U. Inoyatov, S. Ahmedov, R



Yüklə 0,96 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/6
tarix24.10.2023
ölçüsü0,96 Mb.
#161010
1   2   3   4   5   6
Iqtisodiyot va tadbirkorlik (U.Inoyatov, S.Ahmedov, R.Nurimbetov)

k
i
l
r
o
k
r
i
b
d
a
T
s
e
n
z
i
B
,
k
i
l
r
o
k
s
u
b
b
a
h
s
a
t
)
1
y
i
d
o
j
i
,
k
i
l
l
i
h
c
p
e
,
k
i
l
n
o
r
u
b
a
d
d
u
k
i
l
n
a
h
v
u
n
a
l
z
i
a
d
t
a
y
i
l
o
a
f
i
h
s
i
k
a
g
e
a
g
i
s
a
y
o

g
z

o
)
2
a
g
e
a
g
l
a
t
i
p
a
k
h
c
i

g
n
a
l
h
s
o
b
)
3
n
i
k
m
u
m
m
a
h
i
g
i
l
s
a
m
l

o
b
r
o
k
d
o
j
i
,
l
i
y
o
m
a
g
l
a
k
k
a
v
a
t
)
4
i
h
s
i
k
h
s
i
l
o
i
n
i
s
a
d
y
o
f
k
i
l
r
o
k
r
i
b
d
a
t
)
5
m
a
k
n
a
d
m
a
k
a
d
t
o
y
a
h
)
6
i
d
y
a
r
h
c
u
n
a
g
h
s
i
r
e
,
a
g
h
s
a
l
k
i
t
i
n
t
a
y
i
l
o
a
f
)
1
h
s
i
l
i
t
n
i
a
g
h
s
a
l
m
a
k
h
a
t
s
u
m
i
n
q
u
t
u
y
a
g
t
a
y
i
l
o
a
f
i
h
c
v
u
r
i
t
l
e
k
a
d
y
o
f
)
2
i
h
s
i
k
a
g
e
i
h
s
i
k
a
g
e
a
g
l
a
t
i
p
a
k
)
3
,
i
h
c
v
u
l
i
t
n
i
a
k
k
i
l
r
o
r
a
q
r
a
b
)
4
a
d
i
t
a
k
a
r
a
h
-
i
t
t
a
x
a
v
h
s
a
l
r
k
i
f
i
t
a
r
o
h
a
m
r
e
j
e
n
e
m
,
r
o
t
a
v
r
e
s
n
o
k
i
h
s
i
k
r
o
b
h
s
i
l
o
i
n
i
d
a
m
o
r
a
d
l
a
t
i
p
a
k
)
5
i
d
y
a
r
h
c
u
z
e
t
-
z
e
t
a
d
t
o
y
a
h
)
6
Amerikalik mashhur tadbirkor Genri Ford quyidagi fikrni
takrorlashni ma’qul ko‘rgan: „
Haqiqiy tadbirkor— bu o‘zining
mustaqil g‘oyasiga ega bo‘lgan kishidir“. Olimlarning ta’kidlashicha,
dunyodagi tadbirkorlarning taxminan 15—20 foizigina tadbirkorlik
tafakkuriga va harakatiga ega. Amerikaliklar esa tadbirkorlarni
millatning „
oltin fondi“ deb hisoblashadi. Va, shu bois ham ular
jamiyatda tadbirkorlik ruhining so‘nmasligi uchun hamma narsani
qilishadi.
Garchi tadbirkorlik va biznes tushunchalari o‘rtasida nazariy
jihatdan farq bo‘lsa-da, biroq kundalik hayotda biznes bilan
shug‘ullanuvchi barcha kishilarni tadbirkor (ishbilarmon) lar deb
atash qabul qilingan.
Shu nuqtayi nazardan:
Òadbirkorlik biznesning eng asosiy elementidir. 
Òadbirkorlik
biznesi— bu mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmatlar ko‘rsatish
orqali daromad topishni ko‘zlovchi faoliyatdir.
www.ziyouz.com kutubxonasi


58
Shunday qilib, tadbirkor to‘la yoki qisman moddiy mablag‘iga
yoki moliyaviy resurslarga ega bo‘lgan g‘ayratli inson bo‘lib, u ushbu
resurslarni o‘z ishini (biznesini) tashkil qilish uchun ishga soladi.
Uning tomonidan bunyod etilgan firma (tashkilot, shirkat,
korxona) davlatimizdagi taraqqiy etayotgan kichik biznesning bir
qismiga aylanadi.
Òadbirkorlik faoliyatini olib borish uchun, albatta, mulk egasi
bo‘lishi shart emas, u zarur vositalarni ijaraga olishi, ssuda olishi va
ishni yuritishi mumkin.
Òadbirkor bozordagi talabni qondirish imkoniyatlarini oldindan
ko‘ra oladi va ularni qondirish niyatida zarur bo‘lgan sarmoyalarni
jalb qiladi, ishchi kuchi va ishlab chiqarish vositalarini ishlab
chiqarish jarayonida birlashtiradi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarishda foydalaniladigan
mulk va boshqa boyliklar tadbirkorlik faoliyatisiz o‘zini iqtisodiy
jihatdan to‘la namoyon qilmaydi va shubhasiz, tovar ishlab
chiqaruvchilarga yetarlicha daromad keltirmaydi.
Òadbirkorlik faoliyatining quyidagi shakllari mavjud:
— xususiy tadbirkorlik jismoniy yoki yuridik shaxslar (korxona)
tomonidan amalda o‘zining shaxsiy (xususiy) mulki asosida tashkil
qilinadi;
— jamoa tadbirkorligi — fuqarolar guruhining jamlanma mulki
asosida tashkil qilinadi;
— aralash tadbirkorlik — bitta (yoki bir necha) yuridik shaxslar
mulkini birlashtirish asosida tashkil qilinadi;
— qo‘shma tadbirkorlik — ikki yoki undan ortiq yuridik shaxslar
(shu jumladan, chet el korxonalari) mulkini birlashtirish yo‘li
bilan tashkil qilinadi;
— shartnomaviy tadbirkorlik — mulk egasi bo‘lmagan korxona
rahbari (yoki boshqa mas’ul lavozimdagi xodim—menejer)
tomonidan shartnoma asosida amalga oshiriladi. Bunda mulk egasi
yoki uning ishonchli vakili (idorasi) tomonidan ishlab chiqarishni
uyushtirish va boshqarish bo‘yicha belgilangan huquq, majburiyatlar
va javobgarlik ishga olingan tomonga, ya’ni korxona rahbari yoki
boshqa mas’ul lavozimdagi xodimga yuklanadi;
— korxona rahbari (yoki menejer) xuddi ishbilarmon fuqaroga
mos tartibda ro‘yxatga olinadi va u kabi mas’uliyatga ega bo‘ladi.
Hissadorlik jamiyati. Ochiq va yopiq turdagi hissadorlik jamiyati.
Hissadorlik (aksionerlik) jamiyati — bu jismoniy shaxslar
kapitallarining birlashuvi bo‘lib, u aksiyalar chiqarish yo‘li bilan
www.ziyouz.com kutubxonasi


59
bunyod etiladi. Aksiyalar fond birjalarida muomalada bo‘ladi — bir
shaxsdan ikkinchisiga erkin o‘tadi va aksiyador uchun uning hissasi
haqidagi hujjat hisoblanadi.
Jamiyat omonatchi — aksionerlar oldidagi majburiyati, aksiya
uchun to‘langan pul miqdori, ya’ni jamoat kapitaliga kiritilgan hissasi
bilan cheklanadi. Jamiyat majburiyati bo‘yicha faqat jamiyatning o‘zi
va o‘z mulki bilan javob beradi. U ochiq yoki yopiq bo‘lishi mumkin.
Hissadorlik jamiyati — bu biznesning ko‘proq demokratik
shaklidir, chunki bevosita yoki obuna bo‘lish yo‘li bilan aksiya sotib
olish va korxonada mulk egasi bo‘lishga istalgan inson erishishi mumkin.
Hissadorlik jamiyati shunday xo‘jalik jamiyatiki, uning nizom
fondi jamiyatning nominal qiymatini ma’lum aksiyalar soniga
taqsimlagan bo‘ladi va mazkur fond ushbu aksiyalarni sotishi orqali
shakllanadi. 
Hissadorlik jamiyatlari:
— agar uning aksiyalari ochiq yoki obuna bo‘lish yo‘li bilan
sotilsa, qimmatbaho qog‘ozlar bozorida qonundan tashqari hech
kim tomonidan cheklanmay, erkin savdo-sotiq qilinsa — 
ochiq
hissadorlik jamiyati deb ataladi;
— agar uning aksiyalarining qimmatbaho qog‘ozlar bozorida
muomalada bo‘lishi jamiyat nizomiga binoan man etilgan yoki
cheklangan bo‘lsa va u, faqat nomlangan (egasi yozilgan) aksiyalar
chiqarsa — 
yopiq hissadorlik jamiyati deb ataladi.
Har ikkala hissadorlik jamiyati nizom kapitalining eng kichik
miqdori, davlat qonuni hujjatlaridan tashqari hech narsa bilan
cheklanmaydi.
Ochiq hissadorlik jamiyatini boshqa turdagi jamiyatlarga aylantirish
mumkin emas. Yopiq hissadorlik jamiyati esa o‘z aksiyalariga ochiq
obuna o‘tkazish yoki ularni fond bozoriga sotish uchun chiqarish
yo‘li bilan ochiq hissadorlik jamiyatiga aylantirilishi mumkin. Boshqa
turdagi jamoa korxonalari va shirkat xo‘jaligi o‘z aksiyalarini chiqarish
yo‘li bilan ikkala turdagi hissadorlik jamiyatlariga ham aylantirilishi
mumkin.
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
1. Òadbirkorlik va biznes tushunchalarining farqini tushuntirib bering.
2. Biznesning mohiyatini tushuntirib bering.
3. Òadbirkorlik faoliyatini tushuntirib bering.
4. Amerikaliklar tadbirkorlarni nima deb atashadi?
5. Òadbirkorlik faoliyatining qanday shakllari mavjud?
6. Hissadorlik jamiyati deganda nimani tushunasiz?
?
??
??
www.ziyouz.com kutubxonasi


60
15. Kichik va o‘rta biznesni tashkil etish
15. Kichik va o‘rta biznesni tashkil etish
15. Kichik va o‘rta biznesni tashkil etish
15. Kichik va o‘rta biznesni tashkil etish
15. Kichik va o‘rta biznesni tashkil etish
Kichik biznesda faoliyat olib borish tadbirkorlik shakllaridan
biri bo‘lib, bu tushuncha bizning iqtisodiy atamalarimizda yaqinda
paydo bo‘ldi. Respublikamizda kichik va o‘rta biznes munosabatlari
izchillik bilan rivojlanib kelmoqda. Vaholanki, u rivojlangan xorijiy
mamlakatlarda allaqachon o‘z o‘rnini topgan va iqtisodiyotda muhim
o‘rinni egallaydi.
Kichik va o‘rta biznes korxonalari o‘z faoliyatlarini tor ishlab
chiqarish dasturlariga, ilg‘or texnologiyaga, kam turkumli ilm-
fan talab qilinadigan mahsulotlar ishlab chiqarishga moslaydilar
hamda bozor „asos“ larini tez o‘zlashtirib oladilar.
Kichik biznesda quyidagi tadbirkorlik shakllari mavjud:
— faoliyat yo‘nalishi bo‘yicha: ishlab chiqarish, tijorat,
moliyaviy va innovatsion tadbirkorlik faoliyati;
— tadbirkorlikning qanday vazifani bajarishga yo‘naltirilganiga
qarab: ishlab chiqarishni boshqarish moliyalashtirish vositachilik
va maslahatchilikka qaratilgan tadbirkorlik;
— faoliyat turlarining soni bo‘yicha bitta sohadagi va ko‘p
tarmoqli tadbirkorlik va h.k.lar.
Kichik biznesda ishbilarmonlikni quyidagicha amalga oshirish
mumkin:
— yuridik shaxsni tashkil qilmasdan;
— yuridik shaxsni tashkil qilib;
— yollangan mehnatdan foydalanmasdan;
— yollangan mehnatdan foydalanib.
O‘zlarining mulk shakllari asosida kichik biznesda quyidagi
korxonalar ishtirok etishi mumkin, 
bularga:
xususiy, jamoa, qo‘shma, aralash va boshqa korxonalar kiradi.
Xususiy tadbirkorlik
Xususiy tadbirkorlik
Xususiy tadbirkorlik
Xususiy tadbirkorlik
Xususiy tadbirkorlik
Kichik biznesda tadbirkorlikni tashkil qilishning eng oddiy
shakli bu yakka xususiy tadbirkorlikdir. Xususiy tadbirkorlik—
xo‘jalik yuritishning shunday tashkiliy-huquqiy shakliki, unda mulk
egasi bitta shaxs yoki oila bo‘ladi va faoliyatidan kelgan daromadni
(turli to‘lov va soliqlar to‘laganidan keyin) hammasiga egalik qiladi,
qolaversa biznesdagi xavf-xatar va tavakkalchilik uchun yakka o‘zi
javob beradi.
Òadbirkorlikning ushbu shakli chakana savdoda, umumiy
ovqatlanish sohasida, maslahat sohasidagi biznesda, maishiy
www.ziyouz.com kutubxonasi


61
xizmatda, fermerchilikda, tibbiyotchilik amaliyotida va hunarmand-
chilikda ko‘proq uchraydi. 
U ikki xil ko‘rinishda tashkil qilinishi
mumkin:
a) 
individual — ya’ni korxona tashkil qilmasdan va b.) xususiy
korxona — ya’ni yuridik shaxs tashkil qilgan holda.
Xususiy tadbirkorlikning afzalliklari:
— ishni tashkil qilishdagi oddiylik, to‘la mustaqillik, harakat-
dagi erkinlik va tezkorlik. Òadbirkor biror qaror qabul qilishida
yuqori tashkilotlarga murojaat qilishning yoki sheriklar roziligini
olishning zarurati yo‘q;
— ishga qiziqtiruvchi sabablarning ko‘pligi, chunki barcha foyda
faqat mulkning yolg‘iz egasiga kelib tushadi va u ko‘proq ishlashga
rag‘batlanadi, ish ustidan kerakli nazorat o‘rnatish, ehtiyotlik
bilan qaror qabul qilish va ish ko‘lamini yanada kengaytirishga
intiladi;
— konfidensiallik (ishdagi maxfiylik) saqlanadi. Ba’zi bir biznes
turlarida maxsus uslub, yo‘llar, texnologiyalar tadbirkorlik
faoliyatining asosiy boyligini (kapitalini) tashkil qiladi. Xususiy
tadbirkorlik maxfiylikni saqlashga imkon yaratadi va h.k.lar.
Xususiy tadbirkorlikning kamchiliklari:
— zaif moliyaviy poydevorga egiladi. Bu katta miqdordagi
kapitallarni jalb qilishdagi qiyinchiliklarga sabab bo‘ladi;
— xo‘jalik faoliyatida xavf-xatar va tavakkalchilik yuqori darajada
bo‘lganligi sababli faoliyat davomiyligining noaniqligi;
— barcha xo‘jalik faoliyati uchun cheklanmagan javobgarlikning
hukm surishi;
— yakka xo‘jalik mulkining mulkni boshqa shaxsga (masalan,
boshqa oila a’zolariga) berishda noqulayligi — 
ixcham emasligi;
— mulk egasining o‘limi, mehnatga noloyiq bo‘lib qolishi yoki
ishdan chetlanish hollari yuz berganda, yakka xo‘jalik mulki
tarkibini saqlab qolishning mushkulligi.
Yuqorida keltirilgan kamchiliklarni bartaraf etish niyatida
ishbilarmonlar mol-mulki, kasb yoki kapitallarini qo‘shib birlasha-
dilar.
O‘rtoqliklar, kommandit, to‘la va chala shirkatlar.
Kichik biznesda ishbilarmonlik faoliyatini amalga oshirish uchun
har xil shakldagi shaxslar birlashuvi ichida eng oddiysi o‘rtoqlik,
ya’ni shirkatchilikdir.
O‘rtoqlik
O‘rtoqlik
O‘rtoqlik
O‘rtoqlik
O‘rtoqlik — bu ikki yoki undan ortiq shaxsning mulkini
umumiy manfaatni ko‘zlovchi maqsadlardagi tadbirkorlik harakatini
uyushtirish birlashuvidir. U shartnoma asosida tashkil qilinadi,
www.ziyouz.com kutubxonasi


62
uning qatnashchilari avvalo o‘zining va boshqa a’zolarning manfa-
atini ko‘zlab harakat qiladilar.
O‘rtoqlikning, asosan, uchta turi mavjud: 
chala (oddiy), to‘la
va 
kommandit shirkatchiligi.
Chala (oddiy) shirkatchilik — bu ikki va undan ko‘p
shaxslarning shartnomaviy birlashuvi bo‘lib, unda mulk va tadbirkorlik
harakatlari umumiy shirkatchilik manfaatiga erishish maqsadida
birlashadi. Ushbu birlashish shaklida tashkilot umuman bo‘lmaydi,
chunki shirkatchilik sheriklari har biri alohida harakat qiladi.
Òo‘la shirkatchilik — bu shartnoma asosida ikki va undan ortiq
shaxslarning umumiy maqsadga erishish uchun o‘z mulklari va
tadbirkorlik kuchlarini birlashtirishga asoslangan kelishuvidir.
Òo‘la shirkatchilikda ham xuddi chala (oddiy) shirkatchilikka
o‘xshab, uning egalari manfaatining birligi seziladi. Agar chala
(oddiy) shirkatchilikda umumiy manfaat maxfiy namoyon bo‘lsa,
to‘la shirkatchilikda uchinchi shaxslar bilan bo‘ladigan barcha
munosabatlarda umumiy shirkatchilik manfaati aniq ko‘rinib turadi.
Kommandit shirkatchiligi — bu ikki yoki undan ortiq shaxsning
mulkni va tadbirkorlik harakatlarini umumiy maqsadga erishish
niyatida birlashtirishga asoslangan shartnomaviy kelishuvi bo‘lib,
bunda sheriklar ichida kamida bittasi kreditorlar oldida to‘la
(cheklanmagan) javobgarlikka, ya’ni bittasi cheklangan
javobgarlikka ega bo‘lmog‘i kerak. Òo‘la javobgar shaxslar haqiqiy
a’zolar, cheklangan javobgarlar 
omonatchi—a’zo yoki
kommanditlar deb ataladilar. Kommanditlar kreditorlar oldida o‘zi-
ning shaxsiy mulki bilan emas, balki umumiy mulkka qo‘shgan
hissasi bilan javobgar bo‘ladi.
Òo‘la shirkatchilikdagi har bir sherik shirkatchilik faoliyatida
shaxsan qatnashishi kerak bo‘lsa, kommanditlar shirkatchilikka
o‘z mulkini kiritishdan boshqa majburiyatga ega emaslar. Ular
uchinchi shaxslar bilan bo‘ladigan bitimlarda ishtirok qilmaydilar
va ularning nomi uchinchi shaxslar uchun noma’lum bo‘lib qoladi.
Xo‘jalik shirkatchiligining tadbirkorlikning boshqa tashkiliy-
huquqiy shakllari oldidagi afzalliklari quyidagilar:
— ishbilarmonlikning yakka xo‘jalik shakliga qaraganda
shirkatchilik o‘zining pul mablag‘lari bilan biroz quvvatliroq;
— majburiyatlar bo‘yicha yuqori javobgarlikka egalik xo‘jalik
shirkatchiligini mijozlarga ishonchli sherik qilib qo‘yadi;
— boshqaruvchining cheklangan sondagi shaxslar haqiqiy
a’zolar atrofida jamlanishi biror qarorning qabul qilinishida zaruriy
mustaqillik, erkinlik va tezkorlikni ta’minlaydi;
www.ziyouz.com kutubxonasi


63
— ijobiy iqlim (muhit) mavjudligi. Bunday shirkatlarda insonlar
ishni o‘z xohishlari bilan qabul qiladilar, psixologik jihatdan bir
- birini yaxshi tushunadilar, shuning natijasida ularning orasida
ijobiy iqlim doimiy ravishda saqlanib turadi.
— shirkatchilik a’zolarining o‘z ishiga yuqori darajadagi qiziqishi.
Shirkatchilik uchun foydali bo‘lgan barcha narsa uning har bir
a’zosi uchun ham foydalidir.
Xo‘jalik shirkatchiligining kamchiliklari:
— barqaror emaslik. Shirkatchilik ishbilarmonlikning eng
o‘zgaruvchan shakli hisoblanadi. Sheriklardan birining undan
chiqishi yoki o‘limi shirkatchilikning butunlay tarqalib ketishiga
sabab bo‘lishi mumkin. Bu kabi noaniqlik uzoq muddatli bitimlar
tuzilishini qiyinlashtiradi;
— a’zolarining cheklanmagan javobgarligi. Agar bitimda
ko‘rsatilmagan bo‘lsa, unda, har bir a’zo shirkatchilik qarzlari
oldida, o‘zining investitsiyadagi hissasidan qat’iy nazar, to‘la
javobgarlikka ega bo‘ladi, ya’ni biror a’zoning xatosi boshqa
a’zolarning ham xarob bo‘lishiga olib keladi.
Dunyo amaliyotida hozirgi davrgacha katta va kichik korxona-
larni ajratib beruvchi yagona mezon o‘rnatilmagan. Hozirgi vaqtda
ularda bir-biridan ajratuvchi alohida belgilarini aniqlash korxona-
larning muhim sohalar bo‘yicha umumlashma belgilari katalogini
(ro‘yxatini) bunyod etish orqali amalga oshirilmoqda. Bu belgilar
turkumiga: 
mulk shakli, ishlab chiqarishni tashkil qilish, bosh-
qarish, moliyaviy ta’minot, mahsulot sotish, ishchi xodimlar
tarkibi, soni va boshqalar kiradi.
O‘zbekiston Respublikasi qonunlariga ko‘ra kichik korxonalar
ularda ishlovchilar soniga qarab ajratiladi. Unga binoan, kichik
korxonalar turkumiga, odatda, quyidagi yangi bunyod etilayotgan
va amaldagi korxonalar kiradilar:
5- jadval
k
i
r
i
Y
a
t
r

O
k
i
h
c
i
K
o
r
k
i
M
a
d
t
a
o
n
a
S
p

o
k
n
a
d
0
0
1
0
0
1

0
4
0
4

0
1
0
1

5
h
s
i
l
i
r
u
Q
p

o
k
n
a
d
0
5
0
5

0
2
0
2

0
1
0
1

1
a
d
i
g
i
l
a
j

o
x
q
o
l
h
s
i
Q
p

o
k
n
a
d
0
3
0
3

0
2
0
2

5
5

1
t
a
m
z
i
x
y
i
h
s
i
a
M
a
d
h
s
i
t
a
s
r

o
k
p

o
k
n
a
d
0
2
0
2

0
1
0
1

5
5

1
www.ziyouz.com kutubxonasi


64
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 9-aprelda
e’lon qilingan ¹ 7-1987 sonli „
Xususiy mulkchilikni yanada
rag‘batlantirish, kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish haqida“gi
farmoniga binoan mulkchilik shaklidan qat’iy nazar kichik
korxonalar, kichik va mikro firmalar kabi tabaqalarga bo‘linadi va
shunga binoan o‘rtacha yillik ishchilar soni (tarmoqlarga qarab) 1
dan 10 gacha bo‘lganlari 
mikro va 10 dan 40 gacha bo‘lganlari
kichik korxona deb atalishi ko‘zda tutilgan.
Shuningdek, qonunda individual mehnat faoliyati bilan
shug‘ullanuvchi va shirkat (o‘rtoqlariga) birlashib ishlovchi
jismoniy shaxslarni ham kichik biznes subyektlari qatoriga kiritgan.
Kichik korxonalar quyidagilar tomonidan bunyod etilishi
mumkin:
— fuqarolar, ularning oila a’zolari va boshqa birgalikda mehnat
faoliyatini olib boruvchi shaxslar;
— davlat, ijara jamoalari, qo‘shma korxonalar, kooperativlar,
hissadorlik jamiyatlari, xo‘jalik jamoalari, shirkatchilar va boshqa
yuridik shaxs hisoblanuvchi korxona va tashkilotlar;
— davlat mulkini boshqarish huquqiga ega davlat idoralari;
— belgilangan idoralar, korxonalar, tashkilotlar va shaxslar
hamkorligida.
Bunda kichik korxonaning ta’sischisi ushbu korxona hisob-
lanadi.
Kichik korxona bunyod etilishi uchun quyidagilar zarur :
1. Kichik korxonani asoslaydigan mulk shaklini aniqlash.
2. Òa’sischini tanlash, agar kichik korxona ma’lum mulk egasining
mulki asosida bunyod etiladigan bo‘lsa, uning roziligini olish.
3. Òa’sis hujjatlarini tayyorlash.
4. Kichik korxona jamoasini unda yangi korxona bunyod etish
va ta’sis hujjatlarini tasdiqlash yuzasidan majlis o‘tkazish.
5. Kichik korxonani mahalliy davlat idoralarining ro‘yxatidan
o‘tkazish.
Kichik korxonalar orasida qo‘shma korxonalar alohida o‘rin
tutadi. Qo‘shma korxonalar — bu ikki yoki undan ortiq yuridik
shaxs, ya’ni korxonalar mulkini qo‘shish yo‘li bilan tashkil
qilingan korxonalardir. Ammo, amaliyotda xo‘jalik subyektlarni
xorijiy sheriklar bilan birgalikda tashkil qilayotgan korxonalargina
qo‘shma korxona deb aytilmoqda. Bu korxonalar mamlakatimizga
ilg‘or xorijiy texnologiya, boshqaruv tajribasi va qo‘shimcha
moliyaviy resurslarni (investitsiyani) olib kiradi va eksportni
kuchaytirish imkonini beradi.
www.ziyouz.com kutubxonasi


65
Qo‘shma korxonalar cheklangan javobgarlikka ega bo‘lgan
jamiyat (mas’uliyati cheklangan jamiyat — MChJ). Hissadorlik
jamiyati hamda qonun tomonidan cheklanmagan boshqa shakllarda,
soni cheklanmagan, ammo ikkitadan kam bo‘lmagan sheriklar
o‘rtasida tuzilgan shartnoma asosida bunyod etiladi. Qo‘shma korxona
ta’sischilari har ikkala tomondan ham yuridik yoki jismoniy shaxs
bo‘lishi mumkin.
Kichik biznesda jamoa korxonalarini bunyod etish keng
tarqalmoqda. Jamoa korxonasi — bu shunday xo‘jalik shakliki,
unda barcha mulk va olinadigan foyda uning mehnat jamoasiga tegishli
bo‘ladi. 
U quyidagicha tashkil bo‘lishi mumkin:
— mehnat jamoasi tomonidan davlat mulkini sotib olish yo‘li
bilan;
— uncha katta bo‘lmagan davlat korxonalarini jamoa korxo-
nalariga aylantirish yo‘li bilan;
— jismoniy va yuridik shaxslar mulkining ixtiyoriy tarzda
birlashtirish yo‘li bilan;
— davlat korxonalari mulkini (qaytarib bermaslik sharti bilan)
mehnat jamoalariga berish yo‘li bilan.
Kichik biznesda yuqorida qayd etilgan jamoa korxonalarini
tashkil qilish yo‘nalishlaridan asosiysi — mulkni sotib olishdir. U
quyidagi usullar bilan amalga oshirilishi mumkin: o‘z mehnat-
kashlariga aksiya sotish yo‘li bilan, shaxsiy omonatchilarni birlash-
tirish yo‘li bilan, ijaraga olish yo‘li bilan, bankdan yoki boshqa
korxonadan kredit olish yo‘li bilan.
Jamoa korxonalarining afzalliklari:
— jamoa mehnatidagi o‘sib boruvchi yangilikka intilish va
musobaqalashish, o‘zaro yordam va birdamlik. Bu korxona to‘la
mustaqil bo‘lib, u begonalarning aralashuvisiz o‘zi ishlab chiqargan
va sotadigan mahsulotiga, bajaradigan ishiga va ko‘rsatadigan
xizmatiga bo‘lgan talab asosida o‘z faoliyatini rejalashtiradi, kelajak
taraqqiyotini hamda korxonaning ishlab chiqarishini, ijtimoiy
rivojlanishini o‘zida, mehnat qiluvchilarning shaxsiy daromadini
qanday oshirishni o‘zi mustaqil belgilaydi. Jamoa korxonasi har
bir ishlovchisining shaxsiy hissasi (ulushi) uning bajaradigan
mehnatiga qarab belgilanadi.
Jamoa korxonalarining kamchiligi: guruhiy egoizm xavfi—
yig‘ilgan jamg‘arma miqdoriga putur yetkazib, iste’molni oshirishga
intilish.
5 — Iqtisodiyot va tadbirkorlik
www.ziyouz.com kutubxonasi


66
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
1. Kichik biznesda qanday tadbirkorlik shakllari mavjud?
2. Xususiy tadbirkorlik xo‘jalik yuritishning qanday tashkiliy-huquqiy
shakli hisoblanadi?
3. Xususiy tadbirkorlikning ijobiy va salbiy jihatlarini sanab o‘ting.
4. O‘rtoqlikning nechta turi mavjud?
5. Komandit shirkatchiligi nima?
6. Kimlar komanditlar deb ataladi?
7. Qo‘shma korxonalar deb nimaga aytiladi?
16. Biznes-reja
16. Biznes-reja
16. Biznes-reja
16. Biznes-reja
16. Biznes-reja
Har qanday ishni boshlashdan oldin uning rivoji haqida qaror-
larni qabul qilish lozim. Biznes-reja ularni anglab olishning eng
yaxshi vositasidir.
Òadbirkorlik — bu keng ma’noda ijod qilish demakdir. Ammo
tadbirkorlik sohasida birinchi qadamlarni qo‘yishni aniq hisob-
kitoblarsiz va o‘z kelajagini oldindan ko‘ra bilishsiz amalga oshirib
bo‘lmaydi.
Biznes-reja nima uchun kerak, degan savolga quyidagicha javob
berish mumkin:
— Biznes-reja firma (korxona) faoliyatida yangi sohalarni
o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan korxona rivojining rejasidir.
— Biznes-reja yangi tashkil topgan korxonalar uchun ham,
ma’lum rivojlanish bosqichida bo‘lgan iqtisodiy tashkilotlar uchun
ham ishlab chiqilishi mumkin.
Biznes-reja quyidagi muhim vazifalarni hal etadi.
1. Korxonaning kelgusidagi turg‘unlik va hayotga moslasha olish
darajasini aniqlaydiki, ishbilarmonlik faoliyatidagi tavakkalchilik
darajasini pasaytiradi.
2. Rivojlanishning sifat va miqdor ko‘rsatkichlar tizimi
ko‘rinishida biznes istiqbollarini aniqlashtiradi.
3. Firmani kuchli investorlar tomonidan qo‘llab-quvvatlashga,
ularning e’tibori va qiziqishini firmaga jalb qilishga yordam beradi.
4. Rejalashtirish uchun qimmatli bo‘lgan tajribaga ega bo‘lishga,
tashkilotga uning ishchi muhitiga kelajak nuqtayi nazaridan qarashga
yordam beradi.
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, tashkilotning an’anaviy
rejasidan farqli ravishda biznes-reja ishbilarmon tashkilotning
nafaqat ichki maqsadlarini, balki yangi ishga foydali bo‘luvchi
tashqi maqsadlarini ham o‘z ichiga oladi, kelgusi biznesdan
?
??
??
www.ziyouz.com kutubxonasi


67
manfaatdorlar sifatida investorlardan tashqari xaridor—iste’mol-
chilar, ta’minotchilarni ham olishi mumkin.
Yangi ish boshlayotgan tadbirkor uchun biznes-reja bu
investorlar (sarmoyadorlar) e’tiborini o‘ziga qaratuvchi yagona
vositadir. Biznes-rejaning tuzilish darajasi uning jiddiyligi va
ishonchliligi ko‘rsatkichi bo‘lib hisoblanadi.
Odatda, biznes tadbirkorlar bilan investorlar (masalan,
banklar) orasidagi o‘zaro bitishuvlarning boshlang‘ich nuqtasidir.
Chet ellik korxonalar bilan muzokaralar olib borishda biznes-
reja ayniqsa muhim.
Biznes-reja quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:
— titul varag‘i;
— qisqacha kirish qismi;
— (agar korxona faoliyat ko‘rsatayotgan bo‘lsa) biznesning
qisqa tarixi;
— ishlab chiqiladigan mahsulot yoki ko‘rsatiladigan xizmatlar;
— tarmoqdagi ish holati;
— raqobatchilar hamda raqobat strategiyasining tanlanishi;
— ishlab chiqarish rejasi;
— marketing rejasi;
— tashkiliy reja;
— moliyaviy reja va tavakkalchilik darajasining bahosi;
— tadqiqotlar rejasi;
— ilova.
Bu bo‘limlarning har biriga qisqacha to‘xtalib o‘tamiz.
Biznes-rejaning titul varaqasida quyidagilar albatta bo‘lishi shart :
a) korxonaning nomi;
b) taklifning maqsadi (moliya uchun ariza, hamkorlik loyihasi
va h.k.);
d) korxonaning joylashgan o‘rni, telefon va telefaks raqamlari
(direktor yoki suhbatni olib boradigan shaxslar);
e) direktor va biznes-rejani tuzgan odamning to‘la ismi-sharifi;
f) reja tuzilgan sana (oy va yil).
Mundarija biznes — rejaga kiruvchi hamma narsa aniq yoritilishi
va ularning betlari ko‘rsatilishi kerak.
Kirish qismi
Kirish qismi
Kirish qismi
Kirish qismi
Kirish qismi
Odatda, kirish qismi eng oxirida, biznes-reja tuzilgandan so‘ng
yoziladi. U biznes-rejaning asosiy maqsadlarini va xulosalarini o‘zida
aks ettirishi lozim.
www.ziyouz.com kutubxonasi


68
Kirish qismi, odatda, qisqa, uch-to‘rt betdan eng maqbuli
bir betdan iborat bo‘lishi kerak. Biznes-rejani ko‘rib chiquvchilar
kirish qismidan biznes-reja to‘g‘risida ma’lum tasavvurga ega
bo‘lishlari kerak. Kirish qismi—biznes-rejani investorga „sotuvchi“
dir. Shuning uchun u shunday yozilishi lozimki, o‘qigan kishida
biznes-rejaning davomini o‘qishga istak tug‘ilsin. Ya’ni kirish qismi
o‘zining sifati, kuchli investorlar faoliyatining o‘ziga xosligini
hisobga olish bilan ajralib turishi kerak.
Biznes tarixi
Biznes tarixi
Biznes tarixi
Biznes tarixi
Biznes tarixi
Bu bo‘lim korxona ma’lum rivojlanish bosqichini o‘tagan
bo‘lgan hollardagina tuziladi. Bu bo‘limda ma’lumotlar, asosan,
tashqi o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, unda biznes tarixi,
real yutuqlari keltirilishi lozim.
Faoliyat yakunlarini, erishilgan yutuqlarni, belgilangan maq-
sad va oriyentirlar bilan bog‘liq zarur miqdoriy ko‘rsatkichlarda
ifodalash kerak.
Ishlab chiqiladigan mahsulot yoki xizmat ko‘rsatilish
Ishlab chiqiladigan mahsulot yoki xizmat ko‘rsatilish
Ishlab chiqiladigan mahsulot yoki xizmat ko‘rsatilish
Ishlab chiqiladigan mahsulot yoki xizmat ko‘rsatilish
Ishlab chiqiladigan mahsulot yoki xizmat ko‘rsatilish
turining tavsifi
turining tavsifi
turining tavsifi
turining tavsifi
turining tavsifi
Òadbirkor ham, investor ham bozorga qanday mahsulot yoki
xizmat ko‘rsatish turini bozorga tavsiya qilinishini aniq bilishi
kerak, ya’ni biznes-reja bo‘lg‘usi tovarning barcha detallarigacha
o‘zida ifodalashi kerak.
Biznes-rejaning bu bo‘limida tovarning kimyoviy, fizik,
mexanik va h.k. xossalari ham keltirilishi zarur. Uni qo‘llash
usullarini tavsiya etishda asosiy sohalarini va qo‘shimcha sohalarini
ham ajratib ko‘rsatish kerak.
Xaridorga ayni shu mahsulotni sotib olishni tushuntirish lozim.
Bu bo‘limda tovarning taxminiy bahosi, sotilgandan so‘ng
ko‘rsatiladigan texnik xizmatning taxminiy darajasi keltirilishi lozim.
Agar tovar xossalarida, uni sotishda doimiylik, mavsumiylik
xususiyatlari bo‘lsa, uni alohida ko‘rsatish zarur (masalan,
avtomobillar—doimiy tovar, bolalar chang‘isi—mavsumiy tovar).
Òarmoqdagi ahvol tahlili
Òarmoqdagi ahvol tahlili
Òarmoqdagi ahvol tahlili
Òarmoqdagi ahvol tahlili
Òarmoqdagi ahvol tahlili
Biznes-rejaning ushbu bo‘limida tarmoqdagi ahvolni tahlil
qilishda, uning bozordagi absolut miqdorlari qanday, u o‘sish,
turg‘unlik yoki kamayish tendensiyalariga xos ekanligini ko‘rsatib
www.ziyouz.com kutubxonasi


69
o‘tish lozim. Bozor ulushini, raqobatchilarni va boshqa tarmoqqa
daxldor omillarni hisobga olish zarur.
Raqobatchilarni baholash va o‘z raqobat strategiyasini aniqlash.
Ko‘pchilik tadbirkorlar bozordagi raqobatning kuchiga unchalik
ham ahamiyat berishavermaydi va ular „bizda raqobat yo‘q“ deyish
bilan cheklanadilar. Lekin firma tarmoqda ma’lum mahsulotni ishlab
chiqaruvchi yagona firma bo‘lsa ham, u raqobatchi kuchlar bilan
to‘qnash kelishi mumkin, ta’minotchilar tomonidan, xaridorlar
tomonidan bo‘lishi mumkin.
O‘zbek tadbirkorlari shuni esdan chiqarmasliklari kerakki,
bizning bozorda ularga kuchli raqobatchi sifatida xorijiy kompa-
niyalar o‘zlarining sifatli, arzon va bejirim mahsulotlari bilan
xaridorlarni o‘zlariga jalb qilishlari mumkin.
Demak, bizning korxonalar bu raqobat kurashida o‘zlarining
bilim, malakalariga va ko‘proq jahon bo‘yicha sinalgan va qo‘llanilgan
raqobat strategiyasiga ega bo‘lishlari kerak.
Ishlab chiqarish rejasi
Ishlab chiqarish rejasi
Ishlab chiqarish rejasi
Ishlab chiqarish rejasi
Ishlab chiqarish rejasi
Bu bo‘limni yozishdagi asosiy qoida u sodda tilda yozilishi
murakkab texnik atamalar ishlatilmasligi zarur, chunki uni
o‘quvchilar, odatda, maxsus injenerlik ma’lumotiga ega bo‘lmasliklari
mumkin. Shu bilan birga, moliya bilan ta’minlovchilar ishlab
chiqarish muammolari va ularning asoslanishiga qiziqadilar, demak,
ishlab chiqarish tizimining asosiy komponentlari biznes-rejada
bo‘lishi kerak.
Ishlab chiqarish rejasida texnik izohlashdan tashqari ishlab
chiqarish xarajatlarining iqtisodiy hisob-kitoblari bo‘lishi lozim.
Marketing rejasi
Marketing rejasi
Marketing rejasi
Marketing rejasi
Marketing rejasi
Ko‘zlangan maqsadlarga erishish uchun firma o‘z tovari uchun
samarali bozorni yaratishi lozim. Bunday bozorni tashkil etishning
asosiy qadamlari biznes-rejaning marketing bo‘limida beriladi.
Yaxshi mahsulotni ishlab chiqarishning o‘zi yetarli emas.
Bundan tashqari bu tovar xaridorlarini ham topa bilishi, ya’ni
tovarni sotib oladigan xaridorni jalb etishi zarur.
Òashkiliy reja
Òashkiliy reja
Òashkiliy reja
Òashkiliy reja
Òashkiliy reja
Òashkiliy rejada mulk shakli, boshqarish masalalari, javob-
garlikning taqsimlanishi, firmaning tashkiliy tuzilmasi turi yori-
tilishi kerak.
www.ziyouz.com kutubxonasi


70
Rejani tuzishda mo‘ljal sifatida quyidagi savollarga javob berish lozim:
1. Korxonaning mulk shakli qanday?
2. Hissador tashkilot yoki hissadorlar (ba’zida hissadorlar
ro‘yxatini keltirish tavsiya qilinadi).
Agar firma bir necha yildan beri faoliyat yuritayotgan bo‘lsa,
u holda firma mulkining shakllanish tarixi va undagi shakllanish
jarayonlarini ko‘rsatib o‘tish kerak.
Moliyaviy reja
Moliyaviy reja
Moliyaviy reja
Moliyaviy reja
Moliyaviy reja
Har qanday moliyaviy rejada bo‘lgani kabi biznes-rejaning
moliyaviy qismi o‘zida uchta asosiy hujjatni jamlashi shart: 
tashkilot
balansi; foyda va zarar rejasi; pul mablag‘lari harakatini bashorat
qilish.
Biznes-rejaning moliyaviy bo‘limida eng asosiy hujjat jadval
ko‘rinishidagi birinchi va oxirgi bir yillik realizatsiya bo‘yicha aktiv
va passivlarning umumiy ko‘rsatkichlaridir. Bu hujjat korxona
faoliyatini baholash va korxona pul mablag‘larini o‘tkazish kerakligi
to‘g‘risida bank mutaxassislariga javob berish uchun asos bo‘ladi.
Moliyaviy rejaning yakuniy bosqichi korxonaning zarar ko‘rmaslik
hisob-kitobi hisoblanadi. Buning uchun qancha mahsulot ishlab
chiqarish va sotish kerakligi hamda korxonaning foyda olish shartlari
aniqlanadi. Hisoblar faqat ikki usul bilan olib borilishi kerak: sonli
yoki grafik usullarida, ya’ni sotish hajmining bashorati, pul xarajatlari
tushumlari va xarajatlar balansi, daromad va xarajatlar jadvali, jamlovchi
aktiv va passivlar balansi, zararsizlik nuqtasiga erishish grafigi.
Bo‘limning oxirgi qismida, odatda, korxonaning moliyaviy
strategiyasi yoritilishi kerak.
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
Òakrorlash uchun savollar
1. Biznes-rejaning ahamiyatini tushuntirib bering.
2. Biznes-reja qanday vazifalarni hal etadi?
3. Biznes-rejaning tashkilotning an’anaviy rejasidan farqini tushuntirib
bering.
4. Biznes-reja qanday tarkibiy qismlardan tashkil topadi?
17. Buxgalteriya hisobining elementlari
17. Buxgalteriya hisobining elementlari
17. Buxgalteriya hisobining elementlari
17. Buxgalteriya hisobining elementlari
17. Buxgalteriya hisobining elementlari
Korxona, muassasa va tashkilot ishiga rahbarlik qilish uchun
ma’lum bir muddatga uning ixtiyoridagi mablag‘lar, ularning tashkil
topish manbalari holati haqidagi ma’lumotlar zarur. Buning uchun
?
??
??
www.ziyouz.com kutubxonasi


71
buxgalteriya balansi tuziladi. Balans ma’lum bir muddatga, asosan,
hisob ma’lumotlari asosida tuziladi. Unda korxona mablag‘lari pul
shaklida iqtisodiy jihatdan guruhlangan holda aks ettiriladi.
Demak, buxgalteriya balansi — korxona mablag‘lari va ularning
tashkil topish manbalari holatini pul shaklida guruhlash va aks
ettirish usulidir. Odatda, balans har oyning 1-kuniga, ikki qismga
bo‘lingan jadval shaklida tuziladi. Balansning chap qismi 
aktiv
deb atalib, unda xo‘jalik mablag‘lari turlarining holati, o‘ng qismi
passiv deb atalib, unda xo‘jalik mablag‘larining tashkil topish
manbalari va ulardan foydalanish aks ettiriladi.
Balansning tuzilishi quyidagicha ifodalanadi:
BALANS
BALANS
BALANS
BALANS
BALANS

Yüklə 0,96 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin