə missiyasını hə-
yata keçirən təşkilatların müvafiq instansiyalar qarşısında (seçki komissiya-
ları, məhkəmələr və s.) öz adından çıxış etməsinə geniş imkanlar yaradır.
Seçkilərdə iştirak edən və müşahidəni aparmaq istəyən siyasi partiyaların
(siyasi partiyalar blokunun) və namizədlərin müşahidəçiləri isə seçki komis-
siyalarında, ümumiyyətlə, qeydiyyatdan keçməməlidirlər. Bu subyektlərin
təyin etdikləri müşahidəçilər müşahidəni yalnız bu subyektlərin verdikləri
vəsiqələr əsasında aparmalıdırlar. Çünki həmin subyektlər seçki komissiya-
sında əslində qeydə alınırlar. Onların təyin etdikləri müşahidəçilərin seçki
komissiyalarında yenidən qeydə alınması təkrar prosedurdur.
Müşahidəçi vəsiqəsi üçün fotoşəkilin tələb edilməsi aradan qaldırılmalı-
dır. Çünki həmin vəsiqə şəxsiyyət vəsiqəsi ilə birgə təqdim edildikdə etibarlı
hesab edilir və buna görə də fotoşəkillərə ehtiyac yoxdur.
Müşahidəçilərin hüquqları qanunvercilikdə konkret və aydın verilməli,
onların hüquqları genişləndirilməli, onlara seçici siyahılarının surətlərini al-
maq, siyahıları yoxlamaq, habelə səsləri paralel hesablama səlahiyyətləri
verilməlidir.
Seçki günü müşahidəçilərin tərtib etdikləri və müvafiq seçki komissiyala-
rına təqdim etdikləri rəylərin və aktların qəbul edilməsinin məcburiliyi qa-
nunvericilikdə birmənalı təsbit edilməlidir. Bu sənədlərdə göstərilən faktlar
seçkilərin nəticələrinin müəyyən olunması prosesində yoxlanılmalı, əsaslar
olduqda zəruri tədbirlər görülməli və seçkilərin nəticələrinin müəyyən olun-
masında əsas götürülməlidir.
Müşahidəçi səsvermə günü istədiyi vaxt müvafiq seçki məntəqəsinin
s
əsvermə otağında olmaq, fotoaparatdan, diktofon və video kameradan,
habel
ə digər müasir texnologiyadan istifadə etməlidir. Müşahidəçilərin
m
üşahidə zamanı həmin texniki vasitələrdən istifadə edərək əldə etdikləri
materialla qanuni yolla
əldə olunmuş sübut hesab edilməli, bu haqda
Mülki Prosessual M
əcəlləsinə və cinayət prossesual məcəlləsinə müvafiq
düz
əlişlər edilməlidir. Müşahidə kameralarının görüntüləri də qeyd-şərtsiz
m
əhkəmələr üçün qanuni yolla əldə edilmiş sübut hesab edilməli, istənilən
mübahis
ə zamanı bu görüntülər həlledici olmalıdır.
Müşahidəçinin pozuntuya dair tərtib etdiyi aktın hüquqi qüvvəsi başqa
şəxslərin iradəsinə bağlanmamalı, birbaşa sübutlardan biri kimi qiymət-
l
əndirilməlidir.
Exit-pollun keçirilm
əsinə dair bütün normalar Məcəllədən çıxarılmalı,
ist
ənilən ictimai qurumun istənilən məntəqə və dairə ərazisində exit-poll
keçirilm
əsi sərbəst olmalıdır. Bu seçki prosesinə ictimai nəzarət xarakteri
daşıdığına görə MSK-dan razılıq alınması absurddur.
40
|