1. F. Listin məhsuldar qüvvələr nəzəriyyəsi Y. Şumpeterin sahibkar-novator nəzəriyyəsi Q. Bekkerin insan kapitalı nəzəriyyəsi



Yüklə 121.63 Kb.
tarix07.12.2016
ölçüsü121.63 Kb.
İnformasiya iqtisadiyyatında ali fəaliyyətin iqtisadi traktovkası. Təkamül və transaksiya nəzəriyyələri
1. F. Listin məhsuldar qüvvələr nəzəriyyəsi

2. Y. Şumpeterin sahibkar-novator nəzəriyyəsi

3. Q. Bekkerin insan kapitalı nəzəriyyəsi

4. M. Spenserin siqnallar nəzəriyyəsi

5. Е. Дйуркэеймин органик щямряйлийи

6. Р. Коuzун фирма нязяриййяси

7. Ж. Стиглерин информасийа ахтарышы нязяриййяси
1. F. Listin məhsuldar qüvvələr nəzəriyyəsi

Fridrix List (1789-1846)- siyasi iqtisadın alman tarixi məktəbinin nümayəndəsidir. “siyasi iqtisadın milli sistemi” kitabı 1841-ci ildə çap edilmişdir.

Listə görə zənginliyin yaradılmasi qabiliyyəti zənginliyin özündən son dərəcə vacibdir və o nəinki qazanılanlara sahib olmanı və onun artımını təmin edir, həm də itirilənləri əvəzləyir. Əgər insan zənginliyə, başqa sözlə mübadilə dəyərinə sahib olmuş, lakin istehlak etdiyindən daha çox miqdarda dəyərli əşyalar istehsal etmək qabiliyyətinə sahib deyildirsə, o belə olduqda kasıblaşacaqdır. Digər tərəfdən insan kasıb ola bilər, lakin o, istehlak etdiyindən daha çox miqdarda dəyər istehsal etmək bacarığına malik olarsa, bu zaman o zənginləşə bilər. Bu ayrı- ayrı xüsusi şəxslərdən daha çox butövlükdə millətlərə tətbiq edilə bilər. List millətin nemətlər istehsal etmək bacarığını məhsuldar qüvvələr adlandırmışdır.

Məhsuldar qüvvələrin həcminə təsir göstərən amillər içərisində cəmiyyət üzvlərinin tərbiyə olunduğu və fəaliyyət göstərdiyi sosial mühit xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Burada elm və incəsənətin çiçəklənməsi, əxlaq və əqli inkişafin dövlət tərəfindən mükafatlandırılması, şəxsi və əmlak təhlükəsizliyi, azadlıq və təhsildə nəsildən nəslə əhalinin uğurlarının təmin edilməsi üçün millətin kifayət qədər qüdrətli olmasi vacibdir. Listin fikrincə Adam Smit bu qüvvəllərin mahiyyətini çox az dərk edirdi. Belə ki, o heç yerdə məhkəmə və müdiriyyəti idarə edənlərin, elm və təhsili inkişaf etdirənlərin, incəsənət və digər sahələrdə çalışanların əqli əməyinin məhsuldarlığının əhəmiyyətini qəbul etməmişdir. Əgər o “qüvvələr” ideyasına diqqət yetirmiş olsaydı, bu zaman dəyər nəzəriyyəsi vasitəsi ilə iqtisadi hadisələrin izah edilməsinə üstünlük verməklə yanaşı müstəqil məhsuldar qüvvələr nəzəriyyəsini irəli sürməyin zəruriliyinə də diqqət yetirmiş olardı. Smit həqiqi yoldan o dərəcədə yayınmışdir ki, əxlaqi qüvvələri sırf maddi münasibətlərlə izah etməyə başlamışdır. Klassik siyasi iqtisadın anlaşılmazlıqları, ziddiyyətlərin səbəbi məhz bunda idi. Gəncliyin tərbiyəsinə, ədliyyə işlərinə və hakimiyyətə ölkənin müdafiəsinə və s. sərf edilən hər gün kəşflərin, ixtiraların, yaxşılaşdırılmaların, təkmilləşdirilmələrin və bizə qədər yaşamış insanların cəhdlərinin toplanmış yığınının nəticələrindən ibarətdir. Bütün bunlar yaşayan bəşəriyyətin əqli kapitalını yaradır və ayrılıqda hər bir millətin məhsuldarlığı, onun keçmiş nəsillərdən qalmış bu mirası nə dərəcədə mənimsəmə bacarığı və onu özünün əldə etdikləri ilə artırmaq qabiliyyəti müəyyən olunur. Klassik məktəb yalnız fiziki əməyi məhsuldar qüvvə hesab etməklə yalnışlığa yol vermişdir. Bu məktəbə görə öz xəstəsinin həyatını xilas edən həkim məhsuldar olanlar sinfinə aid edilmir. Lakin buraya əczaçı oğlan aid edilsədə onun hazırladığı mübadilə dəyərləri yaxud həblər yalnız bir neçə dəqiqə mövcud olur, sonra isə tamamilə məhv edilir. Göstərilən ziddiyyət məhsuldar qüvvələr nəzəriyyəsi baxımından həll edilə bilər. Donuzları parçalayanlar, balalaykalar və həblər hazırlayanlar əlbətdə məhsuldardırlar, lakin gəncləri tərbiyə edənlər və yaşlı insanların müəllimləri, musiqiçilər, həkimlər, hakimlər, və inzibatçılar müqayisəyə gəlməz, daha yüksək dərəcədə məhsuldardır. Birincilər mubadilə dəyərlərini istehsal edir, lakin ikincilər məhsuldar güvvələri yaradırlar, sonunculardan biri sonrakı nəsli istehsala hazırlayır, digərləri mənəviyyatı inkişaf etdirir, üçüncüsü insanın mənəviyyat ucalıq və yüksəklik gətirir, dördüncüsü öz müştərilərinin məhsuldar güvvələrini xilas edir, beşincisi hüquqi vəziyyəti təmin edir, altıncısı ictimai durumu nəhayət yeddincisi öz bacarığı və zövqü ilə mübadilə dəyərləri istehsalına səbəb olur.

Millətin rifahi sərvətin, başqa sözlə mübadilə dəyərlərinin miqdarı ilə deyil məhsuldar qüvvələrin inkişaf dərəcəsi ilə şərtlənir. Millət maddi sərvətini qurban verməli və bu məhrumiyyətləri əqli və sosial güc əldə edilməsinə keçirməlidir. O indiki qazanclarını qurban verməlidir ki, özünə gələcək faydanı təmin edə bilsin.
2. Y. Şumpeterin sahibkar-novator nəzəriyyəsi

Yozef Şumpeter (1883-1950) avstriya iqtisadçısıdır. 1932-ci ildən Harvard Universitetinin professoru olmuşdur. Onun “İqtisadi inkişaf nəzəriyyəsi” kitabı 1912-ci ildə nəşr edilmişdir.

Y. Şumpeter istehsalı mövcud resursların kombinasiyası kimi nəzərdən keçirir. Yeni məhsul istehsalı yaxud yeni texnologiyanın tətbiqi, resurslardan digər kombinasiyaların yaradılması deməkdir, başqa sözlə əslində yeni informasiya yaradılır. Sahibkar–təsərrüfatçılıq subyektidir və onun funksiyası yeni kombinasiyalar həyata keçirməkdən ibarətdir. Sahibkarın yaradıcılığı iqtisadi inkişafın əsas amilidir. Şumpeterin fikrincə yeni kombinasiyaların həyata keçirilməsi, təsərrüfat fəaliyyəti ilə məşğul olanlardan daha az olan insanların funksiya və imtiyazlarından ibarətdir. Sonuncular arasında başqaları tərəfindən yaradılmış köhnə kombinasiyaları istifadə edənlər çox olur. Özlərinin fəaliyyətində yaradıcılığı nümayiş etdirməyən, mövcud qayda və normalarla işləyən biznesmenlər “sadəcə sahibkardırlar”. Sahibkar öz mahiyyətinə görə, ənənə və vərdişlərə malik olmayan, sonradan yaranmış tipik, başqa sözlə cəmiyyətin fərdiləşdirilmiş bir üzvüdür.

Sahibkar mənfəəti – yeni kombunasiyaların həyata keçirilməsinin nəticəsidir. Zaman keçdikcə o azalmağa başlayır çünki yeniliklər haqqındakı informasiya cəmiyyətdə yayılır və mənfəəti sahibkar mənşəli olmayan təsərrüfatçılıq agentlərinin geniş dairəsi üçün məlum olur. Sahibkar–novatorun mənfəətinin “sadə sahib”-in mənfəətindən daim yüksək olması üçün o müntəzəm olaraq yeni kombinasiyalar yaratmalı, başqa sözlə hər hansı bir yeniliyi tətbiq etməlidir. Kapital sahibkara öz yeni məqsədlərinə nail olmaq üçün ona lazım olan konkret neməti sərəncamına keçirməyin və ondan istifadənin, həmçinin istehsalı yeni istiqamətə yönəltmənin bir vasitəsidir. Kapital anlayışı yeni kombinasiyaların həyata keçirilməsi prosesini və üsulunu xarakterizə edir. Kredit əsas etibarı ilə alıcılıq qabiliyyətinin yerdəyişmələri vasitəsilə mövcud resurslardan yeni qaydada istifadəyə imkan yaradır. Yeni müəsissələrin pula olan tələbatları əslində maliyyə bazarında sənayenin tələblərini müəyyən edən ən vacib amildir. İnkişafin olmadığı iqtisadiyyatda tam mənada maliyyə bazarı mövcud ola bilməz.


3. Q. Bekkerin insan kapitalı nəzəriyyəsi

Qari Stenli Bekker 1930-cu ildə ABŞ-da anadan olmuşdur. 1992-ci ildə mikroiqtisadi təhlilin tətbiq sferasının genişləndirilməsi üçün iqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı almışdır. Çikaqo universitetinin iqtisadiyyat və sosiologiya professorudur. “İnsan kapitalı” kitabı 1964-cü ildə nəşr edilmişdir.

Bekkerə görə bazar şəraitində işçinin məhsuldarlığı onun əmək haqqısının kəmiyyəti ilə eynilik təşkil edir. O işçinin insan kapitalı ilə, yəni onun bilik ehtiyatları ilə müəyyən edilir. Əmək prosesində ondan istifadə əlavə gəliri də təmin edir. İnsan kapitalının fiziki kapitaldan əsas fərqi onun öz daşıyıcısı olan şəxsdən ayrılmaz olmasından ibarətdir Buradan bir neçə nəticələr çıxır. Əvvəla insan kapitalının sahibi onun istehsalda istifadəsi zamanı şəxsən iştirak etməlidir. İkincisi, insan kapitalından gəlir əldə olunması üçün işçi öz əmək və qüvvəsini sərf etməlidir. Üçüncüsü, insan kapitalı, nə satıla, nə də vərəsəlik qaydasında verilə bilməz. Dördüncüsü, insan kapitalının xidmət müddəti insanın əmək həyatının davamlılıq ölçüsü ilə müəyyən edilir. Muasir cəmiyyətdə insan alveri mümkün olmadığına görə insan kapitalı üçün də pulla qiymət qoyulmur. Yalnız məhdud müddətə insan kapitalının işə cəlb olunması müşahidə olunduğu “icarə” sazişləri üzərində qurulmuş bazarlar fəaliyyət göstərir. Bununla yanaşı əmək haqqı başqasının insan kapitalından istifadə üçün “icarə” ödənişi kimi çıxış edir.

İnsan kapitalı təhsilə qoyulan investisiyaların miqdarına yəni biliklərin alınması və mənimsənilməsinə çəkilən pul məsrəflərinə bərabərdir. İnsan kapitalının formalaşmasına çəkilən məsrəflər özlərini investisiyalar kimi biruzə verirlər, çünki onlar resursların indiki zamandan gələcəyə yerdəyişməsini nəzərdə tuturlar. İnvestor bu gün gəlirinin bir hissəsini gələcəkdə daha yüksək gəlir əldə etmək xatirinə qurban verir. Gözlənilən məhsuldarlığı müəyyən xərclər hesabına yüksəltmək olar, belə ki, əks halda hazırlığa tələbat sonsuz olardı. Onun xərcləri təlim alan işçinin özünün sərf etdiyi vaxt və qüvvədən onun itirilmiş qazancından, başqaları tərəfindən həyata keçirilən müəllimlik fəaliyyətindən, həmçinin istifadə olunan avadanlıqlardan və materiallardan ibarətdir. Bekker insan kapitalının üç əsas növünü ayırır. Ümumi biliklər, əsas biliklər, və digər növ biliklər.



Ümumi insan kapitalı firmaların çoxunda işçiyə əlavə gəliri təmin edir. İnsan ümumi bilikləri ailə tərbiyyəsi prosesində, ümumi təhsil və ali təhsil məktəblərində alır. Öz işçisinin ümumi biliklərinə firmanın investisiya qoyması risklidir, çünki onların geniş tətbiqi işçinin könüllü sürətdə işdən getməsi və firmanın qoyduğu vəsaitləri itirmə ehtimalını son dərəcədə artırır. Ona görə də bu halda işçinin özü (yaxud onun ailəsi) investor kimi çıxış edir, eləcə də gələcək gəlirlər də onun özünə çatır.

Xüsusi insan kapitalı işçi üçün əlavə gəliri yalnız həmin firmada təmin edir. Elə hazırlığı tam xüsusi hesab etmək olar ki, həmin hazırlıq işçilərin istehsal xarakteristikalarında heç bir formada əks olunmur, lakin digər firmalar üçün dəyərli ola bilər. Adətən işçi xüsusi bilikləri həmin firmada bilavasitə əmək fəaliyyəti prosesində alır. Bununla belə iş yerindəki hazırlığın əsas hissəsini nə tamamilə ümumi, nə də tamamilə xüsusi hesab etmək olmaz; lakin əgər o öz firmalarında məhsuldarlığı daha çox artırırsa, belə hazırlıq xüsusi hazırlıq kimi müəyyən edilir. Qalan hissə digər firmalarda da məhsuldarlığın artması ilə əlaqədar olduğuna görə ümumi hazırlıq kimi müəyyən edilir. Xüsusi insan kapitalına qoyulan investisiyalar firma ilə işçi arasında bölüşdürülür. İşçinin məsrəfləri aşağı salınmış əmək haqqı formasında çıxış edir ki, o buna muzdla işə qəbul olunduqdan sonrakı hansısa başlanqıc dövrdə alır. Əgər firma sonradan başqa iş yerinə keçən işçinin xüsusi hazırlığını ödəmişdirsə ona çəkilən kapital məsrəflərinin bir hissəsi itiriləcəkdir, çünki artıq onlar gələcəkdə firmaya heç bir xeyir gətirə bilməyəcəkdir. Eyni dərəcədə işçinin xüsusi hazırlığa ödədiyi də, o işdən azad edildikdən sonra, gələcəkdə həmin hazırlıqdan xeyir götürə bilməyəcək və kapital itkisindən əziyyət çəkəcəkdir. Firmanın işçinin xüsusi hazırlığına ayırdığı investisiyaların xüsusi çəkisi nə qədər çox olarsa, o işçi işdən azad edildikdən sonra firmanın itkiləri də bir o qədər çox olacaqdır. Əksinə, işçinin öz xərclərinin payı xüsusi çəkidə payı çox olduqda, işdən azad edilən zaman onun itkiləri də çox olacaqdır və o firmaya daha güclü şəkildə “bağlı” olacaqdır.

Digər növ biliklər. Tədris müəssisələrində və iş yerində olan hazırlıq işçinin biliklərini zənginləşdirməklə, onun əmək haqqısının artırılmasının yeganə üsulu deyildir. Siyasi, sosial və iqtisadi sistemlər haqqındakı biliklərin çoxu real gəlirləri xeyli artırsa da onlar hər hansı peşə bilikləri və vərdişləri ilə əlaqədar deyildir. Belə ki, yaxşı işi məşqulluq agentlərinə pul xərcləməklə və reklam elanları verməklə, işverənlərin təkliflərini öyrənməyə vaxt sərf etməklə, dost tanışlarla söhbət aparmaqla və şirkətlərə getməklə, başqa sözlə informasiya axtarışı aparmaqla da tapmaq mümkündür. Əgər yeni iş yerinə düzəlmə cooğrafi yerdəyişmə tələb edirsə, o zaman köçmək üçün əlavə vaxt və resurslar sərf edilir. Həmin xərclər işə düzəltmə imkanları haqqındakı informasiyaya investisiya qoyulması kimi özünü göstərməklə, gələcəkdə daha yüksək əmək haqqı formasında gəlir gətirəcəkdir.

Insan kapitalına investisiya yatırımlarının ən sadə modeli investisiyaların miqdarı, əmək haqqına əlavə və faiz dərəcəsini əlaqələndirən kəmiyyət nisbətini müəyyənləşdirir. Modelin aşağıdakı fərziyələri vardır:



  • vəsaitlər müəyyən zaman anında bütövlüklə ümumi insan kapitalına yönəlir, investisiyaların həcmi İ - ə bərabərdir;

  • təhsil aldıqdan sonra işçinin əmək stajı hədsiz böyük kimi qəbul olunur;

  • təhsil almaqla bağlı əmək haqqına edilən illik əlavə dəyişməzdir və Δw – bərabərdir;

  • illik faiz dərəcəsi dəyişməzdir və i- ə bərabərdir (onluq kəsrlə ifadə olunur);

  • insan təhsilə investisiya yatırımlarının edilməsi haqda qərarı yalnız o şərtlə qəbul edir ki, investisiya yatırımı anında göstərilmiş əlavə gəlirlərin diskontə edilmiş axını investisiyaların həcmini üstələyir.

Bu zaman təhsilə yönələn investisiyaların sərfəlilik meyarı aşağıdakı şəkildə göstərilə bilər:

Δw > I×i,

yəni təhsil almaqla bağlı əmək haqqına edilən illik əlavə təhsilə yönələn investisiyaların həcmi ilə illik faiz dərəcəsinin hasilini üstələməlidir.
4. M. Spenserin siqnallar nəzəriyyəsi

Spens Maykl 1943–cü ildə ABŞ–da anadan olmuşdur. O, assimetrik informasiyalı bazarların tətqiqinə görə 2001-ci ildə iqtisadiyyat sahəsi üzrə Nobel mükafatı almışdır.

Əmək bazarı assimetrik informasiyalı bazar kimi çıxış edir, çünki işəgötürənlər işçinin məhsuldarlığı haqda işçilərin özləri ilə müqayisədə daha az məlumatlıdırlar. Bu baxımdan işəgötürənlər işçilərin məhsuldarlığını xarakterizə edən illik informasiyanı əldə etməyə çalışırlar. Bu tip informasiya siqnal adlandırılır. Əmək bazarında başlıca siqnal kimi təhsil müddəti (səviyyəsi) çıxış edir.

Əgər işçinin məhsuldarlığı onun təhsil səviyyəsi ilə müəyyənləşdirilmiş olsaydı, onda təhsil haqqında şəhadətnamə yeni işçilərin işə qəbulu zamanı bütün qeyri müəyyənlikləri aradan qaldırmış olardı və beləliklə də əmək bazarında informasiya assimetriyası baş verməzdi. Lakin real həyatda əmək məhsuldarlığının təhsil səviyyəsindən asılılığı heç də hər zaman müşahidə olunmur, hətta bəzi iqtisadtçılar ümumiyyətlə bunu inkar edirlər. Buna baxmayaraq işçinin təhsilini bazar siqnalı kimi aktiv şəkildə istifadə etməyə davam edirlər. Niyə görə?

Bu sualın cavabını M.Spensin təklif etdiyi əmək bazarında siqnallaşdırma modeli verir. O, sübut edir ki, təhsil haqqında siqnalın təsiri məhsuldarlıq və təhsil müddətinin qarşılıqlı əlaqəsi deyil, təhsilə çəkilən xərclərlə işçinin bacarıqlarının qarşılıqlı əlaqəsinə əsaslanır. Eyni səviyyəli təhsili almaq üçün bacarıqlı insan bacarıqsıza nisbətən daha az vəsait sərf edir. Belə ki, o, ali məktəbin ödənişsiz bölməsinə daxil ola bilər və yaxud ictimai təşkilatlar və həmçinin bu işdə maraqlı olan işəgötürənlər arasında özünə sponsor tapa bilər. Bundan başqa, o, dərslik vəsaitlərinin mənimsənilməsinə, əlavə ədəbiyyatın alınması və repetitorlara etdiyi ödənişlər üçün daha az vaxt və güc sərf edir. Nəhayət bacarıqlı işçinin daha az mənəvi məsrəfləri vardır, çünki təlim prosesi ona çox böyük zövq verir. Əksinə olaraq bacarıqsız işçi təlim prosesində özündə neqativ emosiyalar hiss edir.

Ehtimal edilir ki, eyni təhsilə yönəlmə bacarıqlı və bacarıqsız işçilərin aldığı əmək haqqlarına bərabər miqdarda əlavəni təmin edir. Belə çıxır ki, bu işçilər fərqli məqsədlərə baxmayaraq eyni iqtisadi nəticəni əldə edirlər. Aydın məsələdir ki, xərc – nəticə nisbəti bacarıqlı işçinin xeyrinədir. Hesab olunur ki, insan öz təhsilini davam etdirməklə bağlı qərar verərkən mütləq rasionallıqdan çıxış edir, yəni bu qərarı o, maddi səmərə meyarına əsasən qəbul edir. O, təhsil almağa o halda başlayacaqdır ki, gözlənilən iqtisadi səmərə sərf olunmuş vəsaitləri üstələmiş olsun.

Təhsilin marjinal səviyyəsi aşağıdakı iki əsas şərtə cavab verən işçinin təhsil müddətidir:


  • təhsil bacarıqlı işçiyə tam sərfəlidir, yəni təhsil ona yönələn xərcləri kompensasiya edə biləcək gəlirlər axınını təmin edir;

  • təhsil bacarıqsız işçiyə sərfəli deyildir, yəni təhsil ona yönələn xərcləri kompensasiya edə biləcək gəlirlər axınını təmin etmir ;

Təhsilin marjinal səviyyəsi işəgötürən üçün firmanın bütün işçilərini az əmək haqlı və yüksək əmək haqlılara ayırmaq üçün bir meyar kimi çıxış edir. Əgər işçinin faktiki təhsil müddəti marjinal həddən aşağıdırsa, onda o, bacarıqsız və deməli az məhsuldar hesab edilir. Bu səbəbdən ona ən az əmək haqqı təyin edilir. Bu cür əməyin ödənilməsi sisteminin, yanlış siqnalların yaranmasının mümkünlüyü ilə bağlı çatışmazlığı vardır. Əgər hər hansı bir bacarıqsız işçi sadəcə prestij xatirinə marjinal səviyyəni üstələyən ali təhsil almış olarsa, bu zaman ona da yüksək əmək haqqı təyin olunacaq və o “ bacarıqlı “ işçi hesab olunacaq. Əksinə, əgər bacarıqlı işçi “ tənbəllik “ edib ali təhsil almazsa, onda ona aşağı əmək haqqı təyin olunacaq və o, “ bacarıqsız” hesab olunacaq.

Əmək bazarında siqnallaşmanın sadə modeli təhsilin marjinal səviyyəsini, bacarıqlı işçinin əmək haqqına edilmiş əlavəni, bacarıqlı və bacarıqsız işçilərin təhsilinə çəkilən xüsusi xərcləri və faiz dərəcəsini əhatə edən kəmiyyət nisbətini təyin edir. Modelin aşağıdakı fərziyyələri vardır :



  • İki növ işçilər vardır: bacarıqlılar və bacarıqsızlar. İl ərzində bacarıqlı işçinin təliminə çəkilən xərclər C1, bacarıqsız işçinin təliminə çəkilən xərclər isə C2 işarə olunur. İşçilərin təhsilinə yönələn cəmi xərclər illik xərclər ilə təlim illərinin miqdarının hasilinə bərabərdir. Təhsilə görə ödəniş bütövlükdə müəyyən vaxt anında investisiya edilir.

  • İşəgötürən öz işçilərinə əmək haqqını onların təhsillərinin müddətinə müvafiq olaraq müəyyənləşdirir. Orta səviyyədən artıq təhsilə yiyələlənlər digər işçilərlə müqayisədə həcmində artıq əmək haqqı alırlar.

  • İşçinin təhsil aldıqdan sonrakı əmək stajı sonsuz olaraq böyük qəbul edilir. Təhsil almaqla şərtlənən əmək haqqına illik əlavə dəyişməzdir;

  • İllik faiz dərəcəsi dəyişməzdir və i-ə bərabərdir (onluq kəsirlə ifadə edilir);

  • İnsan təhsilə vəsaitlərin investisiya edilməsi qərarını o şərtlə qəbul edir ki, investisiya anına gətirilmiş alınan əlavə diskont gəlirlər axını, investisiyanın miqdarından çox olsun.

Bu zaman təhsilin marjinal səviyyəsi E aşağıdakı nisbətə uyğun gəlir:

Başqa sözlə təhsil almaqla şərtlənən, əmək haqqına illik əlavə, təhsilə investisiyanın miqdarı ilə illik faiz dərəcəsinin hasilindən çox olmalıdır.


Тякамцл нязяриййяляри

5. Е. Дйуркэеймин органик щямряйлийи

Дйуркэейм Емил (1858-1917) франсыз сосиолоъи мяктябин банисидир. «Ижтимаи ямяk бюлgцsц щаггында» китабы 1893-жц илдя няшр олунмушдур.

Дйуркэеймя эюря, ямяk бюлgцsц функсийасы – ики, йахуд бир нечя шяхсиййят арасында щямряйлик щиссляриnin əmələ gəlməsidir. O бир-бириндян асылы олмayan фярдляри бирляшдирир, fərdi инкишаф етмяк явязиня, онлар юз sяyлярини бирляшдирирляр; онларын щямряйлийи хидмят мцбадилясинин гыса анларындаn щяддян чох узаьа истигамятлянир. Жинси ямяйин бюлцшдцрцлмяси яр-ярвад щяйатынын щямряйлик мянбяйи демякдир. Киши вя гадын фяргляндикляри цчцн бир-бирини ахтарырлар. Бу шиддятли арзунун щявясиля бирляшян фярдлярин bənzərliyi deyil, onların fərqliliyi она юз енеръисини верən. Дйуркэейм щямряйлийин ики формасыны айырыр. Механики щямряйлик, йахуд охшарлыг щямряйлийи ондан ямяля эялир ки, шцурун мялум вязиййятlərи бцтцн жямиййят цзвляринин щамысы цчцн цмумидир. Фярди жямиййятля бу жцр бирляшдирян ялагя, жисми шяхсиййятля бирляшдирян əlaqə ilə там аналоъидир (бянзярдир). Фярд юзцня мяхсус дейил – о там мянаda жямиййятин идаря етдийи bir шейдир. Органик щямряйлик, йахуд ямяk бюлgцsцyля нятижялянян щямряйлик, о вахт мцмкцндцр ки, щяр бир фярдин юз фяалиййят сащяси, шяхсиййяти вардыр. Бу щямряйлик али щейванларда олан щямряйлийя бянзяйир. Щяр бир орган мухтариййятя маликдир, бурада щиссялярин фярдиляшмяsi организмин бцтювлцйцnü gücləndiriр. Сосиал тякамцл эедишиндя мехaники щямряйлик зяифляyир, органик щямряйлик ися эцжлянир. Бурада да щейванлар аляминин биолоъи инкишафыны идаря едян ганун фяалиййят эюстярир. Бир орган кими, щейванын щяр бир щиссясинин сярбяст фяалиййят эюстярян уйьун фяалиййят сащяси вардыр вя ейни заманда диэяр органлары онdан яввялкиня нисбятян даща чох асылыдырлар, беля ки, онлар айрыла билмир, мящв олмаьа риск етмирляр.
6. Р. Коuzун фирма нязяриййяси

Kоуз Роналд 1910-жу илдя Бюйцк Британийада анадан олмушдур. 1991-жи илдя о, трансаксийа хяржляри вя мцлкиййят щцгуги проблемляри цзря ишиня эюря Нобел мцкафаты алмышдыр. 1937-жи илдя онун «Фирманын тябияти» адлы мягаляси дярж олунмушдур.

Сювдяляшмя, йахуд трансаксийа онларын цзяриня мцяййян ющдяликляри гойан тясяррцфат субйектляринин гаршылыглы тясиридир. Сювдяляшмяляр базар вя гейри-базар сювдяляшмяляриня бюлцнцр. Базар сювдяляшмяси гысамцддятли дюврдя ямтяянин таразлы гиймятля алгы-сатгысы просесидир. Базар сювдяляшмяси гиймятляр механизми васитяси иля ижра олунур.

Мащиййятиня эюря, базар сювдяляшмяси гысамцддятли контракт кими чыхыш едир. Гейри-базар сювдяляшмяси узунмцддятли контаркт кими чыхыш едир, о сащибкарын тяшкилаты сяйляри васитясиля щяйата кечирилир.



Трансаксийа хяржлярисювдяляшмянин yerinə yetirilməsi иля баьлы хяржлярдир. Базар вя фирмадахили хяржляри фяргляндирирляр. Базар трансаксийа хяржляри жари гиймятляр барядя информсасийаларын ахтарышынын зярурилийи иля баьлыдыр. Бу хяржляр belə informasiyaнı satan мцтяхяссисялярин сайясиндя азалдыла биляр, анжаг онлары тамамиля арадан галдырмаг олмаз. Щяр бир мцбадиля трансаксийасына контрактларын баьланмасы вя данышыгларын апарылмасына чякилян хяржляр мцщцм рол ойнайыр. Бязи базарларда, мясялян, ямтяя биръаларында контрактлашма хяржляринин минимумадяк ендирилмясинин техникасы ишляниб щазырланмышдыр, анжаг орада да онлар тамимиля арадан галдырылмайыб.

Фирма-ресурсларын истигамяти сащибкардан асылы олдуьу заман йаранан мцнасибятляр системидир. Гиймят механизминин сыхышдырылмасы онун фяргли хцсусиййятидир. Фирманын йаранмасы даща чох о щалда ещтимал олунур ки, бу заман гысамцддятли контракт гянаятбяхш олмасын. Узунмцддятли контракт о заман даща чох цстцнлцйя малик олур ки, о бир нечя гысамцддятлини явяз едя билсин, бу да щяр бир контрактын тамамланмасы иля ялагядар олан мцяййян хяржлярдян азад олмаьа imkan верир. Беля ки, сащибкара щяр эцн муздлу ишчи иля йени ямяк мцгавиляси баьламаг сярфяли дейил. Фирма о заман бюйцйцр ки, сащибкар базар трансак­сийасынын явязиня ялавя трансаксийаны тяшкил eтсин. Фирма о заман кiчиlир ки, сащибкар беля трансаксийалары тяшкил етмякдян имтина етсин. Фирма о вахтадяк эенишляняжяк ки, фирма дахилиндя щяр бир ялавя трансаксийанын тяшкилиня чякилян хяржляр, ачыг базарда мцбадиля васитясиля трансаксийанын ижрасына чякилян хяржля вя йахуд башга фирма васитясиля онун тяшкилиня чякилян хяржлярля бярабярляшяжякдир.

Фирманын оптимал юлчцсц ашаьыдакы амиллярля мцяййян едилир:


  • Идаря етмя ресурсундан azalan мянфяят. Щяйата кечирилян трансаксийаларын сайынын чохалмасыйла сащибкар ян йцксяк мянфяятля ресурслардан истифадя едя билмяйяжяк, она эюря, ялавя трансаксийанын тяшкилиня чякилян хяржляр арта биляр. Тяшкил олунмуш трансаксийаларын артмасы иля ялагядар сащибкарын сящвляринин сайы ня гядяр эеж артарса, фирма да бир о гядяр бюйцйцр. Тяшкилетмя хяржляри вя онларын тяшкил олунмуш трансаксийаларын сайындан асылылыьы. Истещсал амиллярини мяканжа йахынлашдырмаьа imkan верян ихtiraлар фирманын бюйцмясиня даир тенденсийа йарадыр. Мяканын дяф едилмясиня чякилян хяржляри азалдан телефон вя телеграфа бянзяр йениликляр щямчинин финманын бюйцмясиня тякан верирляр.

  • Истещсал амилляриnin гиймятляри вя онларын фирманын юлчцсцндян асылылыьы. Ямяк базарында монопсонист–фирманын бюйцмяси ямяк щаггы дяряжясинин щяддян артыг артырылмасына эятириб чыхара биляр və nəticədə gələcəkdə firmanın böyüməsi məqsədə uyğun olmayacaq.


7. Ж. Стиглерин информасийа ахтарышы нязяриййяси

Стиглер Жорж 1911- жи илдя АБШ-да анадан олмушдур. 1982-жи илдя о, сянайе структурлары, базарларын фяалиййяти, щямчинин дювлят тянзимлянмясинин сябяб вя нятижялярини тядгиг етдийиня эюря игтисадиййат цзря Нобел мцкафатыны алмышдыр. 1961-жи илдя онун «Информасийанын игтисади нязяриййяси» адлы мягаляси чап олунмушду.

Стиглер информасийаны газанжын максимизасийасы цчцн тясяррцфат субйектляринин истифадя етдикляри спесифик ресурс кими нязярдян кечирир. Ахтарыш нятижясиндя субйект информасийа алыр, анжаг бу заман сярф олунмуш вясаитляр ися хцсуси нюв трансаксийа хяржляри–ахтарыш хяржляри кими чыхыш едирляр. «Информасийа» ресурсунун дяйяри бу хяржлярин щяжминя бярабярдир. Тясяррцфат субйекти гисминдя Стиглер мягсяди минимал хяржлярля эюстярилян сайда ямтяяни алмаг олан алыжыны нязярдя тутур. Сатыжылар ямтяяни алыжыйа яввялжядян мялум олмайан мцхтялиф гиймятлярля тяклиф едирляр. О, ардыжыл сцрятдя сатыжылардан тяляб олунан гиймятлярə даир мялумат топлайыр вя сорьу апарылан сатыжыларын сайы артдыгжа она мялум олан минимал гиймят азалыр. Ахтарыш нятижясиндя ялдя олунан гянаят, алынан ямтяянин башланьыж вя минимал гиймятляринин фяргинин онун щяжминин щасилиня бярабярдир. Ахтарыш нятижясиндя алынан мянфяят гянаят щяжми вя ахтарыш хяржляринин фяргиня бярабярдир. Ахтарышын оптимал щяжми йахуд сорьу –суал едилян сатыжыларын optimal сайы, алыжынын максимал газанжына уйьунdur.

Ахтарышын оптимал щяжми гянаят яйриси вя хяржлярин нювцндян асылыдыр. Фярз едилир ки, ахтарыш хяржляри тяхминян сорьуда иштирак едян сатыжыларын сайына мцтянасибдир, она эюря ки, бурада, ясас етибариля, вахт сярф олунур. Хяржляр яйриси шяк. 2.2.-дяки C яйриси иля ифадя олунмушдур. Бу яйринин яйилмя бужаьы ясас етибариля, базарын хцсусиййятиндян асылыдыр. Беля ки, bazarın coоğrafi ölçüsü böyüdükcə axtarışa cəkilən xərclər artır, истещлакчынын гянаят яйриси минимал гиймят яйрисинин нювц вя алынан ямтяянин həcmi иля мцяййян едилир. Алыжыйа мялум олан минимал гиймятин сорьу – суал едилмиш сатыжыларын сайындан асылылыьы шяк. 2.1.-дяки l яйрисиндя верилмишдир. Сорьу–суал едилмиш сатыжыларын жари сайы н иля, базарда онларын цмуми сайы Н иля, жари минимал гиймят – п иля, сорьу–суал едилмиш биринжи сатыжынын гиймяти – п1 иля, базарда минимал гиймяти по иля ифадя олунмушдур. Биринжи вя жари минимал гиймятляр арасындакы фярг бир ядяд ямтяянин алынмасы заманы алынан жари гянаятя бярабярдир. Бцтювлцкдя, минимал гиймят яйрисинин нювц гиймятлярин сяпялянмяси иля мцяййян едилир. Гиймят сяпялянмяси ня гядяр аздырса бу mаиллик дя бир о гядяр чохалыр. Яэяр сатыжылар бир гиймяти тяляб едярся, онда гиймят сяпялянмяси дя сıфра бярабяр олур, анжаq минимал гиймят яйриси ися юзцндя дцз паралел абсис охуну ифадя едир. Гянаят щяжминин сорьу–суал едилмиш сатыжыларын сайындан асылылыьы шяк. 2.2. –дяки r яйриси иля тясвир олунуб.

Гиймят сяпялянмяси ня гядяр аздырса бу яйри абсис охуна даща дик йерляшдирилиб. Бир нечя сатыжынын сорьу-суалы нятижясиндя алынан мянфяят гянаят яйриси иля хяржляр яйрисинин уйьун нюгтялярини бирляшдирян кясийин узунлуьу иля ифадя олунур.

АБ-нин максимал узунлуг кясийи сорьу-суал едилмиш Н сатыжыларынын оптимал сайына уйьун эялир.



Ахтарышын оптимал щяжми ашаьыдакы сябябляря эюря дяйишя биляр:

  • алыжынын топладыьы тяжрцбя. Яэяр алыжы яввялки вахт дюврцндя сатыжыларла сорьу апарыбса, онда жари дюврдя сорьуланмыш сатыжыларын сайы цчцн, ахтарыш хяржляри сыфра бярабярдир.



Шякил 1. Мiнимал гиймятлярин сорьу-суал едилмиш сатыжыларын сайындан асылылыьы

Шякил 2. Оптимал ахтарыш щяжми
Бу о демякдир ки, ахтарыш сярфиййатлары яйрижи сяриштяси олмайан алыжынын ахтарыш сярфиййятлары яйрисиндян ашаьы йерляшиб вя она паралелдир. 2. шяклиндян эюрдцйц кими, сатыжыларын сорьу тяжрцбяси ялдя етмякляри нятижясиндя алыжыларын ахтарышынын оптимал щяжми артыр. Бу заман алыш гиймяти азалыр (шяк.1.). Белляикля, тяжрцбясиз алыжылар базарда тяжрцбялиляря нисбятян даща çox pul sərf edirlər:

  • информасийанын бирляшмяси ики алыжынын тямяннасыз олараг тяляб едилəн гиймятляр щаггында алынан информасийа иля мцбадиляси заманы баш верир. Нятижядя алыжы юзцнцн ахтарыш сярфиййатларыны азалдыр, юзц дя бу заман тяжрцбя топланмасы иля баьлы сямяря йенидян ялдя олунур. Лакин яэяр бирляшмя нятижясиндя алыжы йалныш информасийа алыбса, онда о yaqin ки, максимал мцмкцн газанж ялдя етмяйяжяк. Белляликля, информасийанын бирляшмяси даща ужуз, лакин даща аз етибарлы ахтарыш формасыдыр;

  • реклам. Яэяр сатыжыларын бюйцк щиссяси гиймятляри реклам етмяйя башлайырса, онда гиймятлярдя олан фярглилик кяскин азалыр. Нятижядя оптимал ахтарыш щяжми азалыр. Гиймятлярин фярглилийи бу базарда тамамиля йох олмайажаг, чцнки реклам васитяляринин щеч бир бирляшмяси мювжуд вахт щцдудларында бцтцн потенсиал алыжылары ящатя едя билмяз;

  • гиймятлярин вахта эюря дяйишмяси. Яэяр бир нечя ардыжыл вахт мцддяти ярзиндя гиймятляр дяйишмирся, йалныз биринжи периодда илкин ахтарышы апармагла, бундан сонракы дюврлярдя ямтяянин яввялжядян щесаблаnмыш гиймятля ялдя етмяк олар. Яэяр дисконтлашдырма еффектини нязяря almasaq, тяркибли заман дюврц цчцн гянаят яйриси гысамцддятли периодлар цчцн гянаят яйриляринин вертикал бирляшмяси иля алыныр. Бу жцр periodlar чох олдугжа, йяни гиймятляр стабил олдугжа цмуми гянаят яйриси бир о гядяр йцхарыда йерляшиr вя оптимал ахтарыш щяжми бир о гядяр чох олур. (шяк 2.)

Цмумиликдя, гиймятлярин мцхтялифлийи башлыжа оlаrаг информасийанын кющнялдийиня эюря дястяклянир. Она эюря илкин ахтарыш методу чох мящдуд шякилдя тятбиги олунур.







Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə