YAŞil iNKİŞAF: enerji SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ alternativ məNBƏLƏR 2 yaşil iNKİŞAF



Yüklə 7,28 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/13
tarix09.12.2016
ölçüsü7,28 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Bakı - 2014
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ PREZİDENTİ YANINDA
STRATEJİ ARAŞDIRMALAR MƏRKƏZİ
YAŞIL İNKİŞAF: 
ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ 
ALTERNATİV MƏNBƏLƏR

- 2 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Ön söz  
 
8
Giriş    
11
Fəsil 1.  Yaşıl iqtisadiyyat 14
 
1.1.  Nəyə görə yaşıl iqtisadiyyat? 
14
 
1.2.  Yaşıl iqtisadiyyat nədir? 
15
 
1.3.  Yaşıl iqtisadiyyata təşəbbüs 
17
 
1.4.  Yaşıl iqtisadiyyatda fiskal siyasət 
21
 
1.5.   Yaşıl iqtisadiyyat və məşğulluq 
26
 
1.6.   Yaşıl iqtisadiyyat və beyin mərkəzləri 
31
 
1.7.  Yaşıl iqtisadiyyat və Korporativ Sosial Məsuliyyət 
34
 
1.8.   Yaşıl iqtisadiyyatın mənfi tərəfləri varmı? 
41
 
1.9.   Yaşıl iqtisadiyyat və Azərbaycan 
42
Fəsil 2.  Alternativ və bərpa olunan enerji mənbələri 51
 
2.1.   Giriş  
51
 
2.2.   Alternativ (bərpa olunan) enerji mənbələrinin  
 
 
əsas inkişaf prinsipləri  
54
 
2.3.   Sosial-iqtisadi inkişaf 
54
 
2.4.   Enerji resurslarına çıxış   
55
 
2.5.   Enerji təhlükəsizliyi  
56
 
2.6.  İqlim dəyişikliyi və ətraf mühitə təsirin azaldılması 
57
 
2.7.    AEM-in inkişafına mane olan baryerlər 
58
 
2.7.1.  Sosial-mədəni baryerlər  
58
 
2.7.2.  İnformasiya və məlumatlılıq baryerləri 
59
 
2.7.3.  Bazar uğursuzluqları və iqtisadi baryerlər  
60
 
2.8.  Alternativ (bərpa olunan) enerji mənbələrinin  
 
 
normativ-hüquqi çərçivədə inkişaf etdirilməsi  
61
 
2.9.   Yaşıl tarif (Feed-in Tariff) 
64
 
2.10.  Azərbaycanda alternativ (bərpa olunan) enerji  
 
 
mənbələrinin inkişaf perspektivi 
67
 
2.11.  Nəticə  
73
Mündəricat

- 3 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Fəsil 3. Enerji subsidiyaları 75
 
3.1.   Giriş 
75
 
3.2.   Enerji subsidiyalarının təsnifatı və hesablanması 
76
 
3.2.1.  Enerji subsidyalarının təsnifatı 
76
 
3.2.2.  Enerji subsidiyalarının hesablanması 
78
 
3.2.3.  Enerji subsidiyalarının tətbiqi 
81
 
3.3.   Subsidiyaların iqtisadi, sosial və ekoloji təsiri 
83
 
3.3.1.  Enerji subsidiyalarının iqtisadi təsiri 
83
 
3.3.2.  Enerji subsidiyalarının sosial təsiri 
87
 
3.3.3.  Enerji subsidiyalarının ekoloji təsiri 
88
 
3.4.   Enerji subsidiyaları islahatları, dünya təcrübəsi və Azərbaycan 
92
 
3.4.1.  Ölkələr üzrə enerji subsidiyaları və həyata keçirilən islahatlar 
92
 
3.4.2.  Azərbaycanda enerji subsidiyaları 
99
 
3.4.3.  Subsidiya reformlarına dair öyrənilmiş dərslər 
105
Fəsil 4.  Enerji səmərəliliyi və fiskal siyasət 106
 
4.1.  Enerji səmərəliliyinin təmin edilməsində fiskal alətlərin rolu 
106
 
4.2.  Beynəlxalq təcrübədə fiskal alətlərdən istifadə 
107
 
4.3.   Nəticə 
112
 
4.4.   Azərbaycanda fiskal alətlərdən istifadənin inkişaf perspektivləri  114
Fəsil 5.  Azərbaycanda davamlı enerji siyasəti 118
 
5.1.   Azərbaycanda ümumi enerji istehlakı 
118
 
5.2.   Azərbaycanın ümumi enerji səmərəliliyi göstəriciləri 
120
 
5.3.   Ev təsərrüfatlarında enerji səmərəliliyi 
121
 
5.4.   Nəqliyyat Sektoru 
126
 
5.5.   Sənaye sektoru 
130
 
5.6.   Energetika sektorunda enerjiyə qənaət 
132
 
5.7.   Nəticə və tövsiyyələr 
135
Fəsil 6.  Enerji səmərəliliyi: İnstitutsional aspektlər 136

- 4 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Cədvəllər
Cədvəl   1.1.   Yaşıl iqtisadiyyat üzrə fəaliyyət göstərən əsas qurumlar
Cədvəl   1.2.   Yaşıl iqtisadiyyat 
Cədvəl  1.3.  Azərbaycan İqtisadiyyatının Yaşıllaşdırılmasının 
 
 
SWOT (GZİT) analizi
Cədvəl  2.1.   Son enerji istehlakında bərpa olunan enerji mənbələri (%)
Cədvəl  2.2.   AEM-in vacib xüsusiyyətləri
Cədvəl  2.3.   AEM-ə dair ən mühüm dəstək siyasəti seçimləri
Cədvəl  2.4.   Azərbaycanda bərpa olunan enerji mənbələrinin potensialı
Cədvəl  2.5.   Dövlət Agentliyinin fəaliyyəti nəticəsində istifadəyə verilmiş  
   obyektlər 
Cədvəl  3.1.   Enerji Subsidiyalarının əsas növləri
Cədvəl  3.2.  Neft məhsulları, elektrik, təbii qaz və kömür üçün vergi 
 
 
sonrası subsidiyalar (2011) %-lə
Cədvəl  3.3.   Köçürmələr matrisi (kömür mədənlərində dəstək siyasətinə  
 
 
dair nümunə)
Cədvəl   4.1.   Avropa Birliyində enerji vergilərinin ümumi vergilərdə payı (%)
Cədvəl  4.2.   Avropa Birliyi ölkələrində enerji səmərəliliyinin dövlət 
 
 
sektorunda artırılması imkanları
Şəkillər
Şəkil   1.1.   Davamlı inkişafın yol xəritəsi
Şəkil   1.2.   Avropada külək enerjisi sektorunda çalışanların məşğulluğa təsiri
Şəkil   1.3.   2011-ci ildə müxtəlif iqtisadiyyat sektorlarının gəlirləri
Şəkil   2.1.   İsrailin Derriqat Bədəvi kəndində günəş panelləri
Şəkil   2.2.   AEM üzrə dəstək tədbirləri
Şəkil   3.1.   Enerji subsidiyalarının sosial, iqtisadi və ekoloji təsiri
Şəkil   3.2.   İstehlak subsidiyalarının miqyası və maliyyələşdirilməsi*
Şəkil   3.3.   Enerji subsidiyaları və CO2 emissiyası
Şəkil   3.4.   Qazıntı yanacaqları (fossil fuel) üzrə CO2 emissiyası
Şəkil  3.5.   Ayrı-ayrı ölkə qrupları üzrə 2004-2010-cu illərdə büdcədən  
 
 
verilən enerji subsidiyaları (ÜDM-də %-lə)
İllüstrasiyalar

- 5 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Şəkil   3.6.   Neft ixracatçısı və idxalatçısı olan ölkələrdə vergi öncəsi 
 
 
subsidiyalar (ÜDM-ə faizlə nisbəti)
Şəkil   3.7.   Azərbaycanın enerji sektorunda subsidiyalar (ÜDM-ə %-lə)
Şəkil   3.8.   Azərbaycan büdcəsində neft subsidiyaları (2003-2010)
Şəkil   3.9.   2012-ci ildə Azərbaycanda kvintillər üzrə su, işıq, qaz və digər  
 
 
yanacaq növlərinə çəkilən xərclər (ev təsərrüfatının büdcəsində faizlə)
Şəkil   3.10. Dünya üzrə hər nəfərə düşən ÜDM və karbon emissiyası  
 
 
göstəricilərinin qarşılaşdırılması
Şəkil  4.1.   Vergilərin ödənilməsi hesabatında Azərbaycanın mövqeyi
Şəkil   5.1.   2007-2011-ci illər üzrə Azərbaycanın ümumi enerji təhcizatı  
 
 
(Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi)
Şəkil    5.2.   2007-2011-ci illər üzrə Azərbaycanda enerji məqsədi ilə son istehlak
Şəkil   5.3.   Azərbaycanda ümumi enerji intensivliyi (kne son enerji 
 
 
istehlakı/dollar AQP ÜDM)
Şəkil   5.4.   2007-2011-ci illər ərzində ev təsərrüfatlarının enerji istehlakı,  
 
 
Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi
Şəkil   5.5.   2000-2011-ci illər ərzində Azərbaycanda ev təsərrüfatları  
 
 
tərəfindən təbii qaz istehlakı, Azəri Qaz
Şəkil   5.6.   2009-cu il Azərbaycanda və bəzi Avropa ölkələrində yaşayış  
 
 
binalarında bir kv. m
2
-ə düşən enerji istehlakı, kne ilə
Şəkil   5.7.   2000-2011-ci illər ərzində Azərbaycanda yük daşınması
Şəkil   5.8.   2000-2011-ci illər ərzində Azərbaycanda sərnişin daşınması
Şəkil   5.9.   2007-2011-ci illər ərzində nəqliyyat sektorunda istehlak 
 
 
olunan enerji miqdarı və enerji resurslarının bölgüsü
Şəkil   5.10. 2002-2011-ci illərdə şəxsi avtomobillərin sayı və istehlak  
 
 
olunduqları regionlar
Şəkil   5.11. Azərbaycanda sənaye sektorunda əlavə dəyər (mln. manatla)
Şəkil   5.12. Azərbaycanda sənaye sektorunda enerji səmərəliliyinin 
 
 
dinamikası, 2007-2011-ci illər üzrə (kne/$-la)
Şəkil   5.13.  Sənaye sektorunda enerji intensivliyi (2009, kne/$ əlavə dəyər)
Şəkil   5.14.  Transformasiya sektorunun prosesləri (2009, ÜET-nin faizi ilə)
Şəkil   5.15.  Energetika sektorunun daxili istehlakı 2009 (ÜET-nin faizi ilə)

- 6 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
AB  
 Avropa Birliyi
ABEMDA      
 Alternativ və Bərpa Olunan Enerji Mənbələri  
 
 üzrə Dövlət Agentliyi
ABŞ  
 Amerika Birləşmiş Ştatları
AEM  
 Alternativ enerji mənbələri
BMT  
 Birləşmiş Millətlər Təşkilatı
CCKP  
 İqlim Dəyişikliyi Bilik Portalı
CIP     
 İqlim İnformasiya Platforması
CDKN          
 İqlim Bilik İnkişafı Şəbəkəsi
CWPC    
 İqlim İşləri və Layihə Katalizatoru
CTF    
 Təmiz Texnologiya Fondu
Dİ               
 Davamlı İnkişaf
EESM                      Elektrik enerjisi üzrə satınalma müqaviləsi
EU-ETS       
 Avropa Birliyi Emissiya Ticarəti Sistemi
ETSN   
 Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
ƏDV  
 Əlavə dəyər vergisi
ƏMMFP     
 Ətraf Mühit üzrə Milli Fəaliyyət Planı
FAO           
 Ərzaq və Kənd təsərrüfatı Təşkilatı
FCPF        
 Meşə Karbon Əməkdaşlığı İmkanı
FIT    
 Bərpa olunan enerji texnologiyasına investisiyaları  
 
 
 sürətləndirən siyasi mexanizm
FTSE  
 Faynansiyal Tayms Fond Birjası İndeksi
GZİT (SWOT)   Guclü, Zəif, İmkan, Təhlükə analizi
GEA        
 Almaniya Ətraf Mühit Agentliyi
GEF        
 Qlobal Ətraf Mühit İmkanı
GGAA   
 Yaşıl İnkişaf Fəaliyyəti Alyansı
GEC       
 Yaşıl İqtisadiyyat Koalisiyası
GGKP   
 Yaşıl İnkişaf Bilik Platforması 
GGGI    
 Qlobal Yaşıl İnkişaf İnstitutu
GIP    
 Yaşıl Sənaye Platforması 
GGEF              
 Yaşıl İnkişaf Onlayn Tədris
GCCA   
 Qlobal İqlim Dəyişikliyi Alyansı
IEA  
 Beynəlxalq Enerji Agentliyi
İMF   
 Beynəlxalq Valyuta Fondu
İEÖ            
 İnkişaf Etmiş Ölkələr
İEOÖ          
 İnkişaf etməkdə olan ölkələr
İİİ         
 İnsan inkişafı indeksi
Akronimlər

- 7 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
İXQ 
 İstixana qazları
IFAD      
 Kənd təsərrüfatının İnkişafı üzrə Beynəlxalq Fond
IADB       
 İnter-Amerika İnkişaf Bankı
KSM    
 Korporativ Sosial Məsuliyyət
QHT  
 Qeyri Hökümət Təşkilatları
LDC    
 Ən az İnkişaf etmiş Ölkələr
LAK   
 Latın Amerikası və Karib Ölkələri
MŞA   
 Mərkəz və Şərqi Avropa
MEİ  
 Müstəqil Elektrik Enerjisi İstehsalçıları
MDB  
 Müstəqil Dövlətlər Birliyi
MDB         
 Çoxtərəfli İnkişaf Bankı
OECD            
 İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı
OPEC   
 Neft İxrac Edən Ölkələr Birliyi
OŞŞ   
 Orta Şərq və Şimali Afrika Ölkələri
PAGE     
 Yaşıl İqtisadiyyat üzrə Fəaliyyət üçün Tərəfdaşlıq
PPP          
 Dövlət-Özəl Əməkdaşlığı
R&D   
 Tədqiqat və İnkişaf
REDD   
 Meşəsizləşmə və Meşəliklərin Azalmasından 
 
 Emissiyaların Azaldılması
SCCF    
 Xüsusi İqlim Dəyişikliyi Fondu
SCF   
 Strateji İqlim Fondu
TMK  
 Trans Milli Korporasiyalar
UNEP           
 Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit Proqramı
ÜDM             
 Ümumi Daxili Məhsul
UNESCAP     
 BMT-nin Asiya və Sakit okean regionu üçün İqtisadi və  
 
 Sosial Komissiyası
UNSDKP    
 BMT Davamlı Bilik İnkişafı Platforması
UNDESA       
 BMT-nin İqtisadi və Sosial İşlər Departamenti
UNIDO           
 BMT Sənaye İnkişafı Təşkilatı
UNITAR      
 BMT Tədris və Tədqiqat İnstitutu
UNESCO       
 BMT-nin Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı
UNECE       
 BMT-nin Avropa üzrə İqtisadi Komissiyası
UNFCCC    
 BMT İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Sazişi
WIPO          
 Dünya İntellektual Mülkiyyət Təşkilatı
WB  
 Dünya Bankı
WEO   
 Dünya Enerji Mənzərəsi
YSÖ        
 Yeni Sənayeləşmiş Ölkələr

- 8 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Ön söz
Azərbaycan Respublikası sürətlə yeniləşir və ölkə inkişaf templərinə 
görə, bir sıra istiqamətlərdə dünya və regional liderə çevrilib. Sənaye, 
kənd təsərrüfatı, xidmət sahələrinin diversifikasiyası, planlaşdırma və 
idarəetmənin optimallışdırılması, fasiləsiz yeniləşən texnoloji tərəqqi 
ölkədə iqtisadi və sosial irəliləyişin və ümumiyyətlə davamlı inkişafın uğu-
runun təzahürüdür. Əldə edilmiş nailiyyətlər bir çox beynəlxalq təşkilatların 
rəsmi hesabatlarında da əksini tapıb.
Qısa zaman kəsiyində qazanılan uğurların kökündə ölkə Prezidenti İl-
ham Əliyev tərəfindən reallaşdırılan və insan potensialına, innovativ texno-
logiyalara əsaslanan inkişaf strategiyası durur. Bu strategiya inkişaf prosesi-
nin hər bir mərhələsindəiqtisadi və sosial prioritetlərin ardıcıllığının düzgün 
müəyyən edilməsinə, qlobal və milli maraqların qarşılıqlı surətdə təmininə 
yönəldilmiş fəaliyyətdən keçir. Göstərilən strategiyaya əsaslanaraq ölkə Pre-
zidenti İlham Əliyev bu günlərdə 2014-cü ili «Sənaye ili» elan etdi. Əslində, 
bununla dövlət başçısı Azərbaycan Respublikasının inkişafının növbəti 
hədəfini açıqladı. 
Bəllidir ki, hər hansı bir fəaliyyət mütləq enerjidən istifadəyə əsaslanır. 
Sənayedə enerjidən səmərəli istifadə olduqca əhəmiyyətlidir. Enerjinin 
daha səmərəli istifadə, onun effektivliyinin artırılması iqtisadi əhəmiyyət 
daşıdığı kimi, ekoloji baxımdan da çox vacibdir. Beynəlxalq miqyasda prio-
ritet sayılan iqlim dəyişikliklərinin qarşısının alınmasında daha az enerjidən 
istifadə edilməsi və onun daha təmiz mənbələrdən alınması qlobal məqsəd 
kimi müəyyənləşdirilib. Bu, eyni zamanda digər qlobal problem olan da-
vamlı inkişaf və ekoloji sivilizasiyaya keçidin vacib şərtidir.
Enerjidən istifadə səmərəliliyinin bir neçə əsas göstəricisi məlumdur. 
Onların biri və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən daha çox istifadə edilən 
göstərici hər hansı bir ölkədə və yaxud iqtisadi fəaliyyət sahəsində bir va-
hid enerjinin istifadəsi nəticəsində sənayedə, kənd təsərrüfatında və yaxud 
xidmət sahələrində yaranmış Ümum Daxili Məhsulun (ÜDM-un) dəyəridir.
Azərbaycan Respublikasında enerjinin səmərəli istifadə edilməsi 
istiqamətində uğurlu fəaliyyət həyata keçirilməkdədir və bu sahədə önəmli 
nəticələr əldə edilib. Ölkədə son on ildə ÜDM-un hər bir vahidinin isteh-

- 9 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
salı üçün enerji sərfi sürətlə azalıb. Göstərilən fakt davamlı inkişaf və yaşıl 
iqtisadiyyatın ən önəmli göstəricilərindən sayılan bərpa olunan və bərpa 
olunmayan ehtiyatlardan səmərəli istifadənin bariz təsdiqidir. Beynəlxalq 
təşkilatların 2013-cü ildə dərc edilmiş hesablamalarına görə, ölkədə miq-
darca hər bir kq neftdəki enerjinin istifadəsi nəticəsində 2011-ci ildə dəyəri 
7,22 ABŞ dolları olan məhsul istehsal edilib və yaxud xidmət göstərilib. Eyni 
zamanda nəzərə alınmalıdır ki, həmin beynəlxalq təşkilatların 2003-cü ilin 
nəticələrinə görə hazırlanmış və dərc edilmiş hesabatlarında bu rəqəm yal-
nız 2,1, 2005-ci ildə isə 2,7 ABŞ dolları təşkil edirdi. Dünya Bankı tərəfindən 
həyata keçirilmiş təhlillər və onların əsasında dərc edilmiş rəsmi hesabatlar 
göstərir ki, Azərbaycanda bu rəqəm əksər neft və qaz ixrac edən ölkələrin 
göstəricilərindən daha yüksəkdir. Sözügedən göstəriciyə görə, Azərbaycan 
enerji resursları ixrac edən ölkələr qrupunda yalnız Norveçdən geri qalır.
Son on ildə Azərbaycanda ÜDM-n hər bir vahidinin istehsalı üçün sərf 
edilən enerjinin səmərəliliyi 300%-dən çox artıb. Hazırda ölkədə ener-
ji istifadəsinin səmərəliliyi dünya üçün hesablanmış göstəricilərdən daha 
yüksəkdir. Məsələn, Dünya Bankının 2013-cü ildə təqdim etdiyi beynəlxalq 
statistikaya görə, 2003–2011-ci illər arasında dünyada orta hesabla hər bir 
kq neftdə olan enerji ekvivalentinin istifadəsi nəticəsində istehsal olunmuş 
ÜDM-nin dəyəri 4,93 ABŞ dollarından 6,19 ABŞ dollarına qədər yüksəlib. 
Azərbaycanda isə eyni mənbələrə görə, həmin dövrdə bu rəqəmlər müvafiq 
olaraq 2,26 (2003 il) və 7,22 (2011 il) ABŞ dolları təşkil edib. Göstərilən 
dinamika Azərbaycanda enerji mənbələrindən səmərəli istifadə sahəsində 
ardıcıl siyasətin həyata keçirilməsindən xəbər verir. 
Lakin enerji istifadəsinin səmərəliyinin daha da artırılması milli və qlo-
bal prioritet təşkil edir. Təqdim olunmuş «Yaşıl inkişaf : enerji səmərəliliyi 
və alternativ mənbələr» kitabı ölkədə enerji istifadəsinin səmərəliliyinin 
artırılmasına yönəldilmiş yeni və çox ciddi bir addım kimi qiymətləndirilə 
bilər. Kitab eyni zamanda Azərbaycanda yaşıl təfəkkürün formalaşdırılması, 
enerji səmərəliliyinin təmini və alternativ mənbələrin inkişafı baxımından 
olduqca dəyərli və zamanında işıq üzü görən nəzəri və praktiki əhəmiyyəti 
olan bir əsərdir. 
Hazırkı əsərdə enerjinin səmərəli istifadəsinə aid iki ən əsas istiqamət 
təhlil edilir: mövcud olan enerji mənbələrindən daha səmərəli istifadə və 

- 10 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
yeni alternativ enerji mənbələrinin səfərbər edilməsi yolları. Bu məlumatlar 
həm bütövlükdə ölkə üçün, həm də ölkənin fərqli regionları üçün ayrıca ve-
rilib. Göstərilən bilgilər bu səpkidə ilk dəfə təqdim olunub. Belə təqdimatın 
üstünlüyü ondadır ki, həmin bilgilərdən enerji istifadəsi səmərəliliyinin ar-
tırılması və bərpa olunan enerjinin istifadəsi üçün bilavasitə regional proq-
ramların tərtibi və eyni zamanda iqtisadiyyatın hər hansı bir sahəsinin in-
kişafının planlaşdırılması zamanı istifadə edilə bilər. Kitabdakı məlumatlar 
Azərbaycanın hazırkı inkişaf mərhələsinin məqsədi olan sənayələşdirmə 
prosesində enerjidən daha səmərəli istifadə, həmçinin enerji səmərəliliyinin 
idarə edilməsi sahəsində insan potensialının formalaşdırılması üçün 
əhəmiyyətli vasitədir. Əsərdə davamlı inkişafın yol xəritəsi, külək, günəş re-
sursları xəritələri, yaşıl iqtisadiyyat üzrə əsas qurumlar və onların fəaliyyət 
istiqamətlərinin təsvirinə geniş yer verilib. Həmçinin mövcud beynəlxalq 
təcrübənin təhlili, eyni zamanda elmi analizlər üçün əvəzsiz mənbə olan 
və həm dünya, həm də Azərbaycan miqyasında göstərilən istiqamətlərdə 
durumu, olduqca önəmli statistik bilgiləri əks etdirən cədvəllər, aparılan 
müqayisələr əsərin həm elmi, həm də praktiki əhəmiyyətini daha da artırır 
və insan potensialının inkişafına təsir göstərir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu 
bilgilər Azərbaycanda həm iqtisadi, həm də ekoloji təhlükəsizlik məsələləri 
ilə əlaqəli şəkildə təqdim edilmişdir.
Müəlliflərin əldə etdiyi nəticələr də ölkədə gerçəkləşdirilən dövlət 
siyasətinin, «Azərbaycan 2020 : Gələcəyə baxış» İnkişaf Konsepsiyasının 
məntiqinə tam uyğundur və olduqca maraqlıdır. Bütövlükdə əsəri, araşdırı-
lan məsələlərə köklü nəzəri-praktiki yanaşma nəzərə alınaraq, Azərbaycanda 
iqtisadiyyatın yaşıllaşdırılması, alternativ (bərpa olunan) enerji 
mənbələrindən istifadənin stimullaşdırılması, bu sahədə mütəxəssislərin ha-
zırlanması və enerji istehlakçılarının maarifləndirilməsinə yönəlik mühüm 
addım kimi dəyərləndirmək olar.
Urxan Ələkbərov,
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında 
Dövlət İdarəçilik Akademiyasının rektoru, Akademik 

- 11 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
Giriş
Son illərdə dünyanın inkişaf etmiş ölkələri öz siyasətlərini daha çox 
davamlı inkişafı təmin etmək istiqamətində qururlar. İqtisadi inkişafın bir 
modeli olan davamlı inkişafda əsas məqsəd ətraf mühiti qorumaqla mövcud 
resurslardan insanların ehtiyacları üçün istifadə olunmasını təmin etməkdir. 
Belə ki, bu resurslar istifadə olunarkən yalnız hazırki vəziyyət deyil, eyni za-
manda gələcək nəsillərin potensial ehtiyacları da nəzərə alınmalıdır. Müasir 
dövrdə enerjiyə və enerji resurslarına olan tələbatı nəzərə alsaq onda davam-
lı enerji siyasətinin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu görə bilərik.
Davamlı enerji siyasəti əsas iki istiqamətdən ibarətdir. Bunlardan biri al-
ternativ və bərpaolunan enerji mənbələrindən istifadənin artırılması, digəri 
isə enerjiyə qənaət və enerji səmərəliliyinin artırılması siyasətləridir. Ənənəvi 
enerji resurslarının emalı nəticəsində ətraf mühitə verilən ziyan, bu resursla-
rın tükənməsi və ölkələrin enerji təhlükəsizliklərini təmin etmək istəmələri 
davamlı enerji siyasətinin hər iki istiqaməti ilə bağlı tədqiqatların və 
layihələrin artmasına gətirib çıxarmışdır. Əksər neft-qaz ölkələrindən fərqli 
olaraq Azərbaycanda da son illərdə bu məsələlərə diqqət artırılmışdır və bir 
sıra tədbirlər həyata keçirilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 
cənab İlham Əliyevin 21 Oktyabr 2004-cü ildə təsdiq etdiyi “Azərbaycan 
Respublikasında alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə 
olunması üzrə Dövlət Proqramı” və 2009-cu ildə Alternativ və Bərpa Olu-
nan Enerji Mənbələri üzrə Dövlət Agentliyinin yaradılması bu istiqamətdə 
aparılan əsas işlərdəndir.
Birələrlə məşhur bir təcrübə var. Şüşə qabın içərisində yerləşdirilən və ağzı 
qapaqla bağlanan birələr üç gün sonra, qabın ağzı açılsa da qapağın yaratdığı 
“xəyali həddən” yuxarı uçmur və qabı tərk etmirlər. Hətta birələrin törəmələri 
də “xəyali qapağ”a öyrəşmiş valideynlərinin hərəkətlərini təkrarlayırlar. 
Əslində belə bir mental maneə bəzən insanlar üçün də mövcud olur. Yüzilliklər 
boyunca formalaşan streotiplər bəşəriyyətin enerji istifadəsinə münasibətini 
dəyişmir. Ənənəvi iqtisadi inkişaf modeli bir qum saatını xatırladır: yüksək 
inkişaf tempi təbii sərvətlərin daha kəskin şəkildə istismarı deməkdir, başqa 
sözlə sosial rifah halı yaxşılaşdıqca, təbii sərvətlər də azalır. Amma Gallup-ın 
apardığı sorğular göstərir ki, bəzən xoşbəxtlik heç də iqtisadi inkişaf səviyyəsi 

- 12 -
YAŞIL İNKİŞAF: ENERJİ SƏMƏRƏLİLİYİ VƏ ALTERNATİV MƏNBƏLƏR
və ya onu təmin edən təbii sərvətlərin istismarı (enerji istifadəsi) ilə ölçülmür. 
Məsələn, adambaşına təxminən 500 kvt/saat enerji istifadə edən Qvatemala 
sakinləri, hər nəfərə 8 min kvt/saatdan çox elektrik enerjisi istehlak edən Sin-
qapurlulara nisbətən özlərini daha xoşbəxt sayırlar. 
Əslində dünyanın gələcəyi ənənəvi yoldan fərqli yeni bir iqtisadi modelə 
möhtacdır. Elə bir model ki, iqtisadi inkişaf təbii tarazlığı pozmasın və onun-
la ahəng təşkil etsin. 2013-cü ildə müəllifinə Nobel mükafatı qazandıran 
Hiqs sahəsi (Higgs field) ideyası yeni ekoloji iqtisadi siyasəti (environmen-
tally adjusted economic development) müəyyənləşdirmək üçün imkan ya-
radır.  Ehtimala görə Hiqs sahəsi bu sahədən keçən hissəciklərə kütlə verir 
və beləliklə, enerji kütləyə çevrilir. Bu zaman təbii ahəng qorunur. Ekolo-
ji iqtisadi inkişaf da elə bir ahəngi təmin etməlidir ki, resurslardan mal və 
xidmətlər istehsal ediləndə təbii ahəng pozulmasın.  
AMEA Coğrafiya İnstitutunda aparılmış tədqiqatların nəticələrinə görə, 
1880-2010-cu illəri əhatə edən  dövrdə ölkəmizin ərazisində temperaturun 
dəyişməsi müxtəlif regionlarda 0,2-dən 1,5 °C-yə qədər təşkil edir və son 
40 il ən isti dövr kimi qiymətləndirilir. Temperaturun ən çox yüksəlməsi 
Kür-Araz ovalığında (0,4-0,9 °C), Qazax-Gəncə zonasında (0,6-1,10 °C), 
Böyük Qafqazın cənub yamacında (0,5-0,80 °C), Kiçik Qafqazın şimal-şərq 
(0,6-1,5 °C) və şimal (0,4-0,6 °C) yamaclarında müşahidə olunur
1
. 1999-
cu ildə Helsinki şəhərində “İqlim dəyişmələri və Yer kürəsinin su balansı” 
mövzusunda ikinci beynəlxalq simpoziumun gəldiyi əsas nəticələrdən biri 
gələcəkdə iqlimin istiləşməsi prosesində arid (quraq) ərazilərdə yağıntının 
miqdarı bir qədər də azalacaq, rütubətli ərazilər üçün isə əksinə, yağıntının 
miqdarı artacaq. Azərbaycan ərazisinin 60 faizinin arid ərazi olması proqnoz-
laşdırmağa əsas verir ki, onsuz da su ehtiyatlarından elə də zəngin olmayan 
respublikamızda yağıntının miqdarı azalmağa meyllidir. AMEA Coğrafiya 
İnstitutunda və Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin hesablamalarına 
görə Azərbaycanda gələcəkdə temperaturun yüksəlməsi və yağınıtının azal-
ması proqnozlaşdırırlır. 
Yeni iqlim şəraiti Azərbaycan iqtisadiyyatını uzunmüddətli perspektivdə 
müəyyən çağırışlarla üz-üzə qoyur. Xüsusilə, kənd təsərrüfatı sahəsində 
istiliyə və quraqlığa davamlı bitkiçiliyin inkişafı, su resurslarının daha 
1
Məmmədov R.M., İqlim dəyişmələri: mif və realliqlar, Elm qəzeti, 30 yanvar 2013-cü il, http://www.elmqazeti.
com/rubrics/physics-mathematics-technical/520-iqlim-d-yism-l-ri

- 13 -


Yüklə 7,28 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə