Seçkilərə dair qanunvericiliyin analizi: beynəlxalq normalar, problemlər və perspektivlər



Yüklə 5.01 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/15
tarix30.11.2016
ölçüsü5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Seçkilərə dair qanunvericiliyin
analizi: beynəlxalq normalar,
problemlər və perspektivlər
1

Müəllif Heyəti :
Ələsgər Məmmədli,
Akif Qurbanov,
Səməd Rəhimli
Redaktor:
Şəmşad Ağa
Korrektor:
Idris Hüseynov
Kitab Demokratik Təşəbbüslər İnstitutunun (IDI) apardığı araşdırmalar
əsasında  tərtib olunub. IDI araşdırmanın aparılmasına və nəşrin ərsəyə
gəlməsinə töhvə verən hər kəsə dərin təşəkkürünü bildirir.
M
əlumatlardan istifadə edərkən IDI -yə istinad etmək zəruridir.
© Demokratik Təşəbbüslər İnstitutu
2

Xülasə
Hakimiyyət qollarının  formalaşmasında seçkilərin bir vasitə olmaqdan
çıxma təhlükəsi, siyasi tərəflərin seçkilərə etimadının olmaması, habelə  cə-
miyyətin demokratiyaya, o cümlədən onun əsas elementi olan seçkiyə inam-
sızlığının
dərinləşməsi
bu
araşdırmaya
səbəb
olan
amillərdir.
Müstəqil Azərbaycan Respublikasında son 24 ildə cəmi 21 dəfə seçki və
referendum keçirilmişdir. 4 dəfə Milli Məclisə, 6 dəfə Prezident kürsüsünə,
4  dəfə  bələdiyyə  seçkiləri və  5  dəfə referendum  keçirilmişdir.  Bu  seçki  və
referendumların nəticələri analiz edilmiş, 08 iyun 1992-ci il Prezident seçki-
lərindəki nəticə (59.4%) istisna olmaqla, sonrakı 5  prezident seçkilərində
seçilən  prezidentin  lehinə  verilən səslərin  ortalaması  85,5%,  son  5  referen-
dumda hökumətin qəbul etmək istədiyi məsələlərin  lehinə verilən səslərin
miqdarı 89,76%, Milli Məclisdəki və bələdiyyələrdəki balans da təxminən
90%-dən çox iqtidarın mənafelərini müdafiə edən şəxslərin təmsilçiliyi ilə
formalaşmışdır. Parlamentdə səsvermələrin nəticələrinə analiz edildiyində
son 20 səsvermədə məsələlərin lehinə verilən səslərin ortalaması 99%, əl-
eyhinə verilən səslərin ortalaması 0,68%, bitərəf qalanlar isə 0,31% olmuş-
dur. Bunlar demokratik ortamda alınması mümkün olmayan nəticələrdir.
Müqayisə üçün ABŞ-dakı son 5 prezident seçkilərində seçilən prezidentlə-
rin aldığı səslərin ortalama nəticəsi 53,22% təşkil edir. Fransada son 3
prezident seçkilərində prezident seçilən şəxslərin ilk turda aldıqları səs orta-
laması 41,56% miqradında olub. Türkiyənin son 5 Parlament və digər yerli
seçkilərinin nəticələrinə baxdıqda, parlamentdə çoxluğu əlində tutub, höku-
mət quran tərəfin aldığı səs ortalaması 42% keçmir. Avtoritar rejim kimi
xarakterizə edilən Rusiya Federasiyasında belə, son 5 prezident seçkilərində
prezident seçilən şəxslərin aldıqları səs ortalaması 62,26% olmuşdur.
Araşdırmada əsas istiqamətləri bunlardır:

Konstitusion seçki sistemi ilə bağlı problemlər;

Seçki Məcəlləsində və əlaqəli qanunlarda olan problemlər;

MSK-nın sənədlərində olan problemlər;

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin müəyyən etdiyi problemlər;
3

Araşdırmada Konstitusion seçki sistemi ilə bağlı problemlərı belə
sıralanmışdır:

Azərbaycan Konstitusiyasında  siyasi partiyaların yerinin olmaması;

Milli Məclisin formalaşmasında, sadəcə, majoritar sistemdən istifa-
də edilməsi və siyasi partiyaların rolunun məhdudlaşdırılması;

Konstitusiyada əvvəllər mövcud olan Prezident seçkilərində bir şəx-
sin 2 dəfədən çox seçilməsini əngəlləyən normanın qaldırılması;

Seçkilərin, sadəcə, hüquq kimi nəzərdə tutulması, vəzifə olaraq mü-
əyyən edilməməsi;

Məhkəmə hakimiyyətinin ələbaxımlılığı.
Araşdırmada Seçki Məcəlləsində olan önəmli problemlər kimi bun-
lar müəyyən edilmişdir:

Seçki Məcəlləsində olan müddətlərın qısa olması;

Seçki komissiyalarındakı balansın olmaması və tək tərəfin praktik
dominantlığı; (komissiyaların tərkibinin formalaşdırılması prosedu-
rasının ədalətsiz olması);

Seçici qeydiyyatı problemləri, namizədlərin irəli sürülməsi və
qeydiyyatı prosesindəki mürəkkəbliklər;

Seçkiqabağı təşviqatın problemləri:
Sərbəst toplaşmaq hüququnun istifadəsindəki problemlər;
Kütləvi İnformasiya vasitələrində təşviqat;

Seçkilərdə müşahidəçilərin qeydiyyatı və fəaliyyətindəki maneələr;

Seçki şikayətlərinə baxılmanın problemləri.

Araşdırmada Seçki komissiyası protokolunun doldurulması (izahedi-
ci təlimat);

Exit-poll;

Seçki komissiyalarında şikayətlərin araşdırılmasına dair sənədlər;

Seçkiqabağı təşviqata nəzarətə dair sənədlər;

Veb-kamera;
Araşdırmada Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin çıxardığı qə-
rarların və baxdığı işlərin  müəyyən etdiyi problemlər bunlardır:

Hər seçkidə AİHM-ə gedən şikayətlərin həddən artıq çox olması;

AİHM-in qərarlarının hər birində pozuntuların müəyyən edilməsi;
4


Hökumətin qərarların icrasındakı yanaşmasında mövcud olan prob-
lemlər;

AİHM-nin və AŞNK-nin tövsiyələrinə münasibət.
Araşdırma yuxarıdakı problemləri yerli qanunvericilik, beynəlxalq hüquq
normaları, öhdəliklər və tövsiyələr baxımından geniş şəkildə tədqiq etmiş və
hər istiqamət üzrə konkret təkliflər irəli sürmüşdür. Təkliflər kitabın sonun-
da hər bir istiqamət üzrə ayrıca verilmişdir.
Konstitusion seçki sistemi ilə bağlı nəzərdə tutulan təkliflər bunlardır:

Azərbaycan Konstitusiyasına yeni “siyasi partiyalar” maddəsinin
əlavə edilməsi;

Azərbaycanda Milli Məclisə mövcud seçki sistemi dəyişməli, majori-
tar sistemdən proporsional seçki sisteminə keçməli;

Milli Məclisdəki yerlərin sayı, parlamentin funksiyası nəzərə alına-
raq, 200 nəfərədək çıxarılmalı;

Prezident seçkilərində bir şəxsin 2 dəfədən çox seçilməsi qadağan
edilməli;

Cəmiyyətdə demokratik vərdişləri təşviq etmək üçün seçkilərdə işti-
rak sadəcə hüquq yox, həm də vəzifə kimi müəyyən edilməli;

Məhkəmələrin müstəqilliyi təmin edilməli.
Məcəllə və əlaqəli qanunlarla bağlı təkliflər

Seçki Məcəlləsinin və əlaqəli qanunların yenidən nəzərdən keçiril-
məsinin obyektiv səbəbləri çoxdur və cəmiyyətdə, siyasi tərəflər ara-
sında  ictimai  konsensusun,  siyasi  etimadın  yaradılması,  demokrati-
yanın təməli  hesab  edilən  azad  və  ədalətli  seçkiyə  inamın  bərpası
bunu zəruri edən başlıca amillərdəndir. Odur ki, Məcəllə və  əlaqəli
qanunlar yenidən  nəzərdən  keçirilməli, aşağıdakı istiqamətlərdə və
mahiyyətdə dəyişikliklər, yeniliklər gətirilməlidir.
Seçki Məcəlləsində müddətlər

Seçki Məcəlləsi qəbul edildiyi zaman mövcud olan müddətlər yeni-
dən bərpa olunmalıdır. Xüsusilə, təşviqat müddəti üçün nəzərdə tutu-
lan müddət 45 gündən az olmamaqla müəyyən edilməlidir.
5

Seçki komissiyalarının tərkibinin formalaşdırılması

Bütün səviyyələrdəki seçki komissiyalarının tərkibi və seçki komissi-
yalarındakı vəzifələr (sədr, müavin, katib) əsas siyasi tərəflərin iqti-
dar (və onu dəstəkləyən) tərəflə bütün siyasi proseslərdə iqtidarın
qarşısında duran müxalifət (vəya onun birliyi) bərabər təmsiliçiliyi
əsasında balanslaşdırılmış qaydada yenidən təşkil olunmalıdır.
Seçici qeydiyyatı

Vətəndaşların vahid elektron qeydiyyat reyestirindən MSK-nın bir-
başa istifadə imkanı tanınmalıdır.

Həqiqi hərbi xidmətdə olan şəxslərin, habelə   azadlıqdan məhrum-
etmə yerlərində cəza çəkən şəxslərin səsvermə hüququ      müvəqqəti
məhdudlaşdırılmalıdır.

Referendumda, prezident seçkilərində, parlament seçkilərində və bə-
lədiyyə seçkilərində azı 50% seçicinin iştirak senzi tələb edilməlidir.
Namizədlərin irəli sürülməsi və qeydiyyatı prosesi

Prezident, parlament və bələdiyyə seçkilərində siyasi partiyalar və
siyasi partiyalar bloku tərəfindən irəli sürülən namizədlərin qeydiy-
yatı siyasi partiyalar və siyasi partiyalar blokunun qərarı ilə təsdiq
edilən  namizədlərin  siyahısı əsasında  aparılmalıdır.  Siyasi  Partiya-
ların
Ədliyyə Nazirliyində olan reyestr məlumatlarından Mərkəzi
Seçki Komissiyası (MSK) birbaşa istifadə edə bilməli, tərəflərdən
hər hansı qeydiyyat sənədləri tələb olunmamalıdır.

Namizədlərin dəstəklənməsi üçün imza əvəzinə namizədi dəstəkləyən
seçici sadəcə fərdi identifikasiya nömrəsini (FİN) qeyd etməli, beləliklə,
şəxsin öz razılığı kimi FİN yetərli olmalıdır. Ayrıca, elektron imzanın tət-
biqi imkanları genişləndirilməli, namizədin online formada dəstəklənmə-
si platforması
www.e-gov.az
sistemi çərçivəsində yaradılmalıdır.

Prezident seçkilərində namizədin müdafiəsi üçün seçici dəstəyi heç
bir kvota olmadan toplanmalı, seçicilər eyni zamanda birdən çox na-
mizədin namizədliyini dəstəkləyə bilməlidir.  Parlament  və  bələdiyyə
üzləri seçkilərində də birdən çox namizədin bir seçici tərəfindən dəs-
təklənməsi yolu açılmalıdır.
6


Namizədlərin qeydiyyatı üçün sənədlərin düzgünlüyünü yoxlayan işçi
qrupunun tərkibi müstəqil ekspertlərdən ibarət  təşkil edilməli, ko-
missiya  üzvlərinin  bu  qrupda  iştirakı qadağan  edilməli, qeydiyyat-
dan imtinanın əsasları konkret olmalı və qeydiyyatın alternativ vari-
antı kimi qeydiyyat depoziti təkrar tətbiq olunmalıdır.

Seçici imzalarının düzgünlüyünün yoxlanılması absurd olduğundan,
bu Məcəllədən çıxarılmalı, sadəcə FİN-lərin yoxlanması prosedurası
mövcud olmalıdır.
Seçkiqabağı təşviqata dair müddəalar:
S
ərbəst toplaşmaq hüququnun istifadəsi

Seçki təşviqat matreallarının, plakatların paylanması, yerləşdirilmə-
si tamamilə sərbəst olmalı, texniki tənzimləmələr təməl seçki hüqu-
qunu məhdudlaşdırmamalıdır;

İnsanlar dinc toplandıqları müddətcə, cəmiyyətə təhlükə törətmədik-
lərindən onların  yüksək miqdarda cərimələnməsi, məcburi işlərə
cəlb  edilməsi və  azadlıqlarının məhdudlaşdırılması yolverilən olma-
malı, İXM-nin sanksiyası 2012-ci ildə mövcud olan əvvəlki səviyyəyə
endirilməlidir;

Təşviqat zamanı inzibati resurslardan istifadə yolu birmənalı olaraq
bağlanmalı, qeydə alınmış namizədlər vəzifədə olsalar belə, vəzifələ-
rinə görə  qanunvericiliklə  onlara  tanınmış  imtiyazlardan,  imkanlar-
dan mərhum  edilməli,  bütün  namizədlərin  bərabərliyi təmin  edilmə-
li,seçkilərə start  verildiyi andan  etibarən,  vətəndaşın  səslərinə təsir
edə bilən təmir, tikinti, abadlaşdırma, qurğuların qurulması, və s. ki-
mi fəaliyyətlər  qadağan  edilməli,  qəza  halları  istisna  olmaqla  yerli
büdcələrdə nəzərdə tutulan bu kimi xərcləmələrin seçkiyə start veril-
diyi  gündən  səsvermələrin  nəticəsinin  elan  olunduğu  günədək  olan
dövrdə  nəzərdə tutulması qadağan edilməlidir.
Kütl
əvi İnformasiya vasitələrində təşviqat

KİV-də pulsuz təşviqat üçün 60 dairədə namizədin qeydiyyata alın-
masını tələb edən, habelə digər məhdudlaşdırıcı normalar ləğv edil-
məlidir;
7


Dövlət büdcəsindən maliyyələşən bütün KİV-lər seçki prosesində
ödənişsiz efir vaxtı ayırmalıdır;

Təşviqat zamanı hər bir televiziya və radio üçün ödənişsiz efir vaxtı
gündəlik 1 saatdan az olmamalı və ancaq prime-time zamanı nəzər-
də tutulmalıdır(TV-lər üçün 19:00-23:00 arası, radiolar üçün 18:00-
21:00 arası);

Özəl televiziyalarda, ictimai və dövlət yayımçılarında ödənişli efir
vaxtının minimum limiti olmalı, təşviqat saatları əsasən prime-time-
da  olmaqla  digər  saatlarda  da  olmalı  və  qiymətin üst həddi həmin
qurumun  son  ay  reklamları  analiz  edilərək ən  aşağı  kommersiya
reklam qiymətindən aşağı müəyyən edilməlidir;

Dövrü mətbuat orqanlarında, “online” resurslarda, saytlarda və di-
gər KİV-lərdə müəyyən olunan ən  yüksək ödəniş qiyməti ən aşağı
kommersiya reklamı qiymətindən aşağı müəyyən edilməlidir;

Seçkilərə start verilən gündən etibarən bütün tele-radiolarda, döv-
rü-mətbuat orqanlarında, digər KİV resurslarında xəbərləmə siyasə-
tində “seçki dövrü” qaydaları tətbiq edilməli, iqtidar və müxalifət tə-
rəflərinə xəbərlərdə bərabər yer ayrılmalıdır;

Təşviqat prosesində balansı təmin etmək məqsədi ilə qarşı tərəflərin
bərabər  formalaşdırdığı mətbuat qrupu  nəzarət  funksiyası həyata
keçirməlidir;

Qaydaları pozan media qurumlarına yüksək cərimələr tətbiq edil-
məli və əgər cərimələrdən sonra yenidən qaydalara əməl etməzlərsə,
səsvermə gününün  sonunadək  müvəqqəti olaraq həmin  qurumun  ya-
yımı, nəşri dayandırılmalıdır.
Seçkilərdə müşahidəçilərin qeydiyyatı və fəaliyyəti

Müşahidəçi səsvermə günü istədiyi vaxt müvafiq seçki məntəqəsinin
səsvermə otağında olmaq, fotoaparatdan, diktofon və video  kamera-
dan,  ağıllı telefondan  habelə  digər  müasir  texnologiyadan  istifadə
etməlidir. Müşahidəçilərin müşahidə zamanı həmin texniki vasitələr-
dən istifadə edərək əldə etdikləri materialla qanuni yolla əldə olun-
muş sübut hesab edilməli, bu haqda Mülki Prosessual Məcəlləsinə və
cinayət prossesual məcəlləsinə müvafiq düzəlişlər edilməlidir. Müşa-
hidə kameralarının görüntüləri də qeyd-şərtsiz məhkəmələr üçün qa-
8

nuni yolla əldə edilmiş sübut hesab edilməli, istənilən mübahisə za-
manı bu görüntülər həlledici olmalıdır;

Müşahidəçinin pozuntuya dair tərtib etdiyi aktın hüquqi qüvvəsi baş-
qa  şəxslərin  iradəsinə  bağlanmamalı,  birbaşa  sübutlardan biri  kimi
qiymətləndirilməlidir;

İctimai birliklərin müşahidə aparması üçün heç bir şərt olmamalı,
nizamnamələrində belə bir şərtin olması tələb edilməməlidir.
MSK tərəfindən qəbul olunmuş normativ xarakterli aktlarda dəyi-
şiklik üçün aşağıdakı təkliflər nəzərdə tutulub.
Seçki komissiyas
ı protokolunun doldurulması

İzahlarda  qeyd  olunan  uyğunsuzluqlar  aradan  qaldırılmalı,  Seçki
Məcəlləsinin tələbləri və beynəlxalq qurumların müvafiq tövsiyyələri
yerinə yetirilməlidir.
Exit-poll

Exit pollun keçirilməsinə dair bütün normalar Məcəllədən çıxarılma-
lı,  istənilən ictimai qurumun istənilən məntəqə və dairə
ərazisində
exit-poll keçirilməsi sərbəst olmalıdır. Bu seçki prosesinə ictimai nə-
zarət  xarakteri  daşıdığına  görə  MSK-dan  razılıq alınması  absur-
ddur.
Seçki komissiyalar
ında şikayətlərin araşdırılması

Seçki şikayətlərinin tərtib edilməsi və verilməsi qaydaları sadələşdi-
rilməli,  şikayətlərin tərtibi  hüququ  pozulan  hər kəs  üçün  əlçatan  ol-
malıdır;

Daha öncə beynəlxalq qurumların tövsiyə etdiyi kimi şikayətlər üzrə
ekspert qruplarının tərkibinin  yenidən  nəzərdən  keçirilməli və şika-
yətləri  obyektiv  araşdıra  biləcək  müstəqil  hüquqşünaslardan  ibarət
Qruplar yaradılmalıdır. Şikayətlərin bir neçə ekspertdən ibarət qrup
tərəfindən baxılmasını təmin etmək üçün müvafiq prosedurlara əla-
vələr edilməlidir. Şikayətçilər ekspert qrupu tərəfindən araşdırılma
9

prosesinə dəvət olunmalıdılar ki, öz şikayətləri təqdim və qrup tərə-
findən  dəlillərin  müzakirəsində iştirak edə  bilsinlər.  Ekspert  qrupu
tərəfindən  keçirilən  araşdırılma  prosesi  müşahidəçilər  üçün  açıq
keçirilməlidir;

Şikayətlərin araşdırılması üçün 3 günlük müddətin əlavə olaraq da-
ha 3 gün müddətində artırılması qaydası ləğv edilməlidir;

3 günlük şikayət vermə müddəti keçməsinə baxmayaraq şikayətçinin
obyektiv əsasları olduqda müddət məhkəmə qaydasında  olduğu  kimi
bərpa olunmalıdır;

Şikayətlərinin araşdırılması və araşdırmadan yayınmaya, habelə şi-
kayətin araşdırılması üzrə qanunla üzərinə düşən vəzifələri tam yeri-
nə yetirməməyə görə cinayət məsuliyyəti müəyyən olunmalıdır;

Şikayətçinin öz təqsiri və könüllü imtinası istisna olmaqla, şikayətçi-
nin  şikayətin  araşdırılmasında iştirak  etməməsi  həmin  şikayət  üzrə
qərarın ləğvi üçün əsas hesab edilməlidir;

Seçki hüquqlarının pozulmasına görə inzibati xəta və cinayət hesab
edilən əməllərə görə  sanksiyalar  sərtləşdirilməlidir, həmçinin bu
əməllərə görə məsuliyyətin labüdlüyü təmin edilməlidir;

Seçki iştirakçılarının inzibati xəta yaradan seçki hüquq pozuntula-
rından yerli məhkəmələrə şikayət imkanları genişləndirilməli, bu po-
zuntular üzrə icraat sadələşdirilməli və çevik olmalıdır;

Nəticələrin Konstitusiya Məhkəməsinə göndərilməsindən əvvəl şika-
yət vermək  müddətinin başa çatmasını təmin etmək məqsədilə Seçki
Məcəlləsinə əlavələr edilməlidir və Konstitusiya Məhkəməsi  şikayət-
lər üzrə müddətlər başa çatmadan və bütün şikayətlər üzrə qərarlar
verilmədən nəticələri təsdiq etməməlidir.

Seçkilərin nəticələrinin etibarsız hesab edilməsinə dair normalar
konkretləşdirilməli  və seçkilərin  nəticələrinin  Konstitusiya  Məhkə-
məsi tərəfindən təsdiqlənməsi qaydası ləğv edilməlidir
Seçkiqabağı təşviqata nəzarət

Seçkidə iştirak edən tərəflərin bərabər formalaşdırdığı mətbuat qru-
pu KİV-də təşviqatla bağlı nəzarət funksiyası həyata keçirməlidir;

Müraciətçilər mətbuat qrupu tərəfindən araşdırılma prosesinə dəvət
olunmalırdılar ki, öz şikayətlərini təqdim və qrup tərəfindən dəlillə-
10

rin  müzakirəsində iştirak edə  bilsinlər. Mətbuat  qrupu  tərəfindən
keçirilən araşdırılma prosesi müşahidəçilər üçün açıq keçirilməlidir.

Mətbuat qrupunun sayı, formalaşdırılması qaydası və iş prinsipi Ko-
missiyanın aktında aydın göstərilməlidir.
Veb-kamera

Aşkarlığın geniş təmin edilməsi və seçkilərə ictimai inamın daha da
artırılması məqsədilə  quraşdırılmış  veb-kameraların  videoyazıları-
nın seçkidə iştirak edən bütün tərəfləri üçün asan əlçatıçmlı olması
və şikayətlərin  obyektiv  araşdırılması üçün sübut növü kimi istifadə
edilə bilməsi qaydalarda dəqiq ifadə olunmalıdır.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi
Araşdırmada İnsan Hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsinin seçki hüququ-
nun pozuntusu ilə bağlı qəbul etdiyi Qərarlar geniş analiz edilmiş, pozuntu-
lar müxtəlif parametrlərə görə qruplaşdırılmışdır. AİHM-nin qərarlarında
önə çıxan qanunun keyfiyy
əti, məhkəmələrin məsələlərə peşəkar yanaşma-
yaraq,  verdiyi  q
ərarları əsaslandırmaması,  prosessual  pozuntulara  yol
verm
əsi xüsusilə qabardırılıb. AİHM-in qərarlarında seçki pozuntularına iki
instansiyada - Seçki komissiyalar
ında və Məhkəmə instansiyalarında yol
verildiyi  təsdiq  edilmişdir.  Araşdırmada AŞ Nazirlər  Komitəsi tərəfindən
verilmiş tövsiyələrə yer verilmiş, Seçki komissiyalar
ında həyata keçirilmiş
islahatlar v
ə aparılmış təlimlər, xüsusilə ekspertlər qrupunun formalaşdı-
r
ılması  komissiyalar  qarşısında  prosedurunun  müstəqilliyi,  şəffaflığı və
hüquqi keyfiyy
əti beynəlxalq tələbləri ödəmədiyi vurğulanmış, yeni addım-
ların atılmasının zəruriliyi qeyd edilmişdir.
Məhkəmə nəzarətinin səmərəliliyi məsələsi ilə əlaqədar Nazirlər Komitə-
sinin təəssüf hissi keçirdiyi, nəzərdə tutulmuş məqsədlərə nail olunmadığı,
islahatların səmərəliliyinin praktikada nümayiş etdirilməli olduğu nəzərə
çatdırılmışdır.
11

I Hissə
Konstitusion seçki sistemi, Seçki Məcəlləsi və əlaqəli
qanunlara baxış, problemlər və təkliflər
Azərbaycan  Respublikası müstəqilliyini  elan  etdikdən  sonra  1995-ci  il
Konstitusiyası ilə  yeni  siyasi  sistemini müəyyənləşdirdi.  Bu sistemə görə
Azərbaycan  Respublikasında  dövlət  hakimiyyətinin  yeganə mənbəyi  Azər-
baycan xalqıdır. Xalq suverenliyindən istifadə etməklə sərbəst və müstəqil
öz müqəddəratını həll etmək və idarəetmə formasını müəyyən etmək hüqu-
quna malikdir. Azərbaycan xalqı öz suveren hüququnu bilavasitə ümumxalq
səsverməsi - referendum və ümumi, bərabər və birbaşa seçki hüququ əsasın-
da sərbəst, gizli və şəxsi səsvermə yolu ilə seçilmiş nümayəndələri vasitəsi
ilə həyata keçirir.
Konstitusiyaya əsasən hakimiyyət bölgüsü mövcuddur. Hakimiyyətin qa-
nunverici qolu Milli Məclis, İcra hakimiyyətinin başı Prezident, habelə yerli
özünüidarə instutuları olaraq bələdiyyələr yalnız seçki yolu ilə formalaşır və
məhdud müddət çərçivəsində funksiyalarını həyata keçirir. Hər 5 ildən bir
bu qurumlara seçkilər yenilənməli,  demokratik və azad seçkilər yolu ilə bu
qurumların təmsilçiləri  xalqdan mandat almalıdır.  Xalqın  və  onun  qurduğu
dövlətin konstitusiya ilə müəyyən  olunmuş taleyüklü məsələləri də  zərurət
olduqda ümumxalq səsverməsi - referendum  ilə xalqın rəyinə təqdim edil-
məli və ancaq xalq tərəfindən qəbul edilməlidir.
1995-ci il Konstitusiyanın qəbul edildiyindən bu yana keçən 20 ildə Azərbay-
canda hər 5 ildən bir olmaqla 3 dəfə Milli Məclisə (05 noyabr 2000, 06 noyabr
2005, 07 noyabr 2010-cu illər) 4 dəfə Prezident kürsüsünə, (11 oktyabr 1998, 15
oktyabr 2003, 15 oktyabr 2008 və 09 oktyabr 2013-cü illər) 4 dəfə bələdiyyə
üzvlüyünə (1999, 2004, 2009, 2014-cü illər) seçkilər keçirilmiş, Konstitusiyanın
özünün qəbul edildiyi referendum da daxil olmaqla 3 dəfə də (12 noyabr 1995,
24 avqust 2002, 18 mart 2009-cu il tarixli) referendum keçirilmişdir. Ümumiy-
yətlə, 1991-ci il 18 Oktyabr Müstəqilliyin elan edilməsindən Konstitusiyanın qə-
bul edilməsinə qədər keçən 4 ildə 2 dəfə referendum (29 dekabr 1991-ci ildə
müstəqillik aktının qəbul edilməsi və 29 avqust 1993-cü ildə prezident Elçibəyin
səlahiyyətlərinin əlindən alınması),  2 dəfə Prezident (08 iyun 1992-ci il,  3 ok-
tyabr 1993-cü il) və 1 dəfə də Milli Məclisə (12 noyabr 1995-ci il) seçkilər
keçirilmişdir. Beləliklə, müstəqil Azərbaycan Respublikasında ölkə konstitusiya-
sının qəbulundan bu yana 16 dəfə olmaqla cəmi 21 dəfə seçkilər və referendum-
lar keçirilmişdir.
1992-ci il Prezident seçkilərindəki nəticə (59.4%) istisna olmaqla, sonra-
kı 5 prezident seçkilərində seçilən prezidentin lehinə verilən səslərin ortala-
12

ması 85,5%, son 5 referendumda hökumətin qəbul etməsini istədiyi məsələ-
nin lehinə verilən səslərin miqdarı 89,76% olmuş, Milli Məclisdəki balans
da təxminən bu miqdarda hökumətin lehinə formalaşmışdır.
85-90%-lik nəticələrin demokratik və plüralist cəmiyyətlərdə azad və ədalət-
li seçkilərin mövcud nəticəsi kimi qeydə alınması demək olar ki, heç zaman
müşahidə edilmir. Odur ki, ölkəmizdə hər seçkidən, referendumdan sonra nəti-
cələr istər yerli, istərsə beynəlxalq ictimaiyyətin seçki peşəkarları, müşahidə
missiyaları, azad media qurumları tərəfindən birmənalı qarşılanmamaqda, tən-
qidə məruz qalmaqdadır. Bu səbəbdən də seçkilərdə iştirak edən tərəflərdən
özünü əsas müxalifət kimi təqdim edən və hökumətin siyasətinə müxalif olan
yerli siyasi oyunçular və tərəfsiz beynəlxalq müşahidə missiyaları bütün seçki-
lərdən, səsvermədən sonra nəticələrin formalaşmasındakı rəqəmlərə birmənalı
yanaşmamış, seçkinin nəticələrini qeyd-şərtsiz qəbul etməmişdir.
Məsələni  obyektiv  prizmadan  qiymətləndirməyə  çalışdıqda,  bu  yanaş-
manın müəyyən haqlı arqumentlərini görmək mümkündür. Azad, demokra-
tik ölkələrdəki seçkilərin nəticələrində bir tərəfin əzici üstünlüyü demək olar
ki, son 20-30 ildə müşahidə edilməməkdədir. Belə ki, Türkiyənin son 5 Par-
lament və digər      seçkilərinin nəticələrinə baxdıqda, parlamentdə çoxluğu
əlində tutub, hökumət quran tərəfin aldığı səs ortalaması 42% keçmir. ABŞ-
dakı son 5 prezident seçkilərində seçilən prezidentlərin aldığı səslərin ortala-
ma nəticə   53,22% təşkil edir. Fransada son 3 prezident seçkilərində
prezident  seçilən şəxslərin  ilk  turda  aldıqları səs  ortalaması 41,56% miqra-
dındadır. Hətta tam demokratik təsisatları formalaşmayan və avtoritar rejim
kimi qiymətləndirilən Rusiya  Federasiyasında son  5  prezident seçkilərində
prezident seçilən şəxslərin aldıqları səs ortalaması 62,26% olmuşdur.
Bu mənzərə  ölkəmizdə hər seçkilər  öncəsi və sonrası ən aktual problem
kimi seçki sistemini, seçki qanunvericiliyini, onun ədalətsizliyini və demok-
ratik prinsiplərə uyğun olmamasını, habelə demokratik seçki keçirilməməsi-
ni problem kimi gündəmə gətirir.
Cəmiyyət olaraq biz ortaq bir məxrəcə gələ bilməli, ölkəni tənqid hədəfi-
nə tuş gətirən seçki sistemimizə və onun qanunvericilik bazasına yeni baxış
sərgiləməli, hər kəsin qəbul edib, üzərində anlaşa biləcəyi ədalətli, balanslı,
demokratik  prinsiplərə sayğılı, kənar müdaxilələri minumalizə edən bir
seçki sistemi və qanunvericiliyi formalaşdıra bilməli, ədalətli, hüquqa uyğun
və siyasi tərəflərin iştirakçılığını mümkün edən seçki və referendumlar keçi-
rə  bilməliyik.  Bunun  üçün  seçki  sistemimiz  və qanunvericiliyimiz yeniliyə
açıq olmalı,  siyasi tərəflər də sistemi təkmilləşdirməyə və yeniləməyə
getməyə hazır olmalıdır.
13

I.
Konstitusion seçki sistemi ilə bağlı problemlər
Azərbaycanda 24 avqust 2002-ci ildə Konstitusiyaya edilən  dəyişikliklə
seçki sisteminə ilk dəyişiklik gətirildi. Bu vaxta qədər tətbiq olunan majori-
tar  və  proporsional  sistemlərin majoritar  ağırlıqlı  qarışıq  seçki  sistemi, tam
majoritar sistemə keçidlə nəticələndi. Milli Məclisdəki 125 deputat yerinin
100 deputatın bir seçki dairəsindən bir nəfər olmaqla majoritar qaydada, qa-
lan  25  yerin tək  seçki dairəsi  olmaqla,  proporsional  seçki  qaydasında seçil-
məsi qaydası ləğv edilərək, bütün deputat yerlərinin hər birinin bir dairədən
majoritar qaydada seçilməsi mənimsənildi.
Bu  sistemin gəlişi  yenicə müstəqillik qazanmış  gənc  ölkənin  demokrati-
yasına  ağır  zərbə  kimi qiymətləndirilə  bilər.  Demokratik  siyasi  sitemin  qu-
rulmasında siyasi təşkilatlanmanın rolu danılmazdır. Siyasi təşkilatlanma si-
yasi partiyalar vasitəsi  ilə mümkün olur. Siyasi partiyalardakı fəaliyyət,
əslində, daha böyük bir təşkilat olan dövlət sistemi üçün də siyasi kadrların
hazırlanmasında müstəsna  rol  oynayır.  Siyasi partiyaların sıralarında  siyasi
hazırlığın  keçilməsi,  dövlət  idarəetmə  sisteminə  hazırlanmanın  da  başlanğı-
cıdır. Əgər siyasi partiyaların siyasi sistemdə hüquqi yeri olmazsa, kollektiv
siyasi fəaliyyətə meyl  yox  olar  və fərdi  insiativlər  ön  plana  keçər.  Təsadüfi
deyil ki, Azərbaycanda siyasi partiyalara rəğbət, onların sıralarında birləşmə
tendensiyası məhz 2002-ci il seçki sisteminin dəyişdirilməsi və siyasi parti-
yalar  üçün  önəmli əhəmiyyəti olan proporsional sistemin ləğv edilməsi ilə
sürətlə  azalmış  və  bu  gün  siyasi  partiyalar  cəmiyyətin  siyasi  həyatında  çox
geri planda qalmışdır. Bu gün formalaşan seçki sistemində siyasi partiyalar-
la  hansısa fərdi təşəbbüs  qrupu  arasında  heç  bir  fərq  yoxdur.  Hər  ikisi,  sa-
dəcə, namizəd irəli sürə bilər, hansısa namizədləri dəstəklədiklərini bəyan
edə bilər,  müşahidəçi göndərə bilər. Lakin seçkidə passiv seçki hüququnun
mənsubu olan tərəf  kimi çıxış edə  bilməz. Yəni cəmiyyət qarşısına siyasi
platforma ilə çıxması, öz siyasi kursuna səs verilməsini və siyasi kursuna sa-
diq  icraat  aparacağına  seçiciləri inandırması mümkün  deyil. Çünki mövcud
sistemdə buna yer yoxdur. Seçici hər hansı siyasi partiyaya yox, konkret na-
mizəd kimi önə sürülən fərdə səs verir. Fərdin siyasi bağlılığı yoxdur. O, bir
siyasi kursdan imtina edərsə, yaranacaq siyasi məsuliyyətin nə olacağına da-
ir heç bir rəsmi və hüquqi ehtimal yoxdur. Bir sözlə, siyasi partiya ilə siyasi
bağın hüquqi  nəticəsi  yoxdur.  Belə  olan  halda,  siyasi  partiyanın  çəkiciliyi,
cazibəsi yox olmağa məhkumdur. Təsadüfi deyil ki, bu sistemin dəyişməsi
ilə  parlamentdə  əvvəllər mövcud  olmuş  heç  bir  fraksiya,  blok,  qrup  olma-
mışdır. Parlament sadəcə fərdlərin birləşdiyi bir qeyri-siyasi topluluqdur.
Ona görə qeyri-siyasi ki, orda seçilən millət vəkillərinin təxminən üçdən-bi-
ri özünü siyasi baxımdan tərəfsiz elan edir və guya heç bir siyasi partiyaya,
siyasi ideologiyaya və quruma bağlı deyil. Parlament siyasi fikirlərin müza-
14

kirə yeri olsa da önəmli sayda deputat qrupu özünə bitərəf  deyərək, siyasi
fəaliyyətlə məşğul olmadığını iddia etməkdədir. Siyasi fəaliyyəti olmayanın
parlamentdə  olması qədər absurd yanaşma demokratik dünya təcrübəsində
yoxdur və ola da bilməz.
Əslində, problemlərdən  biri də  1995-ci  ildə qəbul Konstitusiyada siyasi
partiyaların  siyasi  sistemdə yerini göstərən hər hansı bir müddəanın olma-
masıdır.  Konstitusiyada  siyasi  partiyaların yerinin Bunun müəyyən  edilmə-
məsi siyasi partiyaların  cəmiyyətdə formalaşması, fəaliyyəti, idarəetmədəki
yeri  baxımından  hüquqi  problemlərin mənbəyidir.
Məsələn,  Türkiyə
Respublikası  Anayasasının  68-ci  maddəsi birbaşa  siyasi  partiyaların  qurul-
masını, partiyalara üzvlüyü və üzvlükdən  çıxmanı geniş şəkildə təsvir edir.
Qeyd  edilir ki,  siyasi  partiyalar demokratik cəmiyyətin əsas ünsürləridir.
Partiyalar öncədən icazə alınmadan qurulur və  Anayasa və qanunlar çərçi-
vəsində fəaliyyət göstərir. Ayrıca, maddədə göstərilir ki, siyasi partiyaların
demokratik cəmiyyəti, respublika rejimini dəyişməyi, insanları cinayətə, ay-
rıseçkiliyə, təşviq  etmələri  yolverilməzdır.  Peşəsinə  görə  kimlərin  siyasi
partiya üzvü olmayacağı  da Anayasada müəyyən edilir. Siyasi partiyaların
dövlət tərəfindən zəruri miqdarda maliyyə yardımı alması da konstitusion
norma kimi müəyyən edilib.
Siyasi  partiyaların təcrid  edildiyi  hüquqi  sistemdə  çoxpartiyalı plüralist
demokratiyanın qurulma şansı yoxdur. Siyasi partiyaların təşkilatlanmasını,
fərdlərin siyasi fəaliyyətlə məşğul olmasını ancaq siyasi partiyaların aktiv
rol oynadığı seçki sistemi tətikləyə bilər.  Bu isə çoxpartiyalılığı təşviq edən,
partiyaların  siyasi  rolunu  cəmiyyətdə artıran proporsional seçki sisteminin
tətbiqi ilə  mümkündür.  Azərbaycan kimi unitar dövlət modelində majoritar
sistemin  tətbiq  edilməsini  və  saxlanmasını  zəruri edən  heç  bir  amil  yoxdur.
Ölkənin  regionları arasında  etno-milli,  yaxud  dini  ayrışımı qorumanı zəruri
edən disbalans yoxdur. Naxçıvan əsilli birinin Bakını təmsil etməyəcəyi, ya-
xud Kürdəmir əsilli birinin  Şəki əhalisinin mənafelərinə zidd fəaliyyət gös-
tərəcəyini iddia edəcək heç bir obyektiv hal yoxdur.
Proporsional  sistemin tətbiqində  bir  siyasi  partiyada  bütün  regionlardan
insanlar təmsil olunduğu kimi, seçilmə şansları da bərabər olacaq. Əsas
kriteriya siyasi fəaliyyətdə rəqabət olacaq və öndə olan, cəmiyyəti arxasınca
aparmaq qabiliyyəti  olan  siyasi  fiqurların,  siyasi  komandanın  daha  çox  səs
alma  və  seçilmə  şansı  qabaracaq.  Beləliklə,  siyasi  partiyalar rəqabətə  daya-
nıqlı metodlara  üstünlük  verərək,  hansısa  subyektiv  kriteriyalara  yox,  tam
obyektiv kriteriyalara görə seçkilər zamanı öz vitrinini formalaşdıracaq.
Əlbəttə bunun formalaşmasının  bir  önəmli metodu da partiya daxilində ön
seçkilərin keçirilməsi və partiyanın seçki siyahısında mövcud olacaq vitrini-
ni müəyyən etməsi ola bilər.
Seçki sisteminə konstitusion müdaxilələrdən biri də 18 mart 2009-cu il
15

tarixli  referendumla  edilən  dəyişiklikdə mövcuddur. Konstitusiyanın  101-ci
maddəsinin V bəndində nəzərdə tutulan “Heç kəs iki dəfədən artıq təkrarən
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilə bilməz”- müddəası  son
referendumla  Konstitusiyanın mətnindən  çıxarıldı.  Beləliklə,  bir  şəxsin  ha-
kimiyyətdə  uzunmüddətli qalmasına  “hüquqi  yol”  açıldı.  Bir  şəxsin  haki-
miyyətdə uzunmüddətli  qalması demokratik təsisatları formalaşmaqda olan
lakin tam  formalaşmamış rejimlərdə avtoritarizmə meyillilik yaradır və
demokratik cəmiyyətdin formalaşmasına maneə kimi qiymətləndirilir. Təsa-
düfi deyil ki, son 20 ildir Rusiya Federasiyasının siyasi həyatında önəmli rol
oynayan,  2000-ci  ildə Prezident kürsüsünə oturan Vladimir Putin, 2008-ci
ildə  2  dönəm  ardıcıl  prezident  olduğundan  namizəd  olmadı  və  Medvedevin
seçilməsinə imkan yaratdı Halbuki onun siyasi gücü, Dumadakı üstünlüyü
və nəhayət, cəmiyyətdəki nüfuzu imkan verirdi ki, o da Konstitusiyaya dəyi-
şiklik edərək, 2 dönəm  senzini aradan qaldırsın  və ardıcıl prezident kürsü-
sündə otursun. Lakin hakimiyyətin  demokratik imicini zədələməmək üçün,
qanunvericiliyə dəyişiklik yoluna gedilmədi və Konstitusiyada olan mövcud
normaya əməl olundu.
Konstitusiyanın bu normasının dəyişdirilməsi, demokratik yolla hakimiy-
yətin  əl dəyişdirməsi imkanlarını  ciddi məhdudlaşdıran  amillərdən  biridir.
Şübhəsiz, hakimiyyətdə  uzun müddət  oturan şəxslərin,  bəzən  rəqiblərindən
güclü olması danılmazdır. Məsələn,  1992-ci  ildə ABŞ  prezidenti seçilən
Klintonun 2000-ci ildə namizəd olsa Corc Buşdan daha çox səs toplayacağı-
na  ehtimal çox  yüksək ola bilərdi.  Lakin sistemin  demokratikliyi, hakimiy-
yətin
əldəyişməyə açıq olmasını zəruri etdiyindən, bu yol demokratiyada
legitim hesab edilmir. Təsadüfi deyil ki, Avropa Şurasının Hüquq Vasitəsilə
Demokratiya Uğrunda Komissiyası  (Venesiya Komissiyası) bəyan etmişdir
ki, “prezidentlərin ardıcıl müddətlərlə dəyişməsini təmin edən Konstitusiya-
da təsbit olunmuş məhdudiyyətlər demokratik strukturları və əlaqəli mədəni
təsəvvürləri  hələ də möhkəm  olmayan  ölkələr  üçün  xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Venesiya Komissiyasının rəyinə əsasən bu məhdudiyyətin  aradan  qaldırıl-
ması Azərbaycanın  möhkəm  demokratiya  qurması yolunda  ciddi  geriləmə
anlamına gəlir”.
Seçki sisteminin demokratikləşməsinə konstitusion maneələrin ortadan qal-
dırılması, yeni konstitusion islahatların aparılması yaxın gələcəkdə demokratik
cəmiyyət quruculuğuna ancaq müsbət dəyərlər qata bilər. Bu konstitusional
maneələrin aradan qaldırılmasında çox sadə bəzi addımlar atılmalıdır:
1. Azərbaycan Konstitusiyasına yeni “siyasi partiyalar” maddəsi əlavə
edilm
əli, siyasi partiyaların siyasi sistemdəki rolu, yeri, qurulması və fəa-
liyy
ətinin, maliyyələşməsinin  konstitusion təminatı olmalıdır.
16

2. Azərbaycanda Milli Məclisə mövcud seçki sistemi tam dəyişməli,
majoritar sistemd
ən tam imtina edilməli, proporsional seçki sistemi gətiril-
m
əlidir. Bunun tətbiqi zamanı mərhələli keçid də nəzərdə tutula bilər.
a.    Bu zaman 125 dair
ə ləğv edilməli, vahid hovuz-dairə yaradılmalı,
qanunvericiliy
ə  uyğun  şəkildə  qeydiyyatdan  keçib fəaliyyət  göstərən  və
seçkil
ərdə iştirak edən partiyaların səsi toplanaraq, millət vəkili yerinə bö-
lün
ərək, hər partiya üzrə yerlər müəyyən edən sistem gətirilməlidir.
b.
Milli M
əclisdəki yerlərin sayı, parlamentin funksiyası nəzərə alına-
raq, 200 n
əfərədək artırıla bilər.
c.
Müst
əqil namizəd olub, seçilmək istəyənlər də partiyalarla birlikdə
siyah
ıda səsverməyə təqdim edilə bilər.
3. Konstitusiyada əvvəllər mövcud olan norma geri gətirilməli, mad-
d
ənin yeni formasında Prezident seçkilərində bir şəxsin ardıcıl olub-olma-
mas
ından  asılı olmayaraq,  2  dəfə seçilməsi  istisna  olmaqla  təkrar  nami-
z
ədliyi qadağan edilməlidir.
4. Cəmiyyətdə demokratik vərdişləri təşviq etmək üçün seçkilərdə işti-
rak  sad
əcə  hüquq  yox,  həm də vəzifə  kimi  müəyyən  edilməli,  iştirakdan
imtina ed
ənlər siyasi partiyaların baykot qərarları elan etmələri halları is-
tisna olmaqla, inzibati c
ərimə ilə cəzalandırılmalıdır.
II. Azərbaycan Respublikası Seçki Məcəlləsinə ümumi baxış
Seçki Məcəlləsi 27 may 2003-cü il tarixli 461-IIQ nömrəli “Azərbaycan
Respublikasinin  Seçki  Məcəlləsinin təsdiq  edilməsi  və  qüvvəyə minməsi
haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə təsdiq edilmiş və qüvvə-
yə minmişdir. Aradan keçən 12 ildə 17 dəfə Seçki Məcəlləsini dəyişdirən və
ya əlavələr edən təşəbbüslər  Milli Məclis tərəfindən reallaşmışdır. Bunlar
aşağıdakı tarixləri əhatə edir:
1.
11 noyabr 2003-cü il  tarixli 516-IIQD nömrəli “Azərbaycan
Respublikasının  Seçki Məcəlləsinə dəyişiklik edilməsi haqqında” Azərbay-
can Respublikasının Qanunu;
2.
8 iyun 2004-cü il tarixli 685-IIQD nömrəli “Azərbaycan Respubli-
kasının  Seçki  Məcəlləsinə  əlavə  edilməsi  haqqında”  Azərbaycan  Respubli-
kasının Qanunu;
3.
12 oktyabr 2004-cü il  tarixli 771-IIQD nömrəli “Azərbaycan
Respublikasının  Seçki Məcəlləsinə əlavə edilməsi haqqında”  Azərbaycan
Respublikasının Qanunu;
4.
30 dekabr 2004-cü il 819-IIQD nömrəli “Azərbaycan Respublika-
sının bəzi qanunvericilik aktlarına əlavələr və dəyişikliklər edilməsi haqqın-
da” Azərbaycan Respublikasının Qanunu;
17

5.
4 mart 2004-cü il 856-IIQD nömrəli “Fövqəladə vəziyyət haqqın-
da“ Azərbaycan
Respublikası Qanununun tətbiqi ilə əlaqədar Azərbay-
can Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarına əlavələr və
dəyişiklik-
lər edilməsi və bəzi qanunvericilik aktlarının qüvvədən düşmüş hesab edil-
məsi barədə” Azərbaycan Respublikasının Qanunu;
6.
14 iyun 2005-ci il tarixli 938-IIQD nömrəli “Azərbaycan Respubli-
kasının bəzi qanunvericilik aktlarında dəyişikliklər və əlavələr edilməsi haq-
qında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu;
7.
28 iyun 2005-ci il tarixli 957-IIQD nömrəli “Azərbaycan Respubli-
kasının Seçki Məcəlləsinə əlavələr və dəyişikliklər edilməsi haqqında” Azər-
baycan Respublikasının Qanunu;
8.
23 dekabr 2005-ci il tarixli 35-IIIQD nömrəli Azərbaycan Respub-
likasının Qanunu;
9.
16 iyun 2007-ci il tarixli 385-IIIQD nömrəli Azərbaycan Respubli-
kasının Qanunu;
10.
2 iyun 2008-ci il tarixli 611-IIIQD nömrəli Azərbaycan Respubli-
kasının Qanunu;
11.
16
dekabr
2008-ci
il
tarixli 739-IIIQD nömrəli
Azərbaycan
Respublikasının Qanunu;
12.
5 mart 2010-cu il tarixli 972-IIIQD nömrəli Azərbaycan Respubli-
kasının Qanunu;
13.
18 iyun 2010-cu il tarixli 1035-IIIQD nömrəli Azərbaycan Respub-
likasının Qanunu;
14.
01 fevral 2011-ci il tarixli 55-IVQD nömrəli Azərbaycan Respubli-
kasının Qanunu;
15.
20 aprel 2012-ci il tarixli 327-IVQD nömrəli Azərbaycan Respubli-
kasının Qanunu;
16.
30 aprel 2013-cü il tarixli 632-IVQD nömrəli Azərbaycan Respub-
likasının Qanunu;
17.
03
aprel
2015-ci
il
tarixli 1243-IVQD nömrəli Azərbaycan
Respublikasının Qanunu;
Bu dəyişikliklərdən bəziləri müxtəlif  qanunvericilik aktlarına uyğunlaş-
dırma ilə bağlı olsa  da, bəzi dəyişikliklər  daha  geniş və  əhatəli olmuşdur.
Məsələn, 2005-ci il Milli Məclis Seçkilərindən öncə 28 iyun 2005-ci il tarix-
li 957-IIQD nömrəli Qanunla 58 müxtəlif maddəyə dəyişiklik və əlavə edil-
mişdir. 2008-ci il Prezident seçkilərindən öncə,
2 iyun 2008-ci il tarix-
li 611-IIIQD nömrəli Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə Seçki Məcəl-
ləsinə 2005-ci ildəkindən daha çox, tam  91 fərqli əlavə və dəyişiklik edil-
mişdır. 3-cü önəmli dəyişiklik dalğası 2010-cu il Milli Məclis seçkilərindən
öncə, 18 iyun 2010-cu il tarixli 1035-IIIQD nömrəli Qanunla olmuşdur. Bu
18

zaman 33 müxtəlif maddəyə dəyişiklik və ya əlavə edilmiş, yaxud maddələr
məcəllədən  çıxarılmışdır. 2011 və 2012-ci  illərdə də Məcəlləyə 10-dan çox
maddəyə düzəlişlər, əlavə və dəyişikliklər edilmiş, xüsusilə müddətlər qısal-
dılmışdır. 2014-cü il bələdiyyə seçkiləri öncəsində 30 aprel 2013-cü il ta-
rixli 632-IVQD nömrəli Qanunla Məcəllə bələdiyyə seçkilərinə aid maddə-
lərə daha 4 müxtəlif dəyişiklik edilmişdir. Ümumiyyətlə, son 12 ildə Seçki
Məcəlləsinin 200-dək müxtəlif maddəsinə əlavə, dəyişiklik və ya düzəliş
edilmiş,  yaxud bütünlüklə maddə Məcəllədən çıxarılmışdır. Lakin bütün bu
addımlar atılmamışdan  öncə, cəmiyyətdəki siyasi partiyaların, alternativ  si-
yasi fikir daşıyıcılarının,  seçki sahəsində ixtisaslaşmış ictimai qurumların,
siyasi blokların, beynəlxalq seçki missiyalarının fikirlərinə əhəmiyyət veril-
məmiş,   edilən   dəyişikliklər   üçün   ictimai   konsensus   axtarılmamışdır.
Halbuki Məcəllənin qəbulundan keçən 12 ildə cəmiyyətin müxtəlif siyasi tə-
bəqələrindən,
ictimai
institutlardan,
birliklərindən,   hüquqşünaslardan,
habelə beynəlxalq və regional təşkilatlardan, onların seçki sahəsindəki peşə-
kar qurum və ekspertlərindən Azərbaycanda seçki sisteminin təkmilləşdiril-
məsi,  seçki məcəlləsinin  ciddi  şəkildə  yenilənməsi və  ictimai-siyasi kon-
sensus yaradılaraq, cəmiyyətin seçkilərə, onun nəticələrinə olan inamsızlığı-
nı aradan qaldıracaq səmərəli  təkliflər gəlmiş, layihələr hazırlanıb, ictimai
müzakirələrə çıxarılmış, tövsiyyələr təqdim etmişdır. Lakin rəsmi iradə sahi-
bi  olan  tərəf bu təkliflərə, araşdırmalara hər zaman  qapısını bağlamış, cə-
miyyəti rahatladacaq, siyasi tərəflərdə inam  yaradacaq ciddi dəyişikliklərə
getməmişdir. Məcəlləyə  edilən dəyişikliklər isə bir  çox  halda mövcud  olan
normaları daha da antidemokratik vəziyyətə gətirən, yaxud imkanları, man-
evrləri,  azadlıqları daraldacaq şəklə  salan normalar olmuş, yaxud şəxslərə
nəzərən  qanunvericiliyə  gətirilmişdir.  (Rəsul  Quliyev misalında  olduğu  ki-
mi). Seçki müddətinin ümumiyyətlə 2008-ci ildə 120 gündən 75 günə,
2010-cu ildə isə 60 günədək qısaldılması, buna uyğun olaraq imza toplama
müddətinin 2 dəfə azaldılması, siyasi təşviqat müddətlərinin 60 gündən  22
günə salınması, təşviqat üçün mövcud olan platformaların  sayının azaldıl-
ması  ,  sərbəst  toplaşma yerlərinin hər  rayonda  cəmi  bir  yerə  düşürülməsi,
dövlət  kütləvi informasiya vasitələrində təşviqat imkanlarının məcəllədən
çıxarılması, könüllü pul depozitinin ləğv olunması və digər mövcud im-
kanların məhdudlaşdırılması  bunlardan, sadəcə, bəziləridir.
Ümumiyy
ətlə, Seçki Məcəlləsinin yenidən nəzərdən keçirilməsinin obyektiv
s
əbəbləri çoxdur və cəmiyyətdə, siyasi tərəflər arasında ictimai konsensususun,
siyasi etimad
ın yaradılması, demokratiyanın təməli hesab edilən azad və ədalət-
li seçkiy
ə inamın bərpası bunu zəruri edən başlıca amillərdəndir.
19

A) Seçki Məcəlləsində müddətlər
Seçki Məcəlləsində  seçkilərin və  ya  referendumun  keçirilməsinə start
verilməsi üçün nəzərdə tutulan 120 günlük müddətin 2008-ci ildə 75 günə,
2010-cu ildə isə 60 günə qədər azaldılması, buna uyğun olaraq bütün seçki
prosedurlarının da qısaldılması, xüsusilə təşviqat üçün nəzərdə tutulan müd-
dətin  22  günədək  azaldılması demokratik seçki mühitinin formalaşmasına,
namizədlərin  seçicilər tərəfindən  tanınmasına,  onların  seçicilərlə təmasına
mənfi təsir edən başlıca amildir. Ayrıca, müddətlərin qısaldılması seçki hü-
ququndan  səmərəli istifadə etmə yollarını da, şikayıtlərin araşdırılaraq hü-
quqların bərpası imkanlarını da məhdudlaşdırmaqdadır. Təsadüfi  deyil  ki,
ATƏT-in  Demokratik Təsisatlar  və  Insan  Hüquqları  Bürosunun  Seçki  Mü-
sahidə  Missiyasinın  24  dekabr  2013-cü  il  tarixli  yekun  Hesabatında  da  bu
məqam tənqid edilmişdir. Hesabatda bildirilir: “Seçki Məcəlləsində seçkilə-
rin keçirilməsi üçün ayrılmış ümumi müddət qısaldılmışdır  və bəzi məqam-
larda, hazırlıq isinin aparılması və hüquqda təsbit olunmuş imkanlardan is-
tifadə  etmək  üçün  yetərli  imkan  təmin  etməmişdir.  ... Seçkilərin  keçirilməsi
üzrə müddət  artırılmalıdır  ki,  potensial  namizədlərin istirakı üçün  daha
geniş imkanlar yaratsın  və seçkilərin idarə edilməsində səmərəlilik  təmin
olunsun.  Xüsusilə,  müvafiq  hallarda  hüquqda  təsbit olunmuş  imkanlardan
səmərəli istifadə etmək üçün son tarixlərə düzəlişlər edilməlidir.
Bu problemin aradan qald
ırılması məqsədi  ilə Seçki Məcəlləsi qəbul
edildiyi zaman mövcud olan müdd
ətlər yenidən bərpa olunmalıdır. Xüsu-
sil
ə, təşviqat müddəti üçün nəzərdə  tutulan müddət 45 gündən  az  olma-
maqla mü
əyyən edilməlidir.
B) Seçki komissiyalarının tərkibinin formalaşdırılması
Seçki  Məcəlləsinə  əsasən  Azərbaycanda  seçkiləri və  referendumları üç
pilləli  seçki  komissiyaları  keçirir.  Bu  Komissiyalar  18 nəfər  üzvdən  ibarət
Mərkəzi Seçki Komissiyası, 1125 nəfərdən ibarət 125 Dairə Seçki Komissi-
yası və 31638  nəfərdən  ibarət 5273 Məntəqə Seçki  Komissiyası olmaqla
cəmi 32781 nəfərdən  formalaşır.  Bütün  komissiya  üzvlərinin  üçdə  biri par-
lament  çoxluğunu,  üçdə  biri  parlament  azlığını  və üçdə  biri  isə müstəqil
deputatları təmsil edir. Qanuna əsasən  bütün komissiya sədrləri Milli Məc-
lisdəki çoxluğun təmsilçiləridir. Praktikada həm  parlamentdəki çoxluğun,
həm müstəqil deputatların təmsilçiləri həm də bəzi iqtidar partiyasının
“peyki” olan, amma parlamentdə  “azlıq”  kimi görünən partiyalarının təm-
silçiləri eyni siyasi görüşü dəstəklədiklərindən, qərarların alınmasında daim
ədalətin yox, təmsil etdikləri siyasi tərəfin yanında yer alır, bu da seçkilərə
20

və onun nəticələrinə inamsızlığı dərinləşdirir.
Əslində,  seçki  Komissiyaları  sadəcə  parlament  seçkilərini  keçirməklə
yox,  bütün Prezident, bələdiyyə seçkilərini və referendumları  keçirir.  Belə
olan halda, heç bir siyasi tərəfi təmsil etməyən, istər Prezident seçkilərində,
istər bələdiyyə seçkilərində iştirak etməyən, referenduma çıxarılan məsələdə
isə konkret tərəf olmayan bitərəflərə  komissiyalarda balansı qorumaq məq-
sədi ilə yer verilməsinin nə siyasi, nə də hüquqi izahı yoxdur. Bitərəf millət
vəkilləri bütün Prezident seçkiləri dövründə iqtidarın  namizədini dəstəklə-
miş,  hətta bəziləri  iqtidar  namizədinin  vəkili  kimi  çıxış  etmişdir.  Eyni  za-
manda sonuncu 18 mart 2009-cu  il referendumunda da iqtidarın  referendu-
ma çıxarılan məsələnin lehinə aparılan “hə” kampaniyasına tam  dəstək
vermişdirlər. Praktikada bitərəflər tərəf kimi hər zaman bir tərəfdə olublar
və bu tərəf iqtidarın yanı olub.
Həmçinin “bitərəflərin” konkret strukturu, təşkilatı və ya bölgələrdə təm-
silçiliyi  olmadığı üçün  onların  DSK  və  MnSK-larda təmsilçilik  üçün  nami-
zəd təqdim etməkləri qeyri-mümkündür. Bunu təcrübədə aşağı komissiyala-
rın formalaşmasına dair MSK-nın qəbul etdiyi müvafiq təlimatdan da aydın
görmək olur. Həmin təlimata əsasən DSK və MnSK-lara bitərəflərin təmsil-
çisi kimi namizədlərin irəli sürülməsi bitərəf vətəndaşların təşəbbüs qrupla-
rının iclası vasitəsilə həyata keçirilir. Halbuki praktik olaraq bu qeyri-müm-
kündür və proses bilavasitə icra strukturlarının vasitəsilə həyata keçirilir.
Bu yanaşma, sadəcə, bitərəflərlə də  yekunlaşmamış, son referendumda
MSK-da müxalif partiya kimi öz təmsilçisi ilə təmsil olunan bəzi müxalif
partiya  liderləri  də  referendumda  iqtidarın mövqeyini  dəstəkləyən  qruplara
liderlik  etmiş, TV debatlarında ictimai çıxışlarında iqtidarın mövqeyinin
dəstəklənməsi
zəruriliyini
seçicilərə
aşılamışdırlar.  Hansı
ki
həmin
referendumda demokratik prinsiplərdən uzaqlaşmağa yol açan Prezidentin 2
dəfədən artıq seçilməsinə dair müddət senzinin ləğv edilməsi də var idi.
Bu  tablo  seçki  komissiyalarının tərkibinin  yenidən  və  yeni  prinsiplə  for-
malaşmasının nə qədər zəruri olduğunun bariz göstəricisidir. Cəmiyyətin, si-
yasi tərəflərin komissiyalara tam etimadı olmasa, seçkilərin demokratik, şəf-
faf, ədalətli  keçirilmədiyi iddiaları həmişə mövcud olacaq. Bu iddiaları  bir-
dəfəlik yox etmək üçün, gerçək siyasi tərəflərin balanslı iştirakı ilə komissi-
yalar  yenidən  formalaşmalıdır.  ATƏT-in  Demokratik  Təsisatlar və  Insan
Hüquqları Bürosunun Seçki Müsahidə Missiyasinın 24 dekabr 2013-cü il ta-
rixli yekun Hesabatında bu məsələni də diqqətdə saxladığını görürük. Hesa-
batda deyilir: “Qərəzsizliyin artırılması və seçki orqanlaının fəaliyyətinə ic-
timaiyyət tərəfindən inamın artırılması məzqsədilə maraqlı tərəflərin istirak
ıilə bütün səviyyələrdə seçki komissiyalarının tərkibi nəzərdən keçirilməli və
Seçki Məcəlləsinə müvafiq dəyisikliklər edilməlidir.”
Həmçinin ATƏT/DTİHB-nun və Venesiya Komissiyasının 2004-cü ildə
21

verdiyi Birgə Rəyinə baxaq (#. 286/2004): “Komissiyalar seçkilər sahəsində
əsas maraqlı tərəflərin etibarını qazanmalıdır. Bu məqsədə nail olmaq üçün
iqtidar yönümlü güvvələr  onların tərkibində üstünlük təşkil etməməlidir.
Mövcud şərait və qanunlar bunu təmin etməyə imkan vermir”. Daha ətraflı:
http://www.osce.org/odihr/elections/azerbaijan/41715
Ötən mərhələdə keçirilən bütün seçkilər və referendumlar   göstərdi ki,
mövcud  prinsiplər əsasında  formalaşdırılmış  seçki  komissiyaları icra  haki-
miyyətinin nəzarəti altında hakim partiyanın monopoliyasında fəaliyyət gös-
tərib. Komissiya üzlüyünə göndərilmiş şəxslər, gündəlik peşə fəaliyyətlərin-
də əsasən təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və s. sektorda dövlət büdcəsindən ma-
liyyələşən və konkret olaraq tabeçilik əsasında icra strukturlarına tabe olan
şəxslərdir. Onların sadəcə seçki dövründə müstəqil olması, digər zamanlarda
isə tabeçilikdə qalmasını düşünmək sadəcə sadəlövhlük olar.
Avropa  İnsan  Hüquqları  Məhkəməsi tərəfindən  seçki  hüququnun  pozul-
masına dair Azərbaycan üzrə 12-dən çox seçki dairəsi üzrə indiki seçki ko-
missiyalarının və  bu komissiyaların qərarlarını təsdiqləyən  Mərkəzi Seçki
Komissiyasının  seçki  hüququ pozuntularına  yol  verdikləri tanınıb.  Ayrıca,
qərar qəbul  edilmədən,  hökumətin  pozuntuları  qəbul  edib kompensasiya
verdiyi xeyli iş var. Ötən seçkilərin monitorinqini aparan  beynəlxalq və
müstəqil  yerli təşkilatlar bu seçki komissiyalarının keçirdiyi seçkilərin  heç
birini beynəlxalq standartlara uyğun, ədalətli və   obyektiv hesab etməyib.
Təsadüfi deyil ki, 2013-cü il seçkilərini daimi müşahidə edən ATƏT, səslə-
rin 58% -i pis və çox pis sayıldığını bildirmişdi. Ümumiyyətlə, sistemli şə-
kildə hər bir seçki hadisəsindən sonra həm müstəqil yerli institutlar, həm
beynəlxalq missiyalar seçki  komissiyalarının  yenidən, tərəflərdə etimad ya-
radacaq şəkildə formalaşdırılmasını təklif ediblər.
Bu fakt onu göstərir ki, komissiyaların məcəllədə nəzərdə tutulan forma-
da mövcudluğu öz legitimliyini itirib. Legitim  olmayan bu strukturun bun-
dan sonrakı mövcudluğu həm hüquqi, həm də siyasi etimadsızlığı daim ak-
tual  saxlayacaq,  cəmiyyətdə  siyasi  etimadsızlığı, qütbləşməni dərinləşdirə-
cək.
Bunu n
əzərə alaraq, bütün səviyyələrdəki seçki komissiyalarının tərki-
bi v
ə seçki komissiyalarındakı vəzifələr (sədr, müavin, katib) əsas siyasi tə-
r
əflərin (iqtidar və onu dəstəkləyən tərəflə bütün siyasi proseslərdə iqtida-
r
ın qarşısında duran müxalifət vəya onun birliyi) bərabər təmsiliçiliyi əsa-
s
ında balanslaşdırılmış qaydada yenidən təşkil olunmalıdır. Bu zaman qə-
rarlar
ın qəbulundakı yetərsay məsələsi yenidən nəzərdən keçirilə bilər və
sad
ə səs çoxluğu prinsipi qəbul edilə bilər.
22

C) Seçici qeydiyyatı
Azərbaycanda məhkəmə qərarı ilə  səsvermə hüququndan məhrum olan
şəxslər istisna olmaqla, 18  yaşına çatmış Azərbaycan Respublikasının hər
bir vətəndaşının seçmək hüququ vardır. Seçici qeydiyyatı və seçici siya-
hıları MSK-nın  idarə  etdiyi  seçicilərin  daimi  qeydiyyat  bazası əsasında  tər-
tib olunur.
2013-cü il Prezident seçkiləri öncəsi sentyabr ayında MSK-nın açıqladığı
məlumata əsasən 5,016,365 seçici qeydə alınmışdır. Sonradan hərbi xidmət-
də olanların da daxil edilməsi ilə bu rəqəm 5 145 592 seçici
olmuşdur.
Seçki  günü əlavə  siyahıya  düşənlərlə,  sonradan  adlarını dəqiqləşdirib,  siya-
hıya salanlarla bərabər,  2013-cü  il  seçki  günündəki məlumata əsasən  seçici
sayı cəmi  5,214,787  nəfər  olmuşdur.  Dövlət  Statistika  Komitəsi tərəfindən
ATƏT/DTİHB-nun Seçki Monitorinq Missiyasına verdiyi məlumata əsasən,
2013-cü il yanvarın 1-nə qədər olan məlumata əsasən ölkədə 18 yaşını ta-
mamlamış əhali sayı 6 milyon 800 min nəfər olmuşdur.
İki dövlət qurumu arasındakı fərq 1 milyon 600 min nəfər olub. Bu qədər
böyük fərqin məntiqli izahı, təəssüf ki, yoxdur. Bu tablo ölkə seçicilərinin
qeydiyyatı probleminin aktuallığını və seçkiyə təsirini açıq şəkildə göstərir.
Son Prezident seçkilərində seçkidə iştirak edən seçici sayı 3 735 374 nəfər
olaraq göstərilmişdir. Deməli, seçkidə iştirak edənlərə nisbətdə 42,8% seçici
kütləsi qeyri-müəyyən  qalıb.  MSK-nın  yaratdığı (
https://www.infocen-
ter.gov.az/default.aspx
)  saytda  adların  seçici  siyahıhısında  axtarılması
menüsü yerləşdirilib. Seçicilər adlarının  siyahıda  olub-olmadığını burdan
yoxlaya bilir. Eyni zamanda bu resursda sayt rəhbərliyi sorğu keçirir. “Sor-
ğuda adınızı siyahıda tapdınızmı?” sualı qoyulub. Maraqlıdır ki, rəyi soru-
şulanların 46,55%-i bu suala “Xeyir” cavabı, 48%-i isə “Bəli” cavabı verib.
Bu sorğu da göstərir ki, seçici siyahısına adların qeyd olunması ilə bağlı cid-
di problem var.
Azərbaycanda son illər elektron idarəetməyə keçidlə bağlı xeyli işlər gö-
rülmüş, elektron vahid reyestir baza hazırlanmış, qanunvericilik yenilənmiş-
dir. www.e-gov.az saytı fəaliyyət göstərir. Dövlət qurumlarının böyük əksə-
riyyəti  bu  sistemə  inteqrasiya  edilmişdir. Əhalinin ən  sıx təmasda  olduğu
dövlət qurumları, DİN, Səhiyyə Nazirliyi, Təhsil Nazirliyi, DSMF, Vergilər
Nazirliyi, Ədliyyə Nazirliyi, Hərbi Komissarlıq və s. Qurumlar bu sistemə
inteqrasiya edilmişdir. Bu qurumlarda olan bilgilər e-gov sistemində vahid
hovuzda birləşir. Belə infrastruktur olduqdan sonra Dövlət Statistika Komi-
təsi ilə MSK arasındakı fərqin aradan qaldırılmaması təəccüb doğurur.
Dövl
ətin bütün imkanları nəzərə alınaraq, Seçki Məcəlləsinə seçicilərin
qeydiyyatı ilə  bağlı  yeni  düzəlişlər  edilməli,  vətəndaşların  vahid  elektron
qeydiyyat reyestirind
ən MSK-nın avtomatik istifadə imkanı tanınmalıdır.
23

Bununla da qurumlar aras
ı ziddiyyət aradan qalxar və adlarının seçici si-
yah
ısında olmaması problemi ilə heç kim qarşılaşmaz.
Müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olanların seçkilərdə özlərini  azad  ifadə
etməsi  ciddi mübahisəli məqamdır.  Praktika  göstərir ki, hərbi hissələrdə və
qapalı müəssisələrdə yaradılan məntəqələrdə səsvermələrin  nəticələri həmi-
şə  95%-dən  çox  bir tərəfin  lehinə  olur.  Bu  həmin  şəxslərin  azad  və  heç  bir
təsir  altında  olmadan  səsverdiyinə  ciddi  şübhələr  yaradır. Həqiqi hərbi  xid-
mətdə olan  şəxslər faktiki əmr altında olduqlarından, onların özlərini azad
ifadə etməsində müəyyən problemlərin olduğunu göstərir. Həmçinin hərbi
hissədə müvəqqəti xidmət  edən və  ya  həbsxanalarda  cəza  çəkən  şəxslərin
majoritar sistemlə  seçilən  deputatın  və  ya  yerli  özünü  idarə  funksiyasını
yerinə  yetirən  bələdiyyə  üzvünün  seçilməsində iştirakının  zəruriliyi nədən
ibarətdir aydın deyil.
Bu problemin
yaranmaması üçün qanunvericilikdə bu istiqamətdə də-
yi
şiklik edilməli, həqiqi hərbi xidmətdə olanlar həbri xidmətdə olduqları
dövrd
ə  səsvermə  hüquqdan  istifadə  etmələri məhdudlaşdırılmalıdır. Ayrı-
ca, azadl
ıqdan məhrumetmə yerlərində cəza çəkən şəxslər seçkilərdə seçici
siyah
ılarına  daxil  edilməməli və səsvermədə iştirakları müvəqqəti olaraq
m
əhdudlaşdırılmalıdır.  Bir  sözlə,  qapalı müəssislərdə müvəqqəti olaraq
seçki m
əntəqəsinin yaradılması aradan qaldırılmalıdır.
Referendumda
qeydiyyatlı  seçicilərin  50%+1 iştirakı zəruri olmalı,
referendumun baş tutması üçün bu qədər seçicinin səsverməyə gəlməsi tə-
l
əb olmalıdır.
Prezident
seşkilərində, parlament seçkilərində və bələdiyyə seçkilərində
azı 50% iştirak senzi tələb edilməlidir.
D) Namizədlərin irəli sürülməsi və qeydiyyatı prosesi
Seçki  Məcəlləsinə  əsasən  siyasi  partiya  və  siyasi partiyalar  bloku  par-
lament və bələdiyyə seçkilərində hər bir seçki dairəsi üzrə namizəd irəli sür-
mək üçün ayrıca qərar qəbul etməli, digər zəruri sənədləri hər bir dairə üzrə
ayrıca təqdim etməlidir. Bu prosedur həmin qurumlar tərəfindən namizədlə-
rin irəli sürülməsi prosesinin xeyli mürəkkəbləşdirir, çətinləşdirir və əlavə
xeyli xərclərin yaranmasına, kargüzarlığın artmasına səbəb olur.
Namizədlərin müdafiəsi üçün seçici imzalarını  və digər sənədləri yoxla-
yan işçi qrurunun tərkibi müstəqil ekspertlərdən təşkil edilmədiyindən po-
tensial  namizədlərin  qeydiyyatından  qanunsuz  imtina  edilir.  Eyni  zamanda
namizədlərin  qeydiyyatından  imtinanın əsaslarına  dair  bəzi müddəaların
ümumi xarakter daşıması da  qeydiyyatdan əsassız  imtinaya imkan  verir.
Praktikada, toplanmış imzaların yoxlanılması zamanı heç bir obyektiv ölçü
24

vahidindən  istifadə edilmir. İmzaları yoxlayanlar rastgələ hansısa  imzanın
ehtimal əsasında “saxta” olduğunu bəyan edib, xeyli imzanı saxta çıxararaq,
“arzulanmayan” namizədlərin qeydiyyatının önünə sədd çəkə bilirlər. 2010-
cu il parlament seçkilərində MSK-nın məlumatına  görə,  ölkə üzrə ümumi-
likdə 125 seçki dairəsi üzrə 1412 nəfər deputat olmaq üçün imza vərəqi gö-
türmüş, onlardan 297 nəfəri imza vərəqini geri qaytarmamış, 1115 nəfər (80
faiz)      isə qeydə alınmaq üçün zəruri imzaları toplayaraq DSK-lara təhvil
vermişdir. Onlardan 721 (50 faiz) deputatlığa namizəd qeydiyyata alınmış,
394 nəfərə isə rədd cavabı verilmişdir. Beləliklə, əsasən siyasi partiyalar tə-
rəfindən təqdim  edilən  namizədlərin hər 3 nəfərdən 2-sinin qeydiyyatından
imtina edilmişdir. Qeydiyyatından imtina edilən 394 namizədin 346 nəfəri 5
siyasi blokun payına düşmüşdür. Hakim siyasi partiyanın 115 namizədinin
113-ü qeydə alındığı halda, «AXCP-Müsavat» blokunun 92 namizədindən
35-i, Qarabağ» blokunun 99 namizədindən 33-ü, «Demokratiya» blokunun
101 namizədindən cəmi 17-i qeydə  alınmışdır. Ümumiyyətlə, iqtidar parti-
yasının namizədlərinin qeydə alınma faizi 98.26% olduğu halda, digər siyasi
partiya və blokların qeydə alınması cəmi 28% olmuşdur.
Prezident seçkilərində namizədin müdafiəsi üçün seçici imzalarının toplan-
ması üçün sərt şərtlərin olması da ciddi problemlərdəndir. Namizədlər 60 seçki
dairəsinin hər birindən azı 50 imza olmaqla azı 40 min imza toplamalıdır.
Ayrıca, seçkilərdə imza yetərli olmadıqda qeydiyyat üçün depozitin veril-
məsi müddəalarının  Məcəllədən  çıxarılması,  son  parlament  seçkilərində  si-
yasi  partiya və  blokların  72%  namizədlərinin  qeydiyyata  alınmamasına və
onların siyasi yarışdan süni kənarlaşdırılmasına səbəb olmuşdur. Halbuki
2005-ci il parlament seçkilərində imza vərəqələri dairə komissiyalarına təh-
vil verənlərin qeydiyyatı yüksək olmuş, sadəcə, 8% namizəd qeydə alınma-
mışdır.
Seçkilər  zamanı  hər seçicinin  sadəcə  bir  imza  verməsi  də  ciddi  problem
yaradır. Namizədlərin  yarışması seçkinin demokratikliyini təmin edir. Al-
ternativlərin çox olması, doğru seçim şansını artırır. Odur ki, bir şəxsin bir-
dən çox namizədin seçkiyə qatılmasına dəstək  verməsi demokratik mühitə
sadəcə müsbət çalar qatar. Ayrıca, namizədlərin yarışmasının dəstəklənməsi,
seçkilərdə səsverməyə aid olmayan və ona təsir etməyən məsələdir. Siz bir-
dən  çox  namizədin  yarışmasını dəstəklədiyiniz  halda,  yekunda  səsinizi  sa-
dəcə, bir namizədə verərək, öz seçiminizi edəcəksiniz. Amma seçki mühiti-
nin  demokratik,  alternativlərlə  keçməsini  dəstəkləmək,  birdən  çox  namizə-
din bu müstəvidə olmasına dəstək vermək, sadəcə inkişafda olan demokrati-
yanı irəli aparmağa kömək edər.
Yuxar
ıda qeyd edilən problemləri aradan qaldırmaq üçün, Parlament
v
ə bələdiyyə  seçkilərində siyasi partiyalar və siyasi partiyalar bloku tərə-
find
ən irəli sürülən namizədlərin qeydiyyatı siyasi partiyalar və siyasi
25

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə