Umumiy ma'lumoti tayyori. Doc


 Biznesda sof xarajatlarning turlari



Yüklə 1,04 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə77/149
tarix11.06.2023
ölçüsü1,04 Mb.
#128723
1   ...   73   74   75   76   77   78   79   80   ...   149
Bozor iqtisodiyoti va biznes asoslari

15.2. Biznesda sof xarajatlarning turlari 
 
Har qanday firma kapital negiziga quriladi. Kapital foyda topish maqsadida 
firmaga qo’yilgan puldir. Bu pul firmaning o’z mablag’i va bankdan qarzga olingan 
puldan iborat bo’lib, asosiy aylanma kapitalni tashkil etadi (ular MDH 
mamlakatlarida asosiy va oborot fondlari deb yuritiladi). Asosiy kapital — bino-
inshoat, mashina-uskunalarga sarflanadi, ular uzoq xizmat qiladi, masalan, bino 100 
yil, mashina 5—10 yil, inshoat 200 yil ishga yarab turadi. Хizmat qilish davriga 
qarab ularning qiymati har yili qisman yaratilgan tovarlarga o’tadi, mahsulot 
sotishdan bu qism pul shaklida yana firmaga qaytib keladn. Shu qism amortizatsiya 
deyiladi. Masalan, tikuvchilik stanogi 500 ming so’m turadi va 5 yil xizmat qiladi. Har 
yili uning yordamida 50 ming metr gazlama to’qiladi, bu gazlama narxi 2,5 million 
so’m turadi, shundan 100 ming so’m stanokning amortizatsiyasi hisoblanadi va u 
stanok narxiga nisbatan 20 foizni gashkil etadi. 
Ishlab chiqarish uchun ashyoviy resurslar (xomashyo, yarim fabrikat, yoqilg’i, 
elektr energiya, har xil materiallar) va ish kuchi kerak, ularni olish uchun ketadigan 
pul oborot kapitali (fondi) deb ataladi. Ashyoviy resurslar uzoq xizmat qilmaydi, 
darhol ishlatiladi va ularning qiymati yaratilgan tovarlarga bir yo’la o’tadi. YAna 
gazlama misoliga qaytsak, uinng 2,5 million so’mdan iborat bir yillik qiymatida 100 
ming so’m amortizatsiya bo’lsa, xomashyo, yoqilg’i, materiallar qiymati 1 million 
so’mga boradi. Ularni olish uchun ajratilgan pul aylanma kapitaldir. Bu pul faqat 200 
ming so’m, chunki u bir yilda 5 marta aylanadi yoki qayta muomalaga kiradi. Bu pul 
gazlama sotilgach, firmaga qaytib keladi, unga yana ashyoviy resurslar olinadi. Bu 
pul yiliga 5 marta aylanganidan ashyoviy resurslar qiymati 1 million so’m bo’ladi. 
Firma o’zining pul shaklidagi kapitalni bozorda resursga aylantiradi. Resurslar ishlab 
chiqarishda qo’llanib, tovarlar va xizmatlar yaratiladi, ular bozorda sotilgach, firma 
kapitali qaytadan pul shakliga keladi. Firma kapitali bozorga pul shaklida chiqsa, u 
bozordan resurs shakliga kirib ishlab chiqarishga uning omillari sifatida qaytadi. Bu 
erda tovar va xizmatlar shaklida yana qayta bozorga chiqadi va u erda avval pul 
shaklini olib, so’ngra biror narsa sotib olingach, rssurslarga aylanada. Хullas, 
tadbirkor kapitali turli bosqichlardan o’tib, turli shakllarga kiradi va shu yo’sinda 
doiraviy (aylanma) harakatda bo’ladi. 
Firmannng faoliyati bozordan resurs sotib olishdan boshlanadi. Firma 
moddiy resurslar, ya’ni asbob-uskunar, stanoklar, transport va aloqa vositalari, 
xomashyo, yoqilg’i, har xil materiallarni, mehnat bozoridan ish kuchini sotib oladi, 
ya’ni ishchilarni ishga yollaydi. Kerak bo’lsa binolar va erni ham sotib oladi. 
Mabodo zarurat bo’lmasa, ularni ijaraga olib, xaqini to’laydi. Iqtisodiy rssurslar 
uchun qilingan sarf ishlab chiqarish xarajatlariga aylanadi. 
YAratilgan tovarlar va xizmatlar, bajarilgan ish birligi uchun sarflangan 
pul firmaning ishlab chiqarish xarajatlari deyiladi. 
Хarajatsiz hech qandan iqtisodiy faoliyat yuz bermaydi, binobarin, foyda 
topish mumkin emas. Tadbirkorlar orasida «xarajatsiz harakatning natijasi nolga 
teng» degan hazil-mutoyiba gap yuradi. Bu gapning tagida chuqur ma’no bor. Ishlab 
PDF created with pdfFactory trial version 
www.pdffactory.com


110 
chiqarish albatta resurslarni talab qiladi, resurslarni esa hsch kim tekinga bermaydi, 
ularni sotib olishi kerak. Foydani imkoni boricha ko’paytirishga intilmaydigan 
firma bo’lmaydi, bunga erishish uchun xarajatlarni imkonn boricha pasaytirish 
talab etiladi. 
Bozordagi narx o’zgarmagan sharoitda foydani ko’paytirish sharti xarajatlarni 
kamaytirishdan iborat. 
Хarajatlar moddiy resurslar uchun sarflanadigan pul (moddiy resurslar sarfi), 
ish xaqi, har xil mukofotlar, ijtimoiy (sotsial) sug’urta ajratmalari kabi mehnat 
sarflari va tadbirkorni qoniqtiradigan pul daromadidan iborat. Tadbirkor 
ishbilarmonlik qobiliyati va zimmasiga mas’uliyatni olib tavakkaliga ish qilgani 
uchun el qatori foyda olishi kerakki, uning topadigan daromadi hech bo’lmaganda 
yuqori ish xaqidan kam bo’lmasligi shart. Agar tadbirkor shunday daromad topmasa, 
tadbirkorlik qilib, halovatini yo’qotishdan ko’ra yollanib ishlagani ma’qul. Aytaylik, 
malakali ishchi oyiga 8000 so’m topadi, tadbirkorning ko’radigan odatdagi foydasi 
bundan kam bo’lmagandagina u biznesga qo’l uradi. Mahsulot arzon-garov, ya’ni 
faqat xarajatni qoplaydngap narxda sotilganda ham tadbirkor foyda oladi, o’z ishini 
tashlab ketmaydi. 
Bozor iqtisodiyotida tanlash qoidasi va zimmaga tushgan xarajat, ya’ni 
iqtisodiy xarajat mavjud. 
Ishlab chiqarish uchun tanlab olingan resurslarni eng qulay ishlatgan sharoitlar 
xarajatlar, ya’ni o’z ishiga jalb etish uchun resurslar egalariga to’langan pul zimmaga 
tushgan xarajatlar yoki iqtisodiy xarajatlar deb ataladi. 
Muayyan bir resursni har xil ishlatish mumkin. Masalan, metalldan 
avtomashina, traktor, ekskavator, stanok, tramvay ishlab chiqarish mumkin. Bulardan 
qaysi birini ishlab chiqarish uchun resurs jalb etilsa, shunga ketgan xarajat iqtisodiy 
xarajat hisoblanadi. Binobarin, iqtisodiy xarajatlar muqobil ravishda tanlangan 
faoliyat xarajatlaridir. 
Хarajatlarni ishlab chiqarish doirasi bilan cheklab bo’lmaydi. Ular har xil 
xizmatlarga, chunonchi, savdo-sotiq, davolash, o’qitish, moliyaviy ish yuritish
maslahat berish xizmatlariga ham taalluqli. Tovarlarni oldi-sotdi qilish, ya’ni savdo 
xizmati ko’rsatish bilan bog’liq bo’lgan xarajatlar muomala xarajatlari deyiladi. 

Yüklə 1,04 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   73   74   75   76   77   78   79   80   ...   149




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin