AZƏrbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti



Yüklə 72.92 Kb.
Pdf просмотр
tarix07.07.2017
ölçüsü72.92 Kb.

AZƏRBAYCAN  DÖVLƏT  İQTİSAD  

UNİVERSİTETİ

kafedra “Qida məhsullarının 

texnologiaysı”

Fənn 

“Sahə müəssislərində



istehsalın təşkili”

Hazırladı : i.f.d. b/m. Nəsrullayeva G.M



Mövzu 3. Qida sənayesi müəssislərinin 

quruluşu  və onun təkmilləşdirilməsi yolları 

Plan:

1.Müəssisələrin xarakteristikası, əlamətləri və əsas vəzifələri

2.Müəssisələrin növləri və təsnifati

3. Müəssisələrin quruluşu və onları müəyyən edən amillər

4.

Əsas

istehsalın

struktur

bölmələri



onların

qısa

xarakteristikası

5. Əsas istehsalın qurulması prinsipləri

6. Müəssisələrin

baş planı,

onlara qoyulan tələblər

müəssisələrin

istehsal

quruluşunun

təkmilləşdirilməsi

istiqaməti


Müəssisənin xarakteristikasi, 

ə

lamətləri və əsas vəzifələri: 

Müəssisə vahid x/t kompleksinin əsas həlqəsi olub, iqtisadi 

potensialın inkişaf etdirilməsində əhalinin müxtəlif 

məhsullara olan təlabatının ödənilməsində və əmək 

kollektivinin sosial-mədəni inkişafında başlıca rol oynayır. 

«Müəssisələr haqqında» Azərbaycan Respublikası qanununda 

qeyd edilir ki, müəssisə--- mülkiyyət formasından aslı 

olmayaraq bu qanuna müvafiq yaradılan və ictimai tələbatın 

ödənilməsi və mənfəət alınması məqsədi ilə məhsul istehsal 

edən və satan,  işlər və xidmətlər göstərən hüquqi şəxs olan 

təsərrüfat subyektidir. Müəssisə təşkilati-hüquqi forması 

göstərilməklə xüsusi ada malik olur. 

Müəssisələr tabe olduqları yuxarı dövlət təşkilatları və 

tasisçilər tərəfindən işlənib hazırlanmış və təsdiq 

edilmiş nizamnamə və pasport əsasında fəaliyyət 

göstərir. Müəssisənin nizamnaməsində onun adı, 

fəaliyyət predmeti və məqsədi, yerləşdiyi yerin adı və 

ya poçt nömrəsi, əmlakının yaranma mənbəələri və 

əldə ediləcək mənfəətdən istifadə qaydası, 

fəaliyyətinin yenidən təşkili və fəaliyyətinə xitam 

verilməsi şərtləri, müəssisənin nizamnamə fondunun 

olması və s. göstərilir. 



Müəssisənin pasportunda

Müəssisə haqqında ümumi məlumatlar, onun maddi-

texniki bazası, yanacaq-enerji ehtiyyatları ilə təmin

olunma qaydası, struktur bölmələrinin sayı və

tarkibi, mədəni-məişət yaşayış fondları haqqında

məlumatlar, maliyyə ehtiyyatları vəs. göstərilir.

Müəssisələr

istehsal-texniki

vəhdətliklə,

təşkilati-inzibati

eyniliklə

istehsal-operativ



müstəqilliyi

ilə xarakterizə olunur.



İstehsal-texniki vəhdətlik

Müəssisənin istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin məqsədinə və

buraxılacaq məhsulların xarakterinə uyğun olan iş şəraitini, maşın 

və avadanlıqlar sistemini əhatə edir. Müəssisənin istehsal-texniki 

vəhdətliyi vahid texniki sənədləşdirmə sisteminin və onun bütün 

istehsal bölmələri üçün ümumi olan texniki siyasətin həyata 

keçirilməsini nəzərdə tutur. Müəssiənin istehsal-texniki 

vəhdətliyini xarakterizə edən digər mühüm cəhət ondan ibarətdir 

ki, həmin müəssisənin sex və istehsal sahələrində eyni cinsli 

texnoloji proseslər tətbiq olunur və bunların əsasında müəssisənin 

bölmələrində eyni məhsulun ya müxtəlif növləri, yaxud müxtəlif 

ölçülü hissələri hazırlanır. İstehsal-texniki vəhdətlik, habelə

müəssisənin material-texniki bazası ilə də müəyyən edilir. 


Təşkilati-inzibati vəhdətlik 

O deməkdir ki, müəssisələr birləşmiş işçi 

kollektivi həmin müəssisəni idarə edən 

vahid bir rəhbərə tabedir və öz işini 

tapşırıqlar, sifarişlər və bağlanmış 

müqavilələr əsasında sərbəst sürətdə

qurur.


İqtisadi vəhdətlik 

müəssisənin istehsal, maliyyə və təsərrüfat 

fəaliyyətinin vəhdətliyini nəzərdə tutur. 

Başqa sözlə, iqtisadi vəhdətlik o deməkdir 

ki, eyni sənaye sahəsinə mənsub olan 

müəssisələrin istehsal-təsərrüfat 

fəaliyyətinin nəticələri eyni göstəricilər 

sistemi ilə xarakterizə olunur. 



Müəssisələr bu göstərilən əlamətlərə görə bir-birindən 

fərqləndirilir, bu və ya digər sənaye sahəsinə aid edilir. 

Bundan başqa, müəssisələr hazırladıqları məhsulların 

iqtisadi təyinatından, növündən, xarakterindən, texnika 

ilə təminatlanma dərəcəsindən, üsulundan və 

formasından, mexanikləşdirilməsi və 

avtomatlaşdırılması dərəcəsindən aslı olaraq bir-

birindən fərqləndirilir. Lakin, müəssisələrin belə 

fərqləndirici cəhətlərinə baxmayaraq onlar öz ictimai və 

iqtisadi xarakterlərinə görə eyni tiplidirlər. Çünki, 

onların hamısı “Müəssisələr haqqında” Azərbaycan 

Respublikası qanunu əsasında fəaliyyət göstərirlər.



Sənaye müəssisələri yaradılarkən onların 

qarşısında konkret vəzifələr qoyulur. 

Ən az xərclə daha yüksək nəticələr əldə etmək;

Buraxılan məhsulların keyfiyyətini müntəzəm surətdə yaxşılaşdırmaq və onun rəqabət

qabiliyyətini artırmaq, yeni növ məhsulların işlənib hazırlanmasını və manimsənilməsini

təmin etmək;

İstehsalın texnika ilə təminatı səviyyəsinin yüksəldilməsi əsasında məhsuldarlığının

yüksəldilməsinə və fond veriminin artırılmasına nail olmaq;

Elmi cəhətdən əsaslandırılmış norma və normativləri işləyib hazırlamaq, lazım gələrsə

onlara yenidən baxmaq və normallaşdırma işlərini təkmilləşdirmək, materialın sərf

normalarını işləyib hazırlayarkən mütərəqqi üsullardan istifadə etmək;

Dövlət tapşırıqlarının və istehlakçıların sifarişlərini vaxtında və tələb olunan həcmdə,

çeşitdə və keyfiyyətdə yerinə yetirilməsini təmin edən taşkilati-texniki tədbirləri işləyib

hazırlamaq və onların yerinə yetirilməsini təmin etmək;

Əmək kollektivinin sosial inkişafını təmin edən sosyal yönümlü təşkilati-texniki və

iqtisadi tədbirləri işləyib hazırlamaq və həyata keçirmək;

Müəssisənin və onun ayrı-ayrı istehsal bölmələrinin ahəngdar işini təşkil etməklə

istehsalın rentabelliyini təmin etmək, maddi-enerji, əmək və maliyyə ehtiyyatlarından

səmərəli istifadə etməklə məhsulun maya dəyərinin aşağı salınmasına nail olmaq.


Yuxarıda göstərilənlər vəzifələrin müvəffəqiyyətlə həyata 

keçirilməsi məqsədilə  müəssisə aşağıdakıları təmin 

etməlidir:

İstehsalın inkişafı və səmərəliliyinin yüksəldilməsini, onun hərtərəfli

intensivləşdirilməsini, elmi-texniki tərəqqinin sürətləndirilməsini, əmək

məhsuldarlığının yüksəldilməsini və mənfəətinin artırılmasını;

Əmək kollektivinin sosial inkişafını, muasir maddi-texniki bazanın

formalaşdırılmasını, yüksək məhsuldar əmək üçün əlverişli imkanlar

yaradılmasınıı, əməyə və sosial ədalətə görə bölgü prinsiplərinin ardıcıl

həyata keçirilməsini, insanı əhatə edən təbii mühitin qorunmasını və

yaxşılaşdırılmasını;

İdarəetmənin

iqtisadi

metodlarının

gücləndirilməsini,

demokratik

əsasların genişləndirilməsini və əmək kollektivinin özünü idarəsinin

təmin olunmasını;

İstehsalın

genişləndirilməsini

onun


texniki

səviyyəsinin

yüksəldilməsini,

buraxılan

məhsulun

təzələnməsini

alıcılıq


qabiliyyətinin artırılmasını, ən yeni elmi-texniki nəaliyyətlərin tətbiqini.

MÜƏSSİSƏLƏRİN NÖVLƏRİ VƏ TƏSNİFATI

Sənayenin müxtəlif sahələrində istehsal prosesləri və

onların həyata keçirilməsi şəraiti, üsulu və texnologiyası

bir-birindən fərqləndiyinə görə müəssisə miqyasında

istehsalın təşkilində də müəyyən fərqləndirici cəhətlər

vardır.


Odur

ki,


sənaye

müəssisələrinin

xarakterik

cəhətlərini nəzərə alaraq onların hazırladıqları məhsulun

iqtisadi

təyinatında,

istehsal

etdikləri

xammal



materialların xarakterinə, il ərzində işləmə müddətinə,



miqyasına,

ixtisaslaşdırma

dərəcəsinə,

istehsal


mərhələlərini əhatə etməsinə, istehsalına təşkili tipinə və

üsullarına,

mexanikləşdirmə

avtomatlaşdırma



dərəcəsinə,

mülkəyyət

mənsubiyyətinə

görə


təsnifləşdirmək lazım gəlir

Buraxılan məhsulun iqtisadi təyinatına görə

bütün sənaye müəssisələri iki əsas qrupa bölünür:

İstehsal vasitələri

, o cümlədən istehlak malları istehsalı

üçün xammal istehsal edən sənaye müəssisələri;

Bilavasitə

istehlak

malları


istehsal

edən


sənaye

müəssisələri, əsasən istehsal vasitələri buarxan sənaye

müəssisələrinə

-

metallorgiya,



energetika,

maşınqayırma, kimya sənayesi müəssisələri aiddir.

İstehlak malları istehsal edən müəssisələrə misal olaraq

qida və yüngül sənaye müəssisələrini göstərmək olar.



İstehsal etdikləri xammal və materialların 

xarakterinə görə 

hasiledici və emaledici 

sənaye müəssisələri 

fərqləndirilir

Hasiledici müəssisələr 



təbiətin 

vermiş olduğu sərvətləri əldə edirlər. Bu növ 

müəssisələrə misal olaraq neft, qaz, dəmir filizi 

hasil edən müəssisələri göstərmək olar.

Emal 

edici 


müəssisələr əldə edilmiş xammallrı emal 

prosesindən keçirərək, onların forma və

ölçülərini dəyişir və istehlakçıların təlabatını 

ödəyən şəklə salır. Emal edici müəssisələrə misal 

olaraq neftayırma, balıq emalı zavodlarını 

göstərmək olar.



İl ərzində işləmə müddətlərinə görə -

müəssisələr 3 qrupa ayrılır:

Bütün il boyu fasiləsiz işləyən (domna və s.)

Bütün il boyu fasiləli işləyən (maşınqayırma

zavodu)


Mövsümü işləyən (şəkər, konserv və s.)

Miqyasına görə - sənaye müəssisələri 3 qrupa 

bölünür:

İri miqyaslı

Orta miqyaslı

Kiçik miqyaslı



Son illərə kimi Azərbaycan 

Respublikasında bütün sənaye 

müəssisələrinin ~60-70 %-i iri və orta 

müəssisələr təşkil edirdi. Hazırda isə 

onların sayı xeyli azaldılmış və bütün 

müəssisələrin ~55-60 %-ni kiçik 

müəssisələr təşkil edir.


İxtisaslaşdırılması dərəcəsinə görə

Ixtisaslaşdırılmı

ş müəssisələr

un iversal 

müəssisələr

qarışıq 


müəssisələr 

İstehsal mərhələsini əhatə etməsinə görə -

sənaye müəssisələri 3 qrupa ayrılır

Məhsulun hazırlanmasının bir mərhələsini əhatə edən

sənaye müəssisələri. Belə müəssisələrə misal olaraq metal

əritmə, şin, porşen, diyircək, karbürator kimi məmulatlar

istehsal edən zavodları göstərmək olar;

İstehsalın iki və ya daha çox mərhələsini əhatə edən sənaye

müəssisələri. Bu növ müəssisələrə misal olaraq əyirici,

toxucu sexləri olan toxuculuq fabriklərini göstərmək olar;

Məhsulun hazırlanmasının bütün mərhələlərini əhatə edən

müəssisələr. Belə müəssisələr misal olaraq avtomabil,

traktor, soyuducu və digər bu kimi tamamlanmış məmulatlar

istehsal edən müəssisələri göstərmək olar.



İstehsalın təşkili tipinə görə sənaye 

müəssisələri 3 cür olurlar

kütləvi


seriyalı 

fərdi.


Kütləvi istehsal tipli 

müəssisələrdə

çoxlu miqdarda yekcins və daima 

təkrarlanan məhsullar istehsal edilir. 


Seriyalı istehsal tipli 

müəssisələrdə

Məhsullar müəyyən seriyalarla buraxılır və

onlar müəyyən dövrlərdən bir təkrarlanır.

Məhsulların

sənaye

miqyası


nomenklaturası

ixtisaslaşdırılması



səviyyəsindən aslı olaraq seriyalı istehsal

tipli sənaye müəssisələri özləriu də 3 cür

olur: kiçik seriyalı, orta seriyalı və iri seriyalı

sənaye müəssisələri



Fərdi istehsal tipli sənaye 

müəssisələrində

Geniş nomenklaturada və çox hallarda

onların

istehsalı



təkrarlanmayan

məhsullar istehsal edilir.



Fərdi 

istehsal 

üsuluna 

dəstəli  

istehsal 

üsuluna 


axınlı 

istehsal 

üsuluna 

İstehsalın təşkili üsuluna görə



İstehsalın mexanikləşdirilməsi və 

avtomatlaşdırılması dərəcəsinə görə - sənaye 

müəssisələri 3 cür olur:

Qismən mexanikləşdirilmiş;

Kompleks mexanikləşdirilmiş;

Avtomatlaşdırılmış.



Mülkiyyət mənsubiyyətinə görə -

sənaye müəssisələri 3 qrupda olur:

Kollektiv mülkiyyətə əsaslanan sənaye müəssisələri.

Belə müəssisələrə səhmdar cəmiyyətini misal göstərmək

olar.

Vətəndaşların şəxsi mülkiyyətinə əsaslanan sənaye

müəssisələri.

Belə

müəssisələri



fərdi

ailə



müəssisələrini misal göstərmək olar.

Dövlət mülkiyyətinə əsaslanan sənaye müəssisələri.

Belə müəssisələr isə hələlik əksəriyyət təşkil eid və

onlar sayı özəlləşdirmə prosesinin həyata keçirilməsi ilə

əlaqədar olaraq, günbəgün azalır.



MÜƏSSİSƏNİN QURULUŞU VƏ ONU 

MÜƏYYƏN EDƏN AMİLLƏR

Məlumdur ki, müəssisə bir-biri ilə qarşılıqlı

bağlı olan müxtəlif bölmələrdən: sexlərdən,

istehsal


sahələrindən,

briqadalardan

ayrı-ayrı



yerlərindən

ibarətdir.

Müəssisənin qruluşu onun tərkibinə daxil

olan

ayrı-ayrı



bölmələr

arasındakı

kəmiyyət

nisbətini

ifadə

edir.


Ümumiyyətlə,

müəssisənin

iki

növ


quruluşunu: ümumi və istehsal quruluşunu

fərqləndirirlər.



Müəssisənin ümumi qurluşu – dedikdə, onun tərkibinə daxil

olan həmin istehsal, həm də qeyri istehsal sahələri arasındakı

kəmiyyət nisbətləri nəzərdə tutulur. Müəssisənin istehsal quruluşu

dedikdə isə yalnız istehsal bölmələri arasındakı kəmiyyət nisbəti

başa düşülür. Müəssisənin quruluşu onun tabe olduğu yuxarı

dövlət orqanı tərəfindən, müəssisə daxili bölmələrin quruluşu isə

müəssisənin özü tərəfindən müəyyən edilir. Müəssisənin istehsal

quruluşu


ictimai

əmək


bölgüsünün,

əsas


istehsalın

differensiyallaşdırılması və ixtisaslaşdırılmasının dərəcəsini əks

etdirir. O, istehsal bölmələri arasındakı nisbətlər və qarşılıqlı

əlaqələr, sexlər və istehsal sahələri arasında ictimai əmək

bölgüsü, müəssisənin məhsul buraxmasında onların rolu haqqında

muhakimə


yütürməyə

imkan


verir.

Müəssisənin istehsal quruluşunun formalaşması 

mürəkkəb prosesdir və o, çoxsaylı iqtisadi, təşkilati və 

texniki amillərin təsiri altında baş verir. Müəssisənin 

istehsal quruluşuna istehsalın həcmi, 

mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması dərəcəsi, 

istehlak olunan xammal və materialların növü, çeşidi və 

xarakteri, məhsulun hazırlanmasında istifadə olunan 

maşın və avadanlıqların sayı, tərkibi və yaşı, istehsala 

texniki xidmətin təşkili səviyyəsi, buraxılan məhsulların 

xarakteri və hazırlanma texnologiyası və s. amillər təsir 

göstərir.


İstehsalın həcmi – artıqca müəssisənin tərkibindəki həm əsas 

istehsal, həm qeyri istehsal bölmələrin sayı, tərkibi, ölçüsü və 

onlarda çalışan işçilərin miqdarı da artır ki, bütün bunlar da 

mürəkkəb istehsal quruluşunun olmasını tələb edir.

Məlumdur ki, yüksək ixtisaslaşdırılmış və kooperativləşdirilmiş 

müəssisələrdə istehsal quruluşu, universal müəssisələrdə 

olduğundan çox sadə olur. Bu onunla izah edilir ki

ixtisaslaşdırılmış müəssisələrdə bir çox hissə və qovşaqlar, 

həmçinin yarımfabrikatlar və komplektləşdirici mamulatlar 

kənardan alındığına görə onların müəssisədə hazırlanmasına 

ehtiyac qalmır və bu da müəssisənin bölmələrinin sayının 

azaltmağa, deməli müəsssisənin istehsal quruluşunu 

sadələşdirməyə imkan verir. 


Məhsulun nomenklaturu – az olduqda müəssisənin istehsal

quruluşu sadə, çox olduqda isə mürəkkəb olur. Belə ki, məhsulun

nomenklaturu çox olduqda əlavə sex və istehsal sahələrinin

yaradılması, onlara xidmət edilməsi zərurəti meydana çıxır.



İstehlak olunan xammal və materialın növü, çeşidi –

müəssisənin istehsal quruluşuna dolayı yolla təsir edir. Məsələn,

xammal və materialların ölçüsü və forması ambar təsərrüfatının

sayına və tərkibinə, nəqliyyat vasitələrinin növlərinə təsir

göstərir, yeni istehlak olunan xammal və materialların növünün

çox olması və çeşidinin genişliyi müəssisənin istehsal quruluşunu

mürəkkəbləşdirir.

Təcrübə göstərir ki, müəssisənin avadanlıq parkında işçi maşın və

avadanlıqların xüsusi çəkisi artdıqca təmir işlərinin həcmi də artır

ki bu təmir sexlərinin sayının artmasına və deməli müəssisənin

ümumi

quruluşunun



mürəkkəbləşməsinə

səbəb


olur.

İstehsala texniki xidmətin təşkili səviyyəsi – yüksək

olarsa, yəni istehsala texniki xidmət ixtisaslaşdırılmış

müəssisələr, sexlər və briqadalar tərəfindən həyata

keçirilərsə, onda müəssisədə köməkçi və xidmətedici sex

və təsərrüfatların sayı azalır. Belə bir tədbirin həyata

keçirilməsi

müəssisənin

istehsal


quruluşunun

sadələşdirilməsinə

imkan

verir.


Məhsulun

xarakteri



onun

hazırlanması

texnologiyası – nə qədər mürəkkəb və çətin olarsa onda

müəssisədə əlavə bölmələrin yaradılması zərurəti yaranır

ki,

bu

da



müəssisənin

istehsal


quruluşunu

mürəkkəbləşdirir.



Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə