Türkcə Etimoloji Sözlük



Yüklə 14.04 Mb.
PDF просмотр
səhifə1/124
tarix29.12.2016
ölçüsü14.04 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   124

 

 

ARIN



 

Türkcə Etimoloji Sözlük 

L-Z 

Bu sözlükdə çalışmışam, türk sözlərinin kökəni, 



kəndi özü və tanıqları yaxud yaxın kökdən olan 

kəlmələr aracılığı ilə açıqlansın. sözün, özü danışıb, 

səslənsin. 

Həsən Bəy Hadi 

II 

Həsən Bəy Hadi



 

[2010] 


ARIN

 

Türkcə Etimoloji Sözlük



 

 

WWW.TURUZ.NET

 

 

 



 

 

Türkcə Etimoloji 



 

Sözlük 

L-Z

 

 



 

 


HƏSƏN BƏY HADİ

 

                                                                                                

TƏBRİZ

 

 

 



WWW.TURUZ.COM

 

Giriş: 

 

Bu sözlükdə çalışmışam, türk sözlərinin kökəni, kəndi özü və tanıqları yaxud 



yaxın kökdən olan kəlmələr aracılığı ilə açıqlansın. sözün, özü danışıb, səslənsin. 

Əlinizdəki kitabda(<>bitikdə), bir anlamda olub(anlamdaş) ama dəyişik səslənən 

sözlərin, anaköklərin əldə etməyə can atmışıq. 

Türk  dillərindən  dərlənmiş  sözlərin  ;  kök  anlamların  incəlirik(tədqiq).  sözlərin 

biçimlərin(formaların)  yararaq  ,  səslərin  və  vurquların  düşməsini  və  yer 

dəyişməsini öyrənərək, sözlərin qohumluğunu, iç anlam birliğini canlandırmışıq. 

türk  ellərinin  başqa  başqa  ölkələrdə  yaşadıqları  və  daha,  başqa  qonşuluqlarda 

olduqları  dolayısıyla,  dillərində  canlanan  sözlər,  səs  dəyişmələrinə  uğramış  və 

''sözün'' qablarında, qalıblarında dəyişikliklər tapılmışdır. 

burda  bir  sözün  dəyişik  səslənməsinə  baxmayaraq  ,  bu  sözlərdə  kök  anlam 

birligi  təməl  tutulmuşdu.  sözümüzdə  can  ,  din(ruh)  birliyini  əldə  eləməyə 

tapınmışdır.  Çağdaş  sözlüklərd  bir  neçə  sözün  aynı  kökdən  olduğunu 

görmüyərək,  bu  sözləri  başqa  dillərə  səpələyib  kökləmişlərdi,  bu  qazamatlı; 

uçurumlu sorundan  çəkinmək  və kökdən sapınan  yolların daşlamaq üçün, altda 

adı çəkilən kitablardan tanıklar aldıq. gerçəgin incə, dayaqlı yolların uğurlayıb, 

səs dəyişmənin tozlu duzaxlı toruna düşməkdən qaçındıq. yazığ olsun olaraki(o 

alimlərəki)  öz  dillərinin  samballı,  köklü  kəlimələrin  ayrı  dillərdə  kökləyərək, 

türk dilini kökləmək savınmasındadılar. 

səs  qonusuna  gəldikdə,  səs  dəyişmələrinin,  kökdən  yaydıran  etgisindən 

qaçınmaq üçün, söz başındaki "Ğ. K. X. G" səslərini "Q" ilə göstərdik. örnək: - 

"ged"  sözünü  "qed"  də.  –  kaba  sözünü  "qaba"  da  aramaq  gərək.  söz  başı  olan 

"D" sısinə gəldikdə, "T" səsi kök səs götürüldü. demək, "dad" sözü üçün "tat" a 

baxmalıyıq.  demək  bu  sözlükdə,  açıq,  yumşaq  "K",  türkiyə  türkcəsində  çoxun 

işlənən qapalı quru "K" ya qarşı, üstünlük "Q" ya verildi. 

bu sözlük mənim əl işlərim sayılır. təkcə istəyim bunun çapından araşdırıcıların 

əlinə  çatdırmağımdı.  köməksiz  olduğumdan,  bu  kitabın  tamam  işləri  -taypı, 

düzəlişi, ...mənim üzümə düşübdü. bu kitabdan hər çeşit dəyərlənmə, hamı üçün 

sərbəsdi.  



Həsən bəy Hadi  

Təbriz  

      


 

 


ARIN

 

Türkcə Etimoloji Sözlük



 

 

WWW.TURUZ.NET

 



l’ənətləşmək

 

 

qarqaşmaq

.  

la

 

 (

-

lağı. 

-

lığ. 

-

lığa. 

-

la. 

-

lama. 

-

lıq

)

. yer əki



-

 

qaşıqlağı



qaşıq


la. 

qaşıq


lama

. qaşıqlıq

qaşıq 


yeri 

laçın

 

 

yalçın



ilaçın



1

. iti. sarp. sərt. 



-

 

laçın

 

oğlan


gənc oğlan



.

 

-

 

laçın

 

gözlü



.

 1

. igid. 

1

.

 

tükləri ağ bənəkli bir cins ərkək 



şunqur. şahin. tarlan. 

1

. bir gənci tarif edərkən. 



1

.

yalçın



sarp. 


1

. şunğur. şahin

.

 1

çaflı. şahin. 



1

doğan. şahin. 



ağdoğan. çaylaq. 

1

şahin. iğit. batur.



 

lafa 

 

yafa. yava. boş. boşur. hayva. bayqa. bayqal. bayqaq. 



dibsiz. ıssız. bihudə. 

 

-



 lafadan rafadan

: ılıq yumurta. 



 

lafalaf 

 

cavcav. yavyav. boşaqı, boşuna danşıq. 



 

lafalaf 

 

tapataq

 

lafalaf:

 

əldən düşmüş. bir iş görməyən, 



görəbilməyən. uçuq. soluq. havayı. pasqal. 

 

laflamaq 

 

öğünmək. lakırdamaq. qaslanmaq. daşmırlanmaq. 



daşırlanmaq. qayırlanmaq. qaşırlanmaq. qaşmırlanmaq. 

nazlanmaq. pozlanmaq. böbürlənmək. 

 

lağ

 

 

<

 

.

 



tor. 

kələk


. sapalaq.  

lağa

 qoymaq 



 

alaya qoymaq. alıqlamaq. ələ salmaq. yalıtqa qılmaq. 

alay edmək. 

 


HƏSƏN BƏY HADİ

 

                                                                                                

TƏBRİZ

 

 

 



WWW.TURUZ.COM

 

lağlaşmaq

 

 

avurtlaşmaq

şaqalaşmaq



.  

lax 

 -

 lax yumurta

: xirə qaqqı

.  


laxlamaq 

 - 



gəmikləri fırlamaq, uçmaq, laxlamaq

: 

qanğıldamaq. 

qaqnıldamaq. cılızlamaq. taxda tabağlaşmaq. ətsizişmək. 

arığlamaq. 

 

laxlatmaq 



 

<

 

metatez


 < 

ı

rqalamaq

titrətmək

silkəmək


. oyan bu yana 

dəbətmək


. sallamaq. oynatmaq. 

çalxamaq


 ( < 

çalmaq


)

.  



laxlatmaq 

 

ırqalamaq. yerindən oynatmaq. narahat edmək. tədirgin 

edmək. 

 

laxsıx



 

 

çox danışan

. lax adam. laxla.  

laq 

 

1



ək



<

 

>

 

lıq



otlağ

otl

ı

q: otun olan yeri

.

 otlu yer



. 

qışlıq

qış


laq

.

 

-

 yay

lıq

.

 yaylaq



. 

1

lağ. yer. məkan. 



-

 

lağ çağ: zəman 



o məkan



1

köpəğin tabu ismi. 



1



lağ



( < 



ağdırmaq



)

nərsənin olduğundan dəğişib, başqalamaq, oynatmaq. 



lağa qoymaq. məsqərə edmək. 

-

 

işlərimizi

 

lağ edmə




1



lək

.

 < > kal



.

 k



.

 1



.

 

kərdi





1

.

 luq


.

 

duluğ



.

 

yaylağ



.

 1

.

 

sürgüç



.  

laq 

 

1



lak



 (fars)



<

 

alağ

. kasa. tağar. 



1



lağ

- 

alaya, 

lağa 

qoymaq: alaylamaq. sallamaq

ələ salmaq. ələ sərimək. 



çalışdırmaq. işlətmək

.  


ARIN

 

Türkcə Etimoloji Sözlük



 

 

WWW.TURUZ.NET

 



laq 

 

''çoxluğu''

 

göstərən 



'laq' 

'lağ' 'lak'

 

əki, dəğişik söz, avur

t, 

ağızlıq sonucu olaraq 'qul' 'qal' 'vul' 'luv' 'lıq' 'lı' lu'



 

əklərin 


vermişdi

. 



laqaşa

 

 

pəvəsək


.

 

pezəvər



.

 yaramaz adam

.

 

işdən qaçan, qısan



.

 

kavşaq



.

 laf


.  

laqeydlik 

 

gəvşəklik. yavanlıq. yayvanlıq. 

 

laqğa

 

 

yanğır


.

 

boş söz



.

 

yanğıra



.

 

sandıraq



.

 

şatpaq



.

 

ağat



.  

laqı

 

 

lağı 

(

-

lağı. 

-

lığ. 

-

lığa. 

-

la. 

-

lama. 

-

lıq

)

. yer əki



-

 

qaşıqlağı



qaşıq


la. 

qaşıq


lama

. qaşıqlıq

qaşıq 


yeri 

laqım

 

 



lağım

. çağ. çağasal. çalasal. çalasər. bulaşıq, pəsab 

çuxuru. 

 

laqırdamaq



 

 

küsünmək. küsəltli, kəsəlli söylənmək, danışmaq. 

 

laqırdı

 

 



lakırdı



1

. laf. böbürlənmə. 

1

. dediqodu 



(1



<

 

demək + 

qoymaq1

demək +qoğmaq)

. boş, qolay, gəvəzə söz 

sav, qonuşma. 

 

-



 y

aqırdı

 l



aqırdı:ləb ləb: havayı danışmaq. 

 

laqırdıcı



 

 

söyləmçən

.  

laqırtı

 

 

yanğşaq. ağzı yayvan. ağzı boş. gəvəzə. 

 


HƏSƏN BƏY HADİ

 

                                                                                                

TƏBRİZ

 

 

 



WWW.TURUZ.COM

 

laqlamaq 

 

laxlamaq



-

 

gəmikləri fırlamaq, uçmaq, laxlamaq

: 

qanğıldamaq. qaqnıldamaq. cılızlamaq. taxda tabağlaşmaq. 

ətsizişmək. arığlamaq. 

 

laqlamaq 



 

laxlamaq

. kavşamaq. gəvşəmək. şollaşmaq. 

 

laqun 

 

lağun

.

 

ləgən



.

 

kovaq. tavaq.  



lal kar 

 a

ğın


 

sağın


.  

lal 

 dilsiz. 

kər 

o lal

: eşitməz gəpləməz. 



 

-

 

arvadın lalı, kişinin koru, biri deyinməz, biri görməz. 



 

-

 

lal arvadın



 

kişisi, kor kişinin arvadı ol. 

 

lal 

 

gəng. əlkən. tutaq. 

dudu. 

kəkəş


kəkəç


güng


mılkav


dilsiiz. -

 lal edici

güngləç


.

  

lala 

 -

 lala pitik

: çatra patra: yalan yalnış

.

 

-

 

ingilizcəni çala patra 



qonuşur

.

 

-

 

çöl

 

lalası: gəlincik



.

 

qızalaq



.

 

çayırda bitən qızıl 



qırmızı çiçək

.

 



 

-

 

çöl

 

lalası: gəlincik

.

 

qızalaq



.

 

çayırda bitən qızıl qırmızı çiçək



.

  

lala 

 

alala. 

lalə

. 

gəlinalı. gəlincək. gəlingülü.

 

gəlincik çiçəyi. 



gəlinəli. gəlinciğəri. küpqıran. qızalaq. gülgülü. gülgülüm. 

küpəpartladan. qabqıran. qabsındıran. 

 

lalaç

 

 

alalaç

. al, qırmızı, incə parça. 

 


ARIN

 

Türkcə Etimoloji Sözlük



 

 

WWW.TURUZ.NET

 



lalə

 

 

1

.

 

qaykal. zəncir. 



(lil (

sumer

)

zəncir


)

.

 1

.

 

alala. 



qızqandaq

çığıldən



coğzın


. 

1

. alala. -

 yaban 

lalə: gəlincik

 

çiçəyi: çöl 



laləsi

.

 

qızalaq güli



.

  

lalə

 

 

alala. lala. 



gəlinalı. gəlinəli. gəlincək. gəlincik. gəlingülü.

 

gəlincik çiçəyi. gəlinciğəri. küpqıran. qızalaq. gülgülü. 



gülgülüm. küpəpartladan. qabqıran. qabsındıran. 

qadınbaşı. qadıbaşı. qızılbaş. 

 

lalə

 

 

bax > alala

. 

lam 

 - 



ağır

, lam axan su: qarasu. 

 

lama 

 -

 

yapılarda işlənən dəmir, çəlik mil, lama

gürşad


.

 

quşaq



.

 

qurşaq



.

 

-

 

yapını gürşadlamaq, gürşadlamaq, quşaqlamaq



.

  

lama



 

 (

-

lağı. 

-

lığ. 

-

lığa. 

-

la. 

-

lama. 

-

lıq

)

. yer əki



-

 

qaşıqlağı



qaşıq


la. 

qaşıq


lama

. qaşıqlıq

qaşıq 


yeri 

lampa 

 - 



lampa şüşəsi

: 

qana. çana. 

 

lampa 



 

çırağ. ışıq.



  

lan 

 

{<

 

il

hər nərsə ki uzanır

,

 

uzadır



,

 

bağa oxşur



.

 

ilmək



}

.  



lanə

 (fars)

 

 

alunək

 (fars)

 <

 

alnaq

 

(<

 

almaq

: yerləşmək



)

. yuvacıq. 

 

lap 

 ap.

 1

. həp

. tam. -



 

lap çox

aşa çox



.

 

bərk çox



.

 

çox 



-

 

çox



.

 

yaqşı çox



.

 

iyi çox



.

 bol bol


.

 1



.

 

xap. 



çap



1

vurqulama yanısı. 



baş səsliyə uyaraq bu biçiləri alır. çap. xap. həp. tam. 

HƏSƏN BƏY HADİ

 

                                                                                                

TƏBRİZ

 

 

 



WWW.TURUZ.COM

 

tamam. arıq. teyxa. büsbütün.



-

 

ə



piyi

: lap yaxcı



.

 

-

 ipinci: lap 

nazik, gözəl



.

 

-

 a

paçıq: büsbütün açıq

.

 

-

 a

pansız: birdən

.

 

yadd



a olmayırkən

.

 

bəğtətən



.

 1

arıq. teyxa. büsbütün. 



tamam. tamamən. 

1

it nəisə yalarkən, sulu yumşaq 



nərsənin bir yerə girib çıxmasın yansıdan səs. 

-

 lap 

diyə 

səs verir



.

 

-

 it suyu lap lap 

içdi


.

 

-

 

ət qaynaqdan 



lap 

yerə düşdü



1

. 

yap. teyxa. həp. tüzüvünləy. aralıqsız. arasız. birbiri 

üstünə. 


 

-

 

lap çox

: 

başlıca


.

 

ümdətən



. -

 

başlıca suçu kimdə görürürsü



.

 

-

 

alış verşi başlıca



 

məndən edənlərdə var



lap 

 

elə. 



- 

elə indi

: lap indi: 

haydindi!. tez olda. tələs. dər hal. 

 



lap soylu: 

lap əsil. qatı. 

 

- 

lap çox: iyidən iyiyə. çoxdanda çox. 

 

- 



lap birdən: apansız. heç gözləmədən. pek ansızın. 

 

- 

lap iyi: 

əpey 


< 

əp iyi. əpəy iyi. bir xeyləh. olduqca çox. 



 

- 

lap doğrusu: açıqcası. ciddən

. 



- 

lapanın

 

örtüyü

: qalob. qolab. dolab. 

 

lapa 



 

ləpə. solpük. gəvşək. atılıb düşən. ağırsız. 

 

lapaçı

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   124


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə