2-ma’ruza ekonometrik modellarning axborot ta’minoti va stаtistikaning asosiy tushunchalari



Yüklə 254,6 Kb.
səhifə1/4
tarix08.11.2022
ölçüsü254,6 Kb.
#67923
  1   2   3   4
2-Маъруза (4)


Ekonometrik modellarning axborot ta’minoti va statistikaning asosiy tushunchalari



2-MA’RUZA




EKONOMETRIK MODELLARNING AXBOROT TA’MINOTI VA STАTISTIKANING ASOSIY TUSHUNCHALARI

REJA:


Iqtisodiy ma’lumotlar va ularni qayta ishlash


Iqtisodiyotda omillar va ularning turlari


Ekonometrik modellarni tuzishga va unda qatnashadigan ma’lumotlarga qo’yiladigan talablar

    1. Iqtisodiy ma’lumotlar va ularni qayta ishlash

Mavzuni boshlashdan avval ma’lumot sshchzining ma’nosini tushunib olaylik. Ma’lumot biror narsa haqidagi xabar. Bu xabar statistik kuzatuvlar natijasida olinadi. Agar biz iqtisodiy jarayonni kuzatayotgan bshchlsak, u holda olingan xabar yoki ma’lumot iqtisodiy ma’lumot bo’ladi, ya’ni iqtisodiy jarayonning qaysidir tomoni haqidagi ma’lumotni beradi. Kuzatuv natijasida to’plangan iqtisodiy ma’lumotlar qayta ishlanadi va olingan natijalar iqtisodiy jarayonni tadqiq qilishda asos bo’lib xizmat qiladi. Iqtisodiy ma’lumotlarni qayta ishlash. Iqtisodiy ma’lumotlar bir necha turdagi statistik kuzatuvlar natijasida olinadi. Ctatistik kuzatish deganda o’rganilayotgan hodisa va jarayonlar to’g’risidagi ma’lumotlarni ma’lum bir yagona ilmiy-tashkiliy dastur bo’yicha qayd qilishga va to’plashga tushuniladi. Statistik kuzatish qanchalik to’g’ri, bir necha bor ilmiy-tashkiliy ekspertizalardan o’tgan dastur bilan o’tkazilsa, uning ma’lumotlar aniq qo’yilgan maqsadga erishish uchun kerakli bo’ladi. Eng asosiysi, kuzatish ma’lumotlarini qayta ishlab to’g’ri xulosalar chiqariladi. Statistiki kuzatish ma’lumot etkazib beruvchi sub’ektlar kategoriyalariga qarab quyidagi shakllarga bo’linadi:

  1. Ma’muriy ma’lumotlarni to’plash. Ma’muriy idoralar statistika organlariga o’z faoliyatlari haqida ma’lumotlarni pulsiz va so’ralgan vaqtda etkazib berishga majburdirlar.

  2. Boshlang’ich statistik ma’lumotlarni to’plash. Ro’yxatdan o’tgan barcha tashkilot, korxona, tadbirkorlar topshiradigan statistik hisobotlar orqali to’planadi.

  3. Statistik organlar to’plagan ma’lumot. Statistika organlari uy xo’jaligini o’rganish uchun maxsus tanlab kuzatishlar o’tkazishadi, aholi ro’yxati va boshqa maxsus kuzatishlar yordamida to’plangan ma’lumot.

Statistik kuzatish tashkil etilishiga qarab: statistik hisobot va maxsus uyushtirilgan statistik kuzatishlarga (tekshirishlarga) bo’linadi.
Statistik kuzatishning muhim qoidalaridan biri – kuzatish o’tkazishda to’plam birliklarini qamrab olish masalasidir. Bu masala ham makon, ham zamon chegarasida to’g’ri hal etilsa maqsadga muvofiqdir.
To’planayotgan ma’lumotlarning aniqligi, haqqoniyligi va ob’ektivligi haqida hech qanday shubha bo’lmasligi kerak. Agarda qandaydir bir shubha tug’ilsa (uni hajmidan qat’iy nazar), to’plamga kiritilgan har bir ko’rsatkich mustaqil ekspertlar tomonidan tekshirib ko’rilgani ma’qul. Bu erda gap arifmetik hisob-kitob ustida ketmayapti, balki har bir birlikni ob’ektiv haqiqatni aks ettirishi ustida bormoqda.
Ma’lumotlarni to’plash yagona (hamma ob’ektlar bo’yicha) dastur va metodologiya bilan amalga oshirilishi shart, aks holda, ular keraksiz ma’lumotlarga aylanadi.
O’rganilayotgan hodisa bo’yicha statistik kuzatish o’tkazish natijasida u haqida ko’pdan-ko’p va turli-tuman tarqoq ma’lumotlar to’planadi. Bu ma’lumotlar asosida hali hech qanday fikr yuritib bo’lmaydi, chunki ular tarqoq va har xildir. Shuning uchun ham navbatdagi vazifa to’plangan ma’lumotlarni bir tizimga keltirish, tartibga solish, umumlashtirishdan iboratdir. Bu muammo statistikada jamlash (svodkalash) metodini qo’llash bilan hal etiladi. Jamlashdan statistik tekshirishning ikkinchi bosqichi boshlanadi.
Statistik jamlash (svodkalash) deganda har kuni radio va televizorda beriladigan informatsiyani tushunmaslik kerak. Yuqorida ta’kidlaganimizdek informatsiya ma’lum bir ishning bajarilishi to’g’risidagi operativ ma’lumotdir.
Statistik svodkalash deganda to’plangan ma’lumotlarni ilmiy tekshirishdan ko’zlangan maqsad va vazifalar nuqtai-nazaridan qayta ishlash tushuniladi. Statistik kuzatish ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilishning keng tarqalgan metodlaridan biri guruhlashdir. Statistikada guruhlash deb to’plam birliklarini eng muhim belgilari bo’yicha bir xil guruh va guruhchalarga ajratib o’rganishga aytiladi.
Guruhlash metodi statistikada ko’p yillardan (XVIII asr) beri qo’llanib kelinmoqda. Bu metodni qo’llashdan maqsad, to’plam birliklarini qanday bir bo’laklarga bo’lish emas, balki faqat shu hodisaga xos xususiyatlarni ochib berish, undagi mavjud tendentsiya va qonuniyatni baholash, miqdor o’zgarishlardan sifat o’zgarishlarga, sifat o’zgarishlardan miqdor o’zgarishlarga o’tish jarayonlarini aniqlash va baholashdir.
Guruhlash metodi oldida o’rganilayotgan to’plam birliklarini tiplarga ajratish, hodisalar o’rtasidagi bog’lanishlarni va to’plam tuzilishini o’rganish vazifalari ham turadi. Bu vazifalar guruhlashning uch (tipologik, analitik, tuzilmaviy) turidan foydalanish orqali hal qilinadi.
Masalan, aholining qaysi bir qismi mehnat resursi ekanligini aniqlash maqsadida ular quyidagi guruhlarga bo’lib o’rganiladi:
15 yoshgacha – ishga layoqatsiz kishilar
16 - 55 yosh – ishlash yoshidagi ayollar
16 – 60 yosh – ishlash yoshidagi erkaklar
55 yosh va undan yuqori – nafaqa yoshidagi ayollar
60 yosh va undan yuqori – nafaqa yoshidagi erkaklar.
Umumiy qonuniyat yaqqol ko’rinuvchi yirik oraliqli guruhlarni hosil qilish maqsadida statistikada ikkilamchi guruhlash qo’llaniladi.
Dastlabki guruhlangan ma’lumotlarga asoslanib, yangi guruhlarni hosil qilish statistikada ikkilamchi guruhlash deb yuritiladi.
Statistik guruhlashning yuqoridagi turlari asosan dastlabki, statistik ma’lumotlar bo’yicha amalga oshiriladi. Ikkilamchi guruhlash oraliqlarini yiriklashtirish yo’li bilan amalga oshirilishi mumkin.
Guruhlash oralig’ini yiriklashtirish yo’li bilan ikkilamchi guruhlash usulini quyidagi shartli raqamlar misolida ko’rib chiqamiz(2.1 – jadval).


Yüklə 254,6 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin