Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda



Yüklə 145,74 Kb.
səhifə8/19
tarix02.01.2022
ölçüsü145,74 Kb.
#1962
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   19
1.2.BEYNƏLXALQ ƏMƏK BÖLGÜSÜNÜN ƏSAS

GÖSTƏRİCİLƏRİ VƏ ŞƏRTLƏRİ
Bu gün beynəlxalq əmək bölgüsü dünyanın demək olar ki, bütün ölkələrini əhatə edir. Beynəlxalq əmək bölgüsü dünya miqyasında məhsuldar qüvvələrin inkişafına, əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsinə, istehsalın təmərküzləşməsi və ixtisaslaşmasına imkan yaradır. Ayrı-ayrı ölkələr beynəlxalq əmək bölgüsündə müxtəlif yerləri tuturlar. Bu da milli istehsalın və onun təşkilatlarının texniki səviyyəsi, işçi qüvvəsinin ixtisas səviyyəsi, elmi tədqiqatların vəziyyəti və s. ilə əlaqədardır. Sadalanan amillər milli məhsuldar qüvvələrin və təbii ki, əmtəələrin istehsalına xərclərə və dünya bazarında onların rəqabət qabiliyyətliliyinə təsir edərək, ölkənin ixtisaslaşma imkanlarını, onun beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirak dərəcəsini müəyyənləşdirir. Artıq təşəkkül tapmış beynəlxalq əmək bölgüsü bu gün mövcud olan və yeni yaradılmış istehsal sistemi arasında yüksək innovasiyaları qəbul edən optimal mütənasibliyin yaradılmasına, əmtəənin istehlak xüsusiyyətlərinin dəyişməsi və onun nomenklaturasının yeniləşdirilməsinə gətirib çıxarmışdır. Bu halda söhbət başlıca olaraq nisbətən müstəqil firmalar tərəfindən məhsul istehsalına əsaslanan əmək bölgüsündən, firma daxili və beynəlxalq istehsal sistemlərinin formalaşdırılmasına əsaslanan əmək bölgüsünə keçilməsindən gedir.

Beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirakı və dünya təsərrüfatında vəziyyəti nöqteyi nəzərindən dövlətləri aşağıdakı qruplara bölmək olar:



  • neft ixrac edən ölkələr;

  • mineral xammallar ixrac edən ölkələr;

  • kənd təsərrüfatı xammalları ixrac edən ölkələr;

  • emal sənayesi məhsullarının istehsalçısı olan ölkələr;

  • maşın və avadanlıqlar istehsal və ixrac edən ölkələr və s.

Beynəlxalq əmək bölgüsünün səmərəliliyi şərtləri və məntiqi davamı əməyin beynəlxalq kooperasiyası, zəruri şərti isə istehsal amillərinin beynəlxalq bölgüsünə əsaslanan ixtisaslaşmadır.

Beynəlxalq əmək bölgüsü ölkələr arasında ictimai əmək bölgüsünün ən yüksək formasıdır. O özünü ölkələrin dayanıqlı, iqtisadi cəhətdən bu və ya digər məhsul növünün istehsalı üzrə əlverişli ixtisaslaşması, bu fəaliyyət növünün nəticəsi kimi əmtəə və xidmətlərin ölkələr arasında müəyyən kəmiyyət və keyfiyyət nisbətində mübadilə olunmasında göstərir.

Beynəlxalq əmək bölgüsünün ölkə daxili əmək bölgüsündən fərqli spesifik cəhəti ondan ibarətdir ki, beynəlxalq aləmdə tərəf-müqabili kimi müxtəlif ölkələrin müəssisələri çıxış edirlər. Beynəlxalq əmək bölgüsündə bir çox ölkələrin müəssisələrinin iştirak etməsinə baxmayaraq, digər növ əmək bölgüsünə aid olan bütün ümumi xüsusiyyətlər ona da aiddir. Bir tərəfdən beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirak edən ölkələrin müəssisələrinin böyük əksəriyyəti ölkə daxilində olan tələbatdan çox məhsul istehsal edir. Digər tərəfdən, ayrılıqda götürülmüş hər dövlətin təsərrüfat subyektləri şüurlu surətdə istehsal etdiyi bu artıq məhsulu digər dövlətlərdə istehsal olunan əmtəələrə mübadilə edir. Başqa sözlə desək, əmək bölgüsünün bir növü olan beynəlxalq əmək bölgüsü qarşılıqlı asılı istehsalların təşkili üsulu və ya sistemidir. Bu halda müxtəlif ölkələrin müəssisələri müəyyən növ məhsul istehsalı və ya xidmət göstərilməsi üzrə ixtisaslaşır və sonra bunların mübadiləsini həyata keçirirlər1.

Beynəlxalq əmək bölgüsünü təhlil edərkən onun ölkə daxili əmək bölgüsü ilə ümumi və fərqli tərəflərinin müəyyənləşdirilməsi də zəruridir.

Ölkə daxili əmək bölgüsü deyəndə əməyin təşkilinin elə üsul və yaxud sistemi nəzərdə tutulur ki, bu halda ayrı-ayrı təsərrüfat subyektləri öz səylərini müəyyən növ məhsul və xidmət istehsalında cəmləşdirir və sonra da onları mübadilə edirlər. Deməli, ölkə daxili əmək bölgüsü ixtisaslaşma və mübadilə kimi iki xüsusiyyətlə müəyyən olunur.

Ölkə daxili və beynəlxalq əmək bölgüsünün bir sıra ümumi xüsusiyyətləri də var. Birinci - onların hər ikisi də ictimai əmək bölgüsünə aiddir. İkincisi - ölkə daxili əmək bölgüsünə xarakterik olan ixtisaslaşma və mübadilə beynəlxalq əmək bölgüsünə də xas olan xüsusiyyətlərdir. Yalnız fərq orasındadır ki, bu xüsusiyyətlərin fəaliyyəti bir ölkə daxilində deyil, ölkələr arasında baş verir.

Beynəlxalq əmək bölgüsünün ölkə daxili əmək bölgüsündən fərqi ondan ibarətdir ki, o bu beynəlxalq prosesdə iştirak edən ölkələrin xalq təsərrüfatı kompleksinin quruluşuna təsir göstərir. Bu, beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirak edən dövlətlərin milli iqtisadiyyatlarının, digər bir ölkənin tələbatına uyğunlaşdırılması yolu ilə həyata keçirilir. İş burasındadır ki, beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirak etmək ölkəyə imkan verir ki, öz səylərini o məhsulun istehsalında cəmləşdirsin ki, onun istehsalı üçün ölkədə daha əlverişli şərait var və bu məhsuldan o qədər istehsal edə bilər ki, o həm daxili tələbatı, həm də tərəf-müqabilinin ölkəsindəki əhalinin tələbatını ödəyə bilər.

Bu həm də ölkəyə imkan yaradır ki, ölkə daxilində istehsalı üçün əlverişli imkan olmayan əmtəələri istehsal etməsin və həmin məhsullara olan tələbatı idxal hesabına ödəsin.

Beynəlxalq əmək bölgüsü bütün planet miqyasında dövlətlərin səmərəli və qarşılıqlı iqtisadi əlaqələrinin yaradılmasının ilkin şərti olmaqla, dünya ölkələri arasında istehsal, elmi - texniki, kommersiya əlaqələrinin obyektiv əsasıdır.

Beynəlxalq əmək bölgüsünün hərəkətverici qüvvəsi və təhrikedici motivi istənilən ölkənin və istənilən təsərrüfat vahidinin onda iştirak etməklə iqtisadi xeyir əldə etməyə can atmasıdır. Bu halda iqtisadi səmərə vaxta qənaətdə və əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsində özünü göstərir. Göstərilən iqtisadi səmərənin reallaşdırılması isə milli və beynəlmiləl dəyər arasındakı fərqdə özünü göstərən dəyər qanunundan istifadə etmək yolu ilə həyata keçirilir.

Qeyd etmək lazımdır ki, beynəlxalq əmək bölgüsünün inkişaf səviyyəsi və imkanları milli dövlətlər çərçivəsində olan əmək bölgüsününkündən məhduddur. Bunun səbəbləri aşağıdakılardır:

- milli çərçivədə olan əmək bölgüsü məntiqi və tarixi baxımdan ölkələrarası əmək bölgüsündən əvvəl mövcud olmuşdur. Belə ki, hələ dövlət quruluşunun mövcud olmadığı ibtidai-icma quruluşunda belə, bu və ya digər formada əmək bölgüsü mövcud olmuşdur;



  • beynəlxalq əmək bölgüsünün, onun müxtəlif formalarının, sosial-iqtisadi təbiətinin xüsusiyyətləri, eləcə də inkişaf səviyyəsi ayrı-ayrı milli təsərrüfatlar daxilində olan ictimai münasibətlərlə müəyyənləşdirilir və müəyyən mənada onlardan asılıdır;

  • beynəlxalq əmək bölgüsünün əsas xüsusiyyətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, beynəlxalq iqtisadi proseslərə ayrı-ayrı dövlətlərin təsir etmə imkanları məhduddur.

BƏB-in əsas məzmununu əmək fəaliyyətinin müxtəlif növlərinin xüsusiləşməsi (ayrılması) və ixtisaslaşması, onların bir-birini tamamlaması və qarşılıqlı təsir göstərməsi təşkil edir.

BƏB-in mahiyyəti özünü istehsalın iki prosesində - ayrılması və birləşməsində göstərir. Birincisi, məlum olduğu kimi, vahid istehsal prosesi ayrı-ayrı ölkələrdə, müəyyən ərazidə, istehsal prosesinin müxtəlif mərhələlərində təmərküzləşmiş nisbətən müstəqil və xüsusiləşmiş hissələrə bölünür; ikincisi - eyni zamanda BƏB-də iştirak edən ölkələr arasında qarşılıqlı əlaqənin yaradılmasına, xüsusiləşmiş (ayrılmış) istehsalların və ərazi istehsal komplekslərinin birləşməsinə vadar edir.

Beləliklə, göründüyü kimi, BƏB ölkələr arasında əməyin ictimai ərazi bölgüsünün inkişafının ən yuxarı pilləsidir. Bu da, sahə və regional əsasda istehsalın dayanıqlı və iqtisadi cəhətdən ixtisaslaşmasından irəli gəlir.

Təbii ki, BƏB əməyin müxtəlif növ məhsul istehsalı üzrə bölünməsi ilə daha da mükəmməlləşir. Belə ki, əməyin ərazi - coğrafi aspektdə bölgüsü nə qədər əlverişli olsa da, BƏB-in tam mükəmməl olması üçün kifayət deyildir. Məsələn,tam inkişaf etməmiş istehsal quruluşu (infrastrukturası) olan inkişaf etməkdə olan ölkələr və ya keçid iqtisadiyyatı mərhələsində olan ölkələr BƏB-in daha əlverişli formasında iştirak edə bilmirlər və onlar yalnız aparıcı kapitalist ölkələrinin iqtisadiyyatında strateji xammal ixracçısı kimi «əlavə həlqə» rolunu oynayırlar. BƏB-də bu rolda iştirak etmək, bir ölkənin digərinin «tabeçiliyinə» gətirib çıxarır və həmin ölkənin iqtisadiyyatının balanslaşdırılmış inkişafına, eləcə də iqtisadiyyatda proqressiv struktur dəyişikliklərinin həyata keçirilməsinə maneçilik törədir.

BƏB istehsal amillərinə bilavasitə təsir göstərir. Tarixən bu, insanın yaşadığı mühitlə əlaqədar olmuşdur. Bir ölkədə və ərazidə məhsuldar torpaq, su arteriyalarına yaxın olmaq, orada yaşayan tayfa və qəbilələrə lazimi səviyyədə yaşamaq imkanı verir, uzaq səyahətlər etmək üçün meşələr və qamışlıqların olması iri gəmilər və qayıqlar hazırlamağa imkan yaradırdı.

Digər halda, təbii şərait qədim insan cəmiyyətinin dinamik inkişafına imkan vermirdi və onlar yox olurdular. Lakin bu o demək deyildir ki, BƏB müstəsna olaraq təbii-klimatik və torpaq şəraitindən asılıdır. Əgər yalnız belə olsa idi, onda «Afrika ölkələri digər şərtlər daxilində yalnız tropik bitkilərin istehsalı, Şimali Amerika isə özlərinin istehlak etdikləri balıq ovu üzrə ixtisaslaşmalıdırlar»1.

İnsan cəmiyyətinin inkişafının aşağı mərhələsində təbii amillər müstəsna rol oynayırdılar və bir tayfa heyvandarlıq və əkinçilik, digəri balıq, yaxud vəhşi meşə heyvanları ovu və s. üzrə ixtisaslaşırdılar. Bu amillər hazırda da milli iqtisadiyyatın inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb edirlər. Lakin buna baxmayaraq, müasir dövrdə BƏB-in dərinləşməsi və inkişafında həlledici rolu müasir yüksək texnoloji istehsalın yaradılmasına gətirib çıxarmış əqli əmək oynayır ki, bu da istehsalın səmərəliliyinin yüksəldilməsi və əmək məhsuldarlığının əsaslı şəkildə artırılmasına imkan yaradır.

BƏB imkan verir ki, ölkələr özlərinin iqtisadi siyasətlərində birinci növbəli (prioritet) istiqamətləri seçsin, milli iqtisadiyyatı o qədər də sərfəli olmayan seqmentlərin inkişaf etdirilməsi ilə yükləməsin.

Beləliklə, müxtəlif əmtəə və xidmətlərin istehsalının səmərəliliyinin yüksəldilməsində mühüm amil BƏB prosesidir ki, bu da bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının inkişafının başlıca təkanverici qüvvəsi olmaqla, eyni zamanda inkişaf etmiş formada beynəlxalq kooperasiyanın müvəffəqiyyətlə yayılmasını nəzərdə tutur.

Istehsalın milli kooperasiyası ölkəyə beynəlxalq ixtisaslaşmanın müxtəlif forma və növlərinin və sonradan onlardan inkişaf məqsədi ilə istifadə olunmasının müvəffəqiyyətlə həyata keçirilməsinə imkan verir.

Hər bir ölkənin beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirakını xarakterizə edən bir sıra göstərici və amillər mövcuddur.

Ölkələrin beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirakını xarakterizə edən əsas göstəricilərin təsnifatı 1 saylı cədvəldə verilmişdir.

Ölkənin beynəlxalq əmək bölgüsündə iştirak dərəcəsini xarakterizə edən əsas göstəricilər ixrac və idxal kvotalarıdır.

İxrac kvotası ölkənin illik ixrac həcminin ÜDM-a və ya ümumi milli məhsula nisbətidir və o aşağıdakı düsturla hesablanır:



Ke=E\P(Y) . 100%

Ölkənin ixracında bu və ya digər əmtəənin xüsusi çəkisi nə qədər böyük olarsa, onun əmtəə quruluşu o qədər az diversifıkasiya olunmuş olur. Bu qanunauyğunluğun kəmiyyət xarakteristikasını Herfindal - Hirşmann indeksi əsasında işlənilmiş ixracın təmərküzləşməsi əmsalı ilə hesablamaq olar. Bu əmsal ölkənin beynəlxalq ticarətdə bazar təmərküzləşməsinin dərəcəsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Əmsal aşağıdakı düsturla hesablanır:



Ölkənin BƏB-də iştirakını xarakterizə edən göstəricilərin təsnifatı 1 saylı cədvəldə verilmişdir1.


Yüklə 145,74 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin