Antropometriya. Bolalar qaddi-qomatini shakllanishi


Organizm rivojlanishiga irsiyat va muhitni ta’siri



Yüklə 1,43 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/13
tarix09.06.2023
ölçüsü1,43 Mb.
#127819
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13
13 talik full removed.2tali pdf (2) (2)

Organizm rivojlanishiga irsiyat va muhitni ta’siri. 
 
Zamonaviy biologiyaning asosiy muammolaridan biri organizmning 
rivojlanishini boshqarish yo’llarini bo’lib olishdir. Irsiyat organizmlarning o’z belgi 
va xususiyatlarini nasldan -nasilga o’tkazish xossasidir. Irsiyat tufayli 
organizmlarning belgi -xsusiyatlari nasildan -nasilga o’zgarmagan xolda o’tadi. 
Organizm belgi - xususiyatlarining bir qancha avlod turg’un saqlanib kelishi 
irsiyatining bir tomoni bo’lib, ikkinchi tomoni organizmning ontogenezda ma’lum 
moddalar almashinuvi xarakterini va rivojlanish tipini ta’minlashdir. Bularning 
hammasi irsiyat tufayli aniqlanadi. Har bir organizmning aniq rivojlanish tartibi 
uning irsiyati bilan aniqlanadi. Aks holda organizmlar ovlodida ozgarishlar vujudga 
kelgan bo’lur edi. (M: bug’doydan arpa , tovuqdan urdak). 
Organizmning ikki xususiyati irsiyat va o’zgaruvchanlikni o’rganadigan fanga 
Ginetika fani deyiladi. 
Zamonaviy ginetikaning vujudga kelgan vaqti 1865 yil xisoblanadi, shu yili 
chex olimi Gregor Mendel 1 va 2 belgisi jihatidan bir -birinchi farq qiladigan no’xat 
navlarini chatishtirib, belgilarining irsiy yo’l bilan nasldan- naslga o’tish 
qonuniyatlarini aniqlagan. U qizil gulli sariq noxatni oq: guli yashil no’xat 
bilanchanglatadi. Qizil va oq : gulli o’simliklar: 3:1 nisbatda vedomimant va resessiv 
belgi asosida yuzaga chiqadi. Mendelning bu buyuk ishga zamondoshlari munosib 
baxo bera almadi. O’z tajribalarida xudd shunday natijalarni olgan golland olimi De 
Friz unutib yuborilgan Mendel tajribalarini to’la –to’kis tasdiqlanadi. 
Shunday qilib, Mendel qonunlari tan olindi va genetika faniga asos solindi. 
Mendelning 1-qonuni dominanta va resessivi qonuni bo’lib, yuzaga chiqmagan 
belgilar resessiv belgilar deb yurutiladi. 2-qonuni ota –ona belgilari 3:1 nisbatda 
avloddan - avlodga o’tadi, yani 75 %dominat, 25% resessiv belgilar yuzaga chiqadi. 
Irsiyatning moddiy negizi bu xujayraning o’z nusxasini qayta vujudga keltira 
oladigan va bo’linish prosessida qiz xujayralarga maksimallanish xusiyatga ega 
bo’lgan barcha elementlari xisoblanadi. 


Irsiyat nasldan-naslga o’tishini bilish uchun xujayra haqida ma’lumotga ega
bo’lish kerak. Barcha tirik organizm xujayralardan tashkil topgan. 1665 yilda R.Guk
tomonidan sodda mikroskop ixtiro qilinishi xujayra taminotining tug’ilishiga olib
keldi. U po’kakdan yupqa kesma tayyorlab, mikroskob ostida kuzatganida mayda
katakchalarni quradi va ularga hujayra deb nom beriladi. Elektron mikroskob kashf
etilishi bilan xujayraning tarkibi va undagi moddalar almashinuvi o’rganila
boshlanadi. Har bir hujayra sitoplazmatik membrana, sitoplazma, yadro va xujayra
organiodlaridan iborat. Xujayra organiodlariga maxsus tuzilishga ega bo’lgan va
ma’lum funksiyani bajaradigan tuzilmalar kiradi. Ular endoplazmatik tur,
ribosomalar, Golji apparati, mikrokondriyalar, lizosomalar va sentrosomalar va
h.k.z.
Hujayra yadrosining bo’linishida kuzatiladigan va yaxshi qo’llaniladigan
tanachalarni 1888 yilda nemis olimi V.Vladeyner aniqlab, ularni xromosomalar deb
atagan. Xromosoma grekcha so’z bo’lib, “xromos” bo’yoq, rang “soma” tanacha
degan ma’noni bildiradi. Xromosomalar organizmning o’ziga hos bo’lgan barcha
biologik belgilarni irsiy yo’l bilan nasldan- naslga o’tkazadi, u oqsilar va nuqmin
kislotalarning yirik molekularidan tashkil topgan. Xromosomalar ipsimon va
tayoqsimon shaklda bo’lib, uning soni turli o’simlik, hayvon hujayralarida turlicha
bo’ladi. Dastlab 1956 yilda ko’rsatib berilgandek odam hujayralarida 46 tadan
xromosoma bo’ladi. Jinsiy xujayralar boshqa hujayralardan farq qilib, 23 tadan
xromosoma tutadi. Erkak va ayol hujayralari bir-biri bilan qo’shilganda
xromosomalarning soni 46 taga yetadi. Xujayraning bo’linishi xromosomalarning
ipsimon 2 ta tuzilmagan ajratilinishidan boshlanadi. Xromosomalarning
dezoksiribonukleni (DNK) va riboklein (RNK) kislotalaridan tashkil topganligi
aniqlanadi. Hozirgi vaqtda DNK orqali hujayradan - hujayraga, organizmdan -
organizmga irsiy axborot o’tkazilishi isbotlangan. DNK malekulasi qo’shaloq spiral
sturukturasiga ega. Buni 1953-yilda Uotson va kirk ko’rsatib berishdi. Ular
kashfiyotlari uchun Nobl mukofoti yetadi. Oqsil simtezida 20 amino kislata ishtirok
etib, ularning sintezlanishi 1,5 min. davom etadi.



Yüklə 1,43 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin