30 Pul artımı və inflyasiya Dr. Elşən bağirzadə Pulun mənası



Yüklə 1,49 Mb.
tarix18.05.2020
ölçüsü1,49 Mb.

30

  • Dr. Elşən BAĞIRZADƏ

Pulun mənası

  • Pul insanların digər insanlardan müntəzəm olaraq əmtəə və xidmətlər satın almaq üçün istifadə etdikləri vasitələr qrupudur.

İNFLYASİYANIN KLASSİK NƏZƏRİYYƏSİ

  • İnflyasiya qiymətlərin ümumi səviyyəsində artım deməkdir.
  • Hiperinflyasiya fövqəladə yüksək inflyasiya səviyyəsidir.

İNFLYASİYANIN KLASSİK NƏZƏRİYYƏSİ

  • İnflyasiya: Tarixi aspektlər
    • 60 ildən çoxdur ki, qiymətlər ildə orta hesabla 5% yüksəlmişdir.
    • Deflyasiya orta qiymət səviyyəsinin azalmasıdır və ABŞ-da XIX əsrdə baş vermişdir.
    • Hiperinflyasiya məsələn, 1920-ci illərin Almaniyasında olduğu kimi çox yüksək inflyasiya səviyyəsini ifadə edir.

İNFLYASİYANIN KLASSİK NƏZƏRİYYƏSİ

  • İnflyasiya: Tarixi aspektlər
    • 1970-ci illərdə qiymətlər ildə 7 faiz artmışdır.
    • 1990-cı illərdə qiymətlər ildə orta hesabla 2 faiz artmışdır.

İNFLYASİYANIN KLASSİK NƏZƏRİYYƏSİ

  • Pulun miqdarı nəzəriyyəsi qiymət səviyyəsinin və inflyasiya dərəcəsinin uzunmüddətli faktorlarını izah etmək üçün istifadə edilir.
  • İnflyasiya ümumilikdə iqtisadiyyatla bağlı fenomendir və ilk olaraq və əsasən iqtisadiyyatın mübadilə vasitəsinin dəyəri ilə əlaqədardır.
  • Nə vaxt qiymətlərin ümumi səviyyəsi yüksəlir, onda pulun dəyəri də aşağı düşür.

Pul təklifi, Pul tələbi və Monetar tarazlıq

  • Pul təklifi Federal Ehtiyatlar Sistemi tərəfindən nəzarət olunan siyasi dəyişəndir.
    • Açıq bazar əməliyyatları kimi alətlər vasitəsilə Federal Ehtiyatlar Sistemi pulun təklif həcminə birbaşa nəzarət edir.

Pul təklifi, Pul tələbi və Monetar tarazlıq

  • Pul tələbinin faiz dərəcələri və iqtisadiyyatda qiymətlərin orta səviyyəsi kimi müxtəlif determinantları vardır.

Pul təklifi, Pul tələbi və Monetar tarazlıq

  • Əhali pulu ona görə əlində saxlayır ki, o mübafilə vasitəsidir.
    • Əhali əmtəə və xidmətlərin qiymətlərindən asılı olaraq əlində pul saxlayır.

Pul təklifi, Pul tələbi və Monetar tarazlıq

  • Uzunmüddətli dövrdə ümumi qiymət səviyyəsi pul təklifi ilə pula olan tələbin bir-birinə bərabər olduğu səviyyəyə uyğunlaşır.

Qrafik 1: Pul təklifi, pul tələbi və tarazlıq qiymət səviyyəsi

  • Copyright © 2004 South-Western
  • Pulun
  • miqdarı
  • Pulun
  • dəyəri,
  • 1
  • /
  • P
  • Qiymət
  • Səviyyəsi,
  • P
  • FED tərəfindən
  • təyin edilən miqdar
  • Pul təklifi
  • 0
  • 1
  • (Aşağı)
  • (Yüksək)
  • (Yüksək)
  • (Aşağı)
  • 1
  • /
  • 2
  • 1
  • /
  • 4
  • 3
  • /
  • 4
  • 1
  • 1.33
  • 2
  • 4
  • Pulun
  • tarazlıqf
  • dəyəri
  • Tarazlıq
  • qiymət
  • səviyyəsi
  • Pul
  • tələbi
  • A

Qrafik 2: Monetar inyeksiyanın təsirləri

  • Copyright © 2004 South-Western
  • Pulun
  • miqdarı
  • Pulun
  • Dəyəri,
  • 1
  • /
  • P
  • Qiymət
  • Səviyyəsi,
  • P
  • Pul
  • tələbi
  • 0
  • 1
  • (Aşağı)
  • (Yüksək)
  • (Yüksək)
  • (Aşağı)
  • 1
  • /
  • 2
  • 1
  • /
  • 4
  • 3
  • /
  • 4
  • 1
  • 1.33
  • 2
  • 4
  • M1
  • MS1
  • M2
  • MS2
  • 2. . . . pulun
  • dəyərini
  • azaldır
  • . . .
  • 3.
  • . qiymət
  • səviyyəsini
  • qaldırır.
  • 1. Pul
  • təklifindəki
  • artım . . .
  • A
  • B

İNFLYASİYANIN KLASSİK NƏZƏRİYYƏSİ

  • Pulun miqdarı nəzəriyyəsi
    • Qiymət səviyyəsinin necə müəyyən edildiyi və zaman keçdikcə onun nə üçün dəyişdiyi pulun miqdar nəzəriyyəsi vasitəsilə açıqlanır.
      • İqtisadiyyatda pulun mövcud olan miqdarı pulun dəyərini müəyyən edir.
      • İnflyasiyanın ilkin səbəbi pulun miqdarındakı artımdır.

Klassik Dixotomiya və Monetar Neytrallıq

  • Nominal dəyişənlər monetar vahidlərlə ölçülən dəyişənlər.
  • Real dəyişənlər fiziki vahidlərlə ölçülən dəyişənlər.

Klassik Dixotomiya və Monetar Neytrallıq

  • Deyvid Hyum və digərlərinə görə, real iqtisadi dəyişənlər pul təklifində baş verən dəyişikliklər ilə dəyişmir.
    • Klassik dixotomiyaya görə real və nominal dəyişənlərə müxtəlif müxtəlif güclər təsir göstərir.
  • Pul təklifindəki dəyişikliklər nominal dəyişənlərə təsir göstərir, ancaq real dəyişənlərə göstərmir.

Klassik Dixotomiya və Monetar Neytrallıq

  • Monetar neytrallıq monetar dəyişikliklərin real dəyişənlər üçün əsas olmamasını ifadə edir.

Pulun Dövriyyə Sürəti və Miqdar Tənliyi

  • Pulun dövriyyə sürəti bir vahid pulun iqtisadiyyatda dövr edərək bir cibdən digərinə hansı tezliklə hərəkət etdiyini göstərir.

Pulun Dövriyyə Sürəti və Miqdar Tənliyi

  • V = (P  Y)/M
    • Burada: V = pulun dövriyyə sürəti
      • P = qiymət səviyyəsi
      • Y = istehsalın həcmi
      • M = pulun miqdarı

Pulun Dövriyyə Sürəti və Miqdar Tənliyi

  • Tənliyin aşağıdakı kimi yazılışı Miqdar Tənliyini verir:
  • M  V = P  Y

Pulun Dövriyyə Sürəti və Miqdar Tənliyi

  • Miqdar tənliyi məhsul istehsalının nominal dəyərinin (P Y) pulun miqdarına (M) nisbətidir.

Pulun Dövriyyə Sürəti və Miqdar Tənliyi

  • Miqdar tənliyi iqtisadiyyatdakı pulun miqdarındakı artımın üç digər dəyişəndən birində öz əksini tapmalıdır:
    • qiymət səviyyəsi qalxmalı,
    • istehsal həcmi artmalı və ya
    • pulun dövriyyə sürəti azalmalıdır.

Qrafik 3: Nominal ÜDM, Pulun Miqdarı və Pulun Dövriyyə Sürəti

  • Copyright © 2004 South-Western
  • İndekslər
  • (1960 = 100)
  • 2,000
  • 1,000
  • 500
  • 0
  • 1,500
  • 1960
  • 1965
  • 1970
  • 1975
  • 1980
  • 1985
  • 1990
  • 1995
  • 2000
  • Nominal ÜDM
  • Pulun dövriyyə sürəti
  • M2

Pulun Dövriyyə Sürəti və Miqdar Tənliyi

  • Tarazlıq Qiymət Səviyyəsi, İnflyasiya Dərəcəsi və Pulun Miqdar Nəzəriyyəsi
    • Pulun dövriyyə sürəti zaman keçdikcə sabit qalır.
    • Dövriyyə sürəti sabit olduğu üçün, mərkəzi bank pulun miqdarını (M) dəyişdikdə, istehsalın nominal dəyəri də bu dəyişikliyə mütənasib dəyişir (P  Y).
    • Pul neytral olduğundan məhsul istehsalına təsir göstərmir.

NÜMUNƏVİ HADİSƏ: Dörd Hiperinflyasiya Dövründə Pul və Qiymətlər

  • Hiperinflyasiya hər ay 50 faizdən çox olan inflyasiyadır.
  • Hiperinflyasiya dövlətin xərclərini qarşılamaq üçün hədsiz pul çap etdiyi bəzi ölkələrdə baş verir.

Qrafik 4: Dörd Hiperinflyasiya Dövründə Pul və Qiymətlər

  • Copyright © 2004 South-Western
  • (a) Avstriya
  • (b) Macarıstan
  • Pul təklifi
  • Qiymət
  • səviyyəsi
  • Indeks
  • (Yan. 1921 = 100)
  • Indeks
  • (İyul 1921 = 100)
  • Qiymət
  • səviyyəsil
  • 100,000
  • 10,000
  • 1,000
  • 100
  • 1925
  • 1924
  • 1923
  • 1922
  • 1921
  • Pul təklifi
  • 100,000
  • 10,000
  • 1,000
  • 100
  • 1925
  • 1924
  • 1923
  • 1922
  • 1921

Qrafik 4: Dörd Hiperinflyasiya Dövründə Pul və Qiymətlər

  • Copyright © 2004 South-Western
  • (c) Almaniya
  • 1
  • İndeks
  • (Yan. 1921 = 100)
  • (d) Polşa
  • 100,000,000,000,000
  • 1,000,000
  • 10,000,000,000
  • 1,000,000,000,000
  • 100,000,000
  • 10,000
  • 100
  • Pul
  • təklifi
  • Qiymət
  • səviyyəsi
  • 1925
  • 1924
  • 1923
  • 1922
  • 1921
  • Qiymətl
  • səviyyəsi
  • Pul
  • təklifi
  • İndeks
  • (Yan. 1921 = 100)
  • 100
  • 10,000,000
  • 100,000
  • 1,000,000
  • 10,000
  • 1,000
  • 1925
  • 1924
  • 1923
  • 1922
  • 1921

İnflyasiya vergisi

  • Dövlət pul çap etməklə gəlirlərini artırdıqda, inflyasiya vergisi tətbiq etmiş olur.
  • İnflyasiya vergisi pulu olan hər kəsin ödədiyi vergidir.
  • Dövlət institutlarının dövlət xərclərini azaltmaq kimi fiskal islahatları inflyasiyanı dayandırır.

Fişer Effekti

  • Fişer effekti nominal faiz dərəcəsinin inflyasiya dərəcəsinə birə-bir uyğunlaşmasıdır.
  • Fişer effektinə görə inflyasiya dərəcəsi yüksəldiyi zaman nominal faiz dərəcəsi də həmin miqdarda yüksəlir.
  • Real faiz dərəcəsi isə eyni qalır.

Qrafik 5: Nominal Faiz Dərəcəsi və İnflyasiya Dərəcəsi

  • Copyright © 2004 South-Western
  • Faiz
  • (illik)
  • 1960
  • 1965
  • 1970
  • 1975
  • 1980
  • 1985
  • 1990
  • 1995
  • 2000
  • 0
  • 3
  • 6
  • 9
  • 12
  • 15
  • İnflyasiya
  • Nominal faiz dərəcəsi

İNFLYASİYANIN ZƏRƏRLƏRİ

  • Alıcılıq qabiliyyətini aşağı salır?
    • İnflyasiya insanların real alıcılıq qabiliyyətini azaltmır.

İNFLYASİYANIN ZƏRƏRLƏRİ

  • Ayaqqabı altlığı xərcləri
  • Menyu xərcləri
  • Nisbi qiymət təhrifləri
  • Vergi təhrifləri
  • Çaşqınlıq və narahatlıq
  • Sərvətlərin ədalətsiz təkrar bölgüsü

Ayaqqabı altlığı xərcləri

  • Ayaqqabı altlığı xərcləri inflyasiyanın insanları daha az pul saxlamağa sövq etdikdə israf olunan resurslardır.
  • İnflyasiya pulun real dəyərini azaldır, bununla da insanlar əllərindəki nağd pulu minimumlaşdırmağa çalışırlar.

Ayaqqabı altlığı xərcləri

  • Əldə nağd pulu azaltmaq və ya az saxlamaq, sizi tez-tez banka getməyə və pulunuzu faiz gətirən hesablarınızdan çəkməyə məcbur edəcəkdir.
  • Əldə daha az pul saxlamağın həqiqi zərəri sizin sərf etdiyiniz vaxt və narahatlıqdır.
  • Həmçinin, banka əlavə gedib-gəlmək sizin məhsuldar fəaliyyətlərinizə sərf etdiyiniz zamanı azaldır.

Menyu xərcləri

  • Menyu xərcləri dəyişkən qiymətlər səbəbindən yaranan xərclərdir.
  • İnflyasiyalı vaxtlarda qiymət listlərini və digər elan olunan qiymətləri yeniləmək zərurəti ortaya çıxır.
  • Bu digər məhsuldar fəaliyyətləri məhdudlaşdıran resurs istehlakı prossesidir.

Nisbi qiymət təhrifi və sərvətlərin səmərəsiz şəkildə bölüşdürülməsi

  • İnflyasiya nisbi qiymətləri təhrif edir.
  • İstehlakçı qərarları təhrif olunur və bazarlar resursları ən yaxşı şəkildə bölüşdürə bilmirlər.

İnflyasiyanın səbəb olduğu vergi təhrifi

  • İnflyasiya kapital gəlirlərinin həcmini şişirdir və bu tipli gəlirlər üzərində vergi yükünü artırır.
  • Belə bir şəraitdə proqressiv vergi sistemi olan ölkələrdə kapital gəlirləri daha ağır vergiyə cəlb olunur.

İnflyasiyanın səbəb olduğu vergi təhrifi

  • Nominal faiz dərəcəsinin bir hissəsinin, sadəcə olaraq, inflyasiyanı kompensasiya etməsinə baxmayaraq, gəlir vergisi əmanətlərdən əldə olunan nominal faizi gəlir kimi qəbul edir.
  • Vergidən sonra qalan real faiz dərəcəsi azalır və əmanət toplamaq stimulu zəifləyir.

Cədvəl 1: İnflyasiya əmanətlər üzərinə düşən vergi yükünü necə artırır

  • Copyright©2004 South-Western

Çaşqınlıq və narahatlıq

  • Federal Ehtiyatlar Sistemi (Mərkəzi Bank) pul təklifini artırdıqda və inflyasiya yaratdıqda hesablaşma vahidinin dəyərini azaldır.
  • İnflyasiya pul vahidinin müxtəlif vaxtlarda müxtəlif dəyərdə olmasına səbəb olur.
  • Buna görə inflyasiya şəraitində zaman keçdikcə real gəlirləri, xərcləri və mənfəətləri müqayisə etmək çox çətin olur.

Gözlənilməz inflyasiyanın xüsusi zərəri: sərvətlərin ədalətsiz təkrar bölgüsü

  • Gözlənilməz inflyasiya, sərvətləri əhali arasında nə xidmət, nə də ehtiyaca aidiyyəti olmayan şəkildə təkrar bölüşdürür.
  • Bu təkrar bölgülərin baş verməsinin səbəbi iqtisadyyatdakı bir çox borcların hesablaşma vahidi olan pul ilə təsbit olunmasıdır.

Xülasə

  • İqtisadiyyatdakı qiymətlərin ümumi səviyyəsi pul təklifi ilə pula olan tələbi tarazlaşdıracaq şəkildə dəyişir.
  • Mərkəzi bank pul təklifini artırdıqda, qiymət səviyyəsinin artmasına səbəb olur.
  • Pul təklifinin həcmindəki davamlı artım davamlı inflyasiyaya səbəb olur.

Xülasə

  • Monetar neytrallıq prinsipinə görə pulun miqdarındakı dəyişikliklər real dəyişənlərə deyil, nominal dəyişənlərə təsir edir.
  • Dövlət öz xərclərinin bir hissəsini sadəcə olaraq pul çap etməklə ödəyə bilər.
  • Dövlətlər bu “inflyasiya vergisindən” çox istifadə etdikdə, bu hiperinflyasiya ilə nəticələnir.

Xülasə

  • Fişer effektinə görə, inflyasiya dərəcəsi artdıqda nominal faiz dərəcəsi də eyni qədər artır, real faiz dərəcəsi isə dəyişməz qalır.
  • Əksər insanlar inflyasiyanın onların aldıqları şeylərin dəyərini artırmaqla, onları kasıblaşdırdığını hesab edirlər.
  • Lakin bu fikir yalnışdır, çünkü inflyasiya nominal gəlirləri də artırır.

Xülasə

  • İqtisadçılar inflyasiyanın altı zərərini müəyyən etmişlər:
    • Azalan pul ehtiyatları ilə bağlı ayaqqabı altlığı xərcləri,
    • Qiymətlərin tez-tez dəyişdirilməsi ilə bağlı menyu xərcləri,
    • Nisbi qiymətlərin dəyişkənliyinin artması,
    • Vergi məcəlləsinin indeksləşdirilməməsi səbəbindən vergi öhdəliklərində nəzərdə tutulmayan dəyişikliklər,
    • Hesablaşma vahidinin dəyişməsi ilə bağlı çaşqınlıq və narahatlıq,
    • Sərvətlərin debitorlarla kreditorlar arasında ədalətsiz təkrar bölüşdürülməsi.

Yüklə 1,49 Mb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə