Tekisliklarning chizmada tasvirlanishi


Nuqta va to’g’ri chiziqning tekislikka tegishliligi



Yüklə 1,66 Mb.
səhifə4/4
tarix16.10.2022
ölçüsü1,66 Mb.
#65225
1   2   3   4
4 маъруза. Tekisliklar

Nuqta va to’g’ri chiziqning tekislikka tegishliligi.

  • To‘g‘ri chiziq va tekislik fazoda o‘zaro quyidagi vaziyatlarda bo‘lishi mumkin:
  • to‘g‘ri chiziq tekislikka tegishli (aP),
  • to‘g‘ri chiziq tekislik bilan kesishadi (aP),
  • to‘g‘ri chiziq tekislikka parallel (a P),
  • to‘g‘ri chiziq tekislikka perpendikulyar (aP).

Tekislikka tegishli to‘g‘ri chiziq va nuqta. Quyidagi xollarda to‘g‘ri chiziq tekislikka tegishli bo‘ladi:

  • Tekislikka tegishli to‘g‘ri chiziq va nuqta. Quyidagi xollarda to‘g‘ri chiziq tekislikka tegishli bo‘ladi:
  • agar to‘g‘ri chiziqning ikki nuqtasi tekislikka tegishli bo‘lsa, bu to‘g‘ri chiziq tekislikka tegishli bo‘ladi. Masalan, a to‘g‘ri chiziqning A va B nuqtalari Q tekislikka tegishli bo‘lganligi uchun a to‘g‘ri chiziq Q tekislikka tegishli bo‘ladi;
  • agar m to‘g‘ri chiziqning bir nuqtasi tekislikka tegishli bo‘lib, mazkur tekislikka tegishli yoki unga parallel biror to‘g‘ri chiziqqa parallel bo‘lsa, bu to‘g‘ri chiziq tekislikka tegishli bo‘ladi. Masalan, m to‘g‘ri chiziqning C nuqtasi Q tekislikka tegishli va bu to‘g‘ri chiziq mazkur tekislikka tegishli to‘g‘ri chiziqqa parallel bo‘lsa, u holda m to‘g‘ri chiziq Q tekislikka tegishli bo‘ladi.

To‘g‘ri chiziqning tekislikka tegishli bo‘lish shartlaridan quyidagi xulosalarga kelish mumkin.

  • To‘g‘ri chiziqning tekislikka tegishli bo‘lish shartlaridan quyidagi xulosalarga kelish mumkin.
  • 1-xulosa. Agar to‘g‘ri chiziq tekislikka tegishli bo‘lsa, bu to‘g‘ri chiziqning bir nomli izlari tekislikning bir nomli izlariga tegishli bo‘ladi.
  • P tekislikka tegishli m to‘g‘ri chiziqning MH gorizontal izi tekislikning PH gorizontal izida, to‘g‘ri chiziqning MV frontal izi tekislikning PV frontal izida joylashgan. Demak, m to‘g‘ri chiziq P tekislikka tegishli bo‘ladi, ya’ni mP.

Tekislikdagi nuqta


Agar nuqta fazoda biror tekislikda yotgan bo'lsa, bu nuqta orqali tekislikda cheksiz ko'p to'g'ri chiziq, tekislikning gorizontallarini va frontallarini o'tkazish mumkin

2-xulosa. Agar nuqta tekislikka tegishli bo‘lsa, bu nuqta tekislikning biror to‘g‘ri chizig‘iga tegishli bo‘ladi.

  • 2-xulosa. Agar nuqta tekislikka tegishli bo‘lsa, bu nuqta tekislikning biror to‘g‘ri chizig‘iga tegishli bo‘ladi.
  • P(PH, PV) tekislik bilan A(A′, A″) va B(B′, B″) nuqtalarning o‘zaro joylashuvini ko‘rsatilgan. Buning uchun:
  • nuqtaning gorizontal A′ (yoki frontal A″) proyeksiyasidan o‘tuvchi va tekislikka tegishli a to‘g‘ri chiziqning gorizontal a′ (yoki frontal a″) proyeksiyasi o‘tkaziladi.
  • to‘g‘ri chiziqning frontal a″ (yoki gorizontal a′) proyeksiyasi yasaladi.
  • A nuqtaning A′ gorizontal va A″ frontal proyeksiyalari a to‘g‘ri chiziqning bir nomli a′ va a″ proyeksiyalarida joylashgan uchun AP bo‘ladi.
  • Xuddi shu tartibda P(PH, PV) tekislik bilan B(B′, B″) nuqtaning o‘zaro vaziyatini tekshirganimizda B′ b′ va B″ b″ bo‘lgani uchun BP bo‘ladi.
  • a va b kesishuvchi chiziqlar orqali berilgan Q tekislik bilan E va F nuqtalarning o‘zaro vaziyati m va n chiziqlar yordami bilan aniqlangan:
  • E′ n′ va E″ n″ bo‘lgani uchun EQ bo‘ladi.
  • F′ m′ va F′′ m′′ bo‘lgani uchun esa FQ bo‘ladi.

Tekislikdagi to’g’ri chiziq
1. Agar (MN) to’g’ri chiziq P tekislik bilan ikkita umumiy nuqtaga (1,2) ega bo’lsa, u tekislikda yotadi.
2. Agar (EF) to’g’ri chiziq P tekislikdagi (E) biltta nuqtadan o’tib, undagi (B,C) to’g’ri chiziqqa parallel bo’sa, to’g’ri chiziq ham tekislikda yotadi.

Tekislikning bosh chiziqlari

Tekislikning bosh chiziqlariga uning gorizontali, frontali va eng katta og‘ish chiziqlari kiradi

Tekislikning gorizontali

  • Ta’rif. Tekislikka tegishli to‘g‘ri chiziq H tekisligiga parallel bo‘lsa, bu to‘g‘ri chiziq tekislikning gorizontali deyiladi.
  • Bunda hP hamda hIIH bo‘lsa, h to‘g‘ri chiziq P tekislikning gorizontal chizig‘i bo‘ladi.
  • Chizmada tekislik gorizontalining frontal proyeksiyasi Ox ga parallel, ya’ni h″IIOx bo‘ladi, tekislik gorizontalining gorizontal proyeksiyasi esa tekislikning PH iziga parallel, ya’ni h′IIPH bo‘ladi.

Tekislikning frontali

  • Ta’rif. Tekislikka tegishli to‘g‘ri chiziq V tekisligiga parallel bo‘lsa, bu to‘g‘ri chiziq tekislikning frontali deyiladi.
  • Bunda fP hamda fIIV bo‘lsa, f to‘g‘ri chiziq P tekislikning frontal chizig‘i bo‘ladi.
  • Chizmada tekislik frontalining gorizontal proyeksiyasi proyeksiyalar o‘qi Ox ga parallel bo‘ladi, ya’ni f′IIOx, tekislik frontalining frontal proyeksiyasi esa tekislikning PH iziga parallel, ya’ni f″IIPV bo‘ladi.

Rasmda ab chiziqlar bilan berilgan tekislikning h gorizontal va f frontallarini yasash tasvirlangan.

  • Rasmda ab chiziqlar bilan berilgan tekislikning h gorizontal va f frontallarini yasash tasvirlangan.
  • Umuman, chizmada tekislikning cheksiz ko‘p bosh chiziqlarini o‘tkazish mumkin. Tekislikning bir nomli bosh chiziqlari (masalan, gorizontallari) hamma vaqt bir-biriga parallel bo‘ladi. Ammo proyeksiyalar tekisligidan talab qilingan masofada tekislikning faqat bitta bosh chizig‘ini o‘tkazish mumkin.

Tekislikning profil chizig‘i

  • Ta’rif. Agar tekislikka tegishli to‘g‘ri chiziq profil proyeksiyalar tekisligiga parallel bo‘lsa, bu to‘g‘ri chiziq tekislikning profil chizig‘i yoki profili deyiladi.
  • Tekislikning profil chizig‘i

  • Bunda pQ bo‘lib va p||W bo‘lsa, p to‘g‘ri chiziq Q tekislikning profili bo‘ladi.
  • Chizmada tekislik profil chizig‘ining gorizontal va frontal proyeksiyasi Ox o‘qiga perpendikulyar bo‘ladi. Profil proyeksiyasi esa, proyeksiyalar o‘qlariga nisbatan turlicha joylashuvi mumkin. Agar tekislik izlari bilan berilgan bo‘lsa, profilning profil proyeksiyasi tekislikning profil iziga parallel bo‘ladi.

Tekislikning eng katta og‘ma chizig‘i

  • Ta’rif. Tekislikka tegishli va tekislikning bosh chiziqlaridan biri (gorizontal yoki frontal)ga perpendikulyar to‘g‘ri chiziq tekislikning eng katta og‘ma chizig‘i deb ataladi.
  • Agar P tekislikka tegishli e to‘g‘ri chiziq tekislikning gorizontaliga perpendikulyar bo‘lsa, u holda e to‘g‘ri chiziqni P tekislikning H tekislikka nisbatan eng katta og‘ma chizig‘i deyiladi.

P tekislikning H tekislikka eng katta og‘ma chizig‘i tasvirlangan. Bu yerda hP va hIIH. To‘g‘ri burchakning proyeksiyalanish xususiyatidan: BED=90 va EDIIH bo‘lgani uchun BED′=90 bo‘ladi.

  • P tekislikning H tekislikka eng katta og‘ma chizig‘i tasvirlangan. Bu yerda hP va hIIH. To‘g‘ri burchakning proyeksiyalanish xususiyatidan: BED=90 va EDIIH bo‘lgani uchun BED′=90 bo‘ladi.
  • Tekislikning eng katta og‘ma chizig‘i orqali uning proyeksiyalar tekisligi bilan hosil qilgan ikki yoqli burchagi aniqlanadi. P tekislikning H tekislikka nisbatan eng katta og‘ma chizig‘i P va H tekisliklar orasidagi B0 A′B′ chiziqli burchakni ifodalaydi. Chunki ABPH va AB′ PH bo‘lgani uchun bu ikki yoqli α burchakning qiymatini aniqlaydi.

Q(QH, QV) tekislikning V tekislik bilan hosil etgan β burchagini yasash uchun

  • Q tekislikning frontal QV izida ixtiyoriy E″QV nuqta tanlab olinadi. Bu nuqta orqali QV ga perpendikulyar qilib tekislikning V tekislikka nisbatan eng katta og‘ma chizig‘ining frontal proyeksiyasi EF″^QV o‘tkaziladi va uning EF′ gorizontal proyeksiyasi yasaladi. Bu chiziqning V tekislik bilan hosil qilgan β burchagi to‘g‘ri burchakli EFF0 orqali aniqlanadi. Bu burchak Q va V tekisliklar orasidagi ikki yoqli burchakning haqiqiy qiymatiga teng bo‘ladi: β=Q^V.

Yüklə 1,66 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin