AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ baki döVLƏt universiteti



Yüklə 1.38 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/9
tarix22.07.2017
ölçüsü1.38 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ 
BAKI DÖVLƏT UNİVERSİTETİ
METODİK GÖSTƏRİŞLƏR – KAZUSLAR
(yenidən işlənib, təkmilləşdirilmiş nəşri)

Tərtib edən:  
M.D.Dəmirçiyeva
 
BDU-nun Mülki hüquq kafedrasının müdiri, 
  
hüquq elmləri doktoru, professor 
Rəyçilər:   
K.E.Qocayev 
 
Hüquq üzrə fəlsəfə doktoru
  
F.A.Cabbarlı 
 
Kommersiya və mülki proses
 
kafedrasının baş müəllimi 
 
 
F.F.Mirzəyeva 
 
Mülki hüquq kafedrasının baş müəllimi
M.D.Dəmirçiyeva. Ailə hüquqlarının məhkəmə müdafiəsi (kazuslar). 
Bakı, “Şərq-Qərb” Nəşriyyat Evi, 2012, 120 səh.
Metodik göstərişlərdə nikah və ailənin tarixi formaları, ailəyə dövlət qay-
ğısı, ailə hüququnun tarixi təkamülü, nikah və ailə haqqında qanunvericiliyin 
inkişafı, ər-arvadın şəxsi hüquq və vəzifələri, övladlığa götürmə, qəyyumluq 
və  himayəlik  və  himayədar  ailə  qaydasında  uşaqların  ailəyə  qəbul  edilməsi 
məsələ lərindən bəhs edilir. Metodik göstəriş ali məktəblərin hüquq fakültəsinin 
tələbələri üçün nəzərdə tutulmuşdur. 
ISBN 978-9952-34-902-3
© Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi, 2012
© Bakı Dövlət Universiteti, 2012
© “Şərq-Qərb” Nəşriyyat Evi, 2012
    www.eastwest.az

3
GİRİŞ
«Ailə  hüququ»  kursunun  məzmunu  müvafiq  proq ramda  öz  əksini 
tapmışdır. Təlim prosesində əsas istiqa mətverici funksiyanı yerinə yeti-
rən bu proqram təsdiq olunaraq nəşr edilmişdir. Proqramda zəruri ədə-
biyyatın siyahısı da verilmişdir. Lakin son illər ərzində baş verən ictimai-
siyasi  və  sosial  proseslər,  keçmiş  sovet  məkanında  yeni  dövlət lərin 
təşəkkül tapması, hüquqi dövlət quruculuğunun prioritet istiqamət kimi 
seçilməsi, sovet cəmiy yətinin dağılması ailə hüququna yeni inkişaf di-
namikası vermişdir. Bu kursun tədrisində çap olunmuş yeni ədəbiy yatın 
mənim sənilməsi də bu gün aktuallıq kəsb edən amillər sırasındadır.
Metodik göstərişlərlə tanışlıqdan sonra dərslik və dərs vəsaitlərinə 
müraciət  olunmalıdır.  Bu  prosesdə  kursun  proqramının  bütün  müd-
dəaları rəhbər tutulmalıdır ki, hər bir məsələ düzgün qavranılsın, onlara 
dəqiq  cavab  tapılsın.  Növbəti  mərhələdə  isə  metodiki  göstərişlərə 
müraciət edilməlidir. Məhz bu göstərişlər tədris materiallarının hərtərəfli 
mənimsənilməsinə  kömək  edir,  qazanılmış  biliyin  hafızədə  möhkəm-
ləndirilməsinə zəmin yaradır.
Məhz metodik göstərişlərə əməl edilməsi nikah və ailənin tarixi for-
maları, ailəyə dövlət qayğısı, ailə hüququnun tarixi təka mülü, nikah və 
ailə  haqqında  qanunvericiliyin  inkişafı,  ər-arvadın  şəxsi  hüquq  və 
vəzifələri, valideynlərin və uşaqların aliment hüquq və vəzifələri, övlad-
lığa  götürmə,  qəyyumluq  (himayəçilik)  və  himayədarlıq  qaydasında 
uşaq  ların ailəyə qəbul edilməsi məsələlərinə tələbələrin diqqətinin cəlb 
olunmasına əlverişli şərait yaradır.
Tələbələr  ailə-nikah  münasibətlərini  nizamlayan  terminləri,  ailə-
nikah  münasibətlərindən  irəli  gələn  mübahisələrə  baxılmasının  pro-
sessual  xüsusiyyətlərini,  ailənin  cəmiyyətin  özəyi  kimi  (ailədaxili  və 
ailə xarici  proseslərdə)  rolunu,  yerini,  missiyalarını  və  funksiyalarını 
tənzim ləyən normativ sənədlər bazasını və qanunlar paketini dərindən 
mənim səməlidirlər.
Kursun  öyrənilməsi  prosesində  təlimin  səmərəliliyini  yüksəltmək 
üçün sonda göstərilən tədris materiallarından istifadə edilməsi tövsiyə 
olunur.

4
I MÖVZU
AİLƏNİN HÜQUQİ ANLAYIŞI VƏ 
ONUN PRİNSİPLƏRİ
Ailə – ən müxtəlif tellərlə bir-birinə bağlı olan kiçik bir kol-
lektivdir.  Ailənin  əlamətlərinin  müxtəlifliyi  onun  spesifik  qrup 
olması ilə bağlıdır. Lakin tələbələrə o fikir təlqin edilməlidir ki, 
ailə  bir  yerdə  yaşayan,  qarşılıqlı  hüquq  və  vəzifələr  zəminində 
birləşən  spesifik  qrupdur.  Ailənin  ilk  əlaməti  onun  üzvlərinin 
birlikdə  yaşamasıdır.  Məhz  bir  yerdə  yaşamaqla  ər-arvad  birgə 
əmlak əldə edir, uşaqları tərbiyə etmək vəzifəsini yerinə yetirirlər. 
İkinci əlamət ailə üzvlərinin qarşılıqlı vəzifələrinin mövcudluğu-
dur. Ailə hüquq normalarının köməyi ilə dövlət ailədə mövcud 
olan münasibətləri nizamlayır, habelə nəzərdə tutulan vəzifələrin 
meydana çıxma şəraitini müəyyən edir: 
– nikahın bağlanmasının şərtləri və qaydaları, nikaha xitam 
verilməsi və onun etibarsız sayılması;
– ailə üzvləri: ər-arvad, valideynlər və uşaqlar arasında şəxsi 
qeyri-əmlak və əmlak hüquqları;
– digər qohumlar və başqa şəxslər arasında şəxsi qeyri-əmlak 
hüquqları;
–  valideyn  himayəsindən  məhrum  olan  uşaqların  tərbiyə 
olunması üçün ailəyə qəbul edilməsinin forma və metodları.
Ailə hüququnun nizamlanmasını təmin edən ailə münasibət-
ləri qarşılıqlı məhəbbət və hörmətə, qarşılıqlı yardıma və məsu-
liyyətə əsaslanır, kənar şəxslərin ailənin işlərinə özbaşına müda-
xiləsinə yol verilmir, ailə üzvlərinin hüquqları maneəsiz həyata 
keçirilir:
– ailə üzvləri tərəfindən hüquqlar həyata keçirilərkən, vəzi-
fələr yerinə yetirilərkən, digər ailə üzvlərinin və başqa vətəndaş-
ların hüquq, azadlıq və mənafelərinə xələl gəlməməsi;

5
–  qanunda  nəzərdə  tutulan  bütün  hallarda  ailə  hüququnun 
müdafiə olunması.
Ailə hüququnun tarixinin öyrədilməsinə diqqət yetirilməsi ilə 
bərabər,  müasir  ailə  hüququnun  xüsusiyyətləri  də  təlim  pro se-
sində ön plana çəkilməlidir. Çünki ailə hüququnun ən əlamətdar 
xüsusiyyətlərindən biri onun əsrlər ərzində formalaşan əxlaq nor-
maları ilə sıx əlaqədə olmasından ibarətdir.
  Ailə hüququnun mənbəyi kimi Azərbaycan Respublikası-
nın Ailə Məcəlləsində ailə münasibətlərinin nizamlanmasına bu 
və ya başqa dərəcədə təsir göstərən hüquq normalarının aşağıda-
kı  ardıcıllıqla  və  qarşılıqlı  üzvi  əlaqədə  tələbələr  tərəfindən 
öyrənilməsinə nail olmaq məqsədəuyğundur:
–  ümumi  müddəalar:  ailə  qanunvericiliyi,  ailə  hüquqlarının 
həyata keçirilməsi və müdafiəsi (Azərbaycan Respublikası Ailə 
Məcəlləsinin 1-8-ci maddələri);
–  nikahın  bağlanması  və  nikaha  xitam  verilməsi  –  nikahın 
bağlanma qaydası və şərtləri, nikaha xitam verilməsi, nikahın eti-
barsızlığı  (Azərbaycan  Respublikası  Ailə  Məcəlləsinin  9-28-ci 
maddələri);
– ər-arvadın hüquq və vəzifələri – ər-arvadın şəxsi hüquq və 
vəzifələri, ər-arvadın əmlakının qanuni rejimi, ər-arvadın mülkiy-
yə tinin  müqavilə  rejimi,  ər-arvadın  öhdəlikləri  üzrə  məsuliyyət 
(Azərbaycan  Respublikası  Ailə  Məcəlləsinin  29-42-ci  mad-
dələri);
– valideynlərin və uşaqların hüquq və vəzifələri – uşaqların 
mənşəyinin  müəyyən  olunması,  ailədə  uşaqların  hüquqları, 
valideynlərin hüquq və vəzifələri, valideynlərin və uşaqların ali-
ment  öhdəlikləri,  ər-arvadın  və  ya  keçmiş  ər-arvadın  aliment 
öhdəlikləri və s. (Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinin 43-
113-cü maddələri);
– valideyn himayəsindən məhrum olan uşaqların tərbiyə for-
maları – belə uşaqların aşkar edilməsi və yerləşdirilməsi, övladlı-
ğa götürmə, uşaqlar üzərində qəyyumluq və himayə (Azərbaycan 
Respublikası Ailə Məcəlləsinin 114-145-ci maddələri);

6
– ailə qanunvericiliyinin əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan 
şəxslərin  iştirakı  ilə  ailə  münasibətlərinə  tətbiqi  (Azərbaycan 
Respublikası Ailə Məcəlləsinin 146-157-ci maddələri);
– vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının dövlət qeydiyyatı – ümumi 
qaydalar, doğumun qeydə alınması, nikahın qeydə alınması, ata-
lığın müəyyən edilməsinin qeydə alınması, ölümün qeydə alın-
ması  (Azərbaycan  Respublikası  Ailə  Məcəlləsinin  158-195-ci 
maddələri).

7
II MÖVZU
AİLƏ HÜQUQUNUN TARİXİ. NİKAH VƏ AİLƏ 
HAQQINDA QANUNVERİCİLİK
1. Qədim zamanlarda, eləcə də Roma və yunan hüqu qunda, 
habelə orta əsrlər dövründə qanunvericilik patriarxal münasibət-
lərin qərarlaşmasına, qadınların və uşaqların hüquq və mənafelə-
rinin məhdudlaşdırılmasına xidmət edirdi. Tədricən bir sıra Av-
ropa ölkələrində patriarxal münasibətlərin yumşalması müşahidə 
olunmağa başladı.
2.  XVII  əsrin  axırlarında  İngiltərədə  və  Fransada  uşaq ların 
tərbiyəsinə görə valideynlərin məsuliyyətinin artırılması, ata və 
ananın hüquq və vəzifələrinin tarazlaşdırılması istiqamətində qa-
nunlar  paketi  işlənib  hazırlandı  və  qəbul  olundu.  Sonrakı 
dövrlərdə həmin qanunların təkmilləşdirilməsi və standartlaşdı-
rılması istiqamətində təsirli addımlar atıldı.
3.  1989-cu  ildə  Fransada  qəbul  olunmuş  «Atılmış  uşaqlar 
haqqında  və  valideynlərin  rəhmsizcəsinə  rəftar  etdiyi  uşaqlar 
haqqında» qanun nəzərdə tutulurdu ki, bu qəbildən olan valideyn-
ləri  məhkəmə  valideynlik  hüququndan  məhrum  edə,  hüquq  və 
mənafeləri  pozulmuş  uşaqlar  qəyyumlara  və  uşaq  xeyriyyə 
müəssisələrinə verilə bilərdi. Bu tip qanunvericilik aktları sonra-
lar  Belçika,  Hollandiya,  Macarıstan  və  s.  kimi  ölkələrdə  qəbul 
olundu. Rusiya imperiyasının qanunlar külliyyatında da ailə hü-
ququ  istiqamətində,  xüsusən  uşaqların  hüquqlarının  müdafiəsi 
yönümündə də müəyyən irəliləyiş nəzərə çarpmaqda idi.
4.  Sovet  hakimiyyətinin  qurulmasından  sonra  Rusiyada  və 
Azərbaycanda ailə hüququ sahəsində baş verən irəliləyişi qeyd 
etməmək olmaz. Hələ 31 dekabr 1917-ci ildə «Analığın və uşaq-
ların  mühafizəsinin  təmin  edilməsi»  üzrə  kollegiyaların  təşkili 
haqqında dekret imzalanmışdı.

8
4 yanvar 1918-ci ildə qəbul edilmiş «Nikah, ailə, qəyyumluq 
hüququ  və  vətəndaşlıq  vəziyyəti  aktları  haqqında  Məcəllənin» 
149-cu maddəsi valideynlərin hüquqlarını, o cümlədən uşaqlarını 
tərbiyə etmək hüququnu müəyyən edirdi. Ailə tərbiyəsinin ictimai 
əhəmiyyətini  nəzərə  alan  dövlət  valideynlərin  üzərinə  eyni  za-
manda uşaqları tərbiyə vəzifəsi də qoyurdu. Valideynlərin uşaq-
ları tərbiyə etmək vəzifəsi həmin Məcəllənin 154-cü maddə sində 
konkret göstərilmişdi. Bununla da dövlət valideynlər və uşaqlar 
arasında olan münasibətlərə hüquqi xarakter verdi. Ailədə uşaq-
ların tərbiyəsinə münasibətdə valideynlərin məsuliyyəti artırıldı.
5. Azərbaycan SSR-in 29 may 1928-ci il tarixli «Nikah, ailə 
və qəyyumluq haqqında» qanununda yeni hüquq normaları hesa-
bına xeyli dəyişiklik edildi. Nikah senzi kişilər üçün 18 yaş, qa-
dınlar üçün isə 16 yaş müəyyən olundu. Valideynlərin başlıca hü-
quq  və  vəzifələrinin  məhz  uşaqların  mənafeyi  naminə  həyata 
keçirilməsi bir daha təsbit olundu. Ən başlıca yenilik kimi qeyd 
etmək lazımdır ki, ilk dəfə olaraq yeni Məcəllədə övladlığa gö-
türmə institutu nəzərdə tutulurdu. Ailə Məcəlləsində qəyyumluğa 
və himayəçiliyə daha geniş yer verilirdi.
6. Azərbaycan SSR-in 1928-ci il Ailə Məcəlləsində qəyyum-
ların və himayəçilərin əmlak hüquq və vəzifələri daha da dəqiq-
ləşdirildi. Təsadüfi deyildir ki, 1928-ci ildə qəbul olunmuş Ailə 
və Nikah haqqında Məcəllə 1968-ci ilə qədər qüvvədə oldu.
27 iyun 1968-ci ildə SSRİ İttifaqı və müttəfiq respublikaların 
Nikah və Ailə Qanunvericiliyinin Əsasları, daha sonra ayrı-ayrı 
müttəfiq  respublikaların  yeni  Ailə  və  Nikah  Məcəlləsi  qəbul 
olundu.
7. 1 aprel 1970-ci ildə Azərbaycan Respublikasının yeni Ailə 
və  Nikah  Məcəlləsi  qəbul  edildi.  Yeni  qanunvericilik  yalnız 
vətən daşlıq  vəziy yəti  aktlarının  qeydiyyatı  (VVADQ)  orqanla-
rında qeydiyyatdan keçən nikahı qanuni hesab edirdi. Dini yol-
larla bağlanmış nikahlar etibarsız sayılırdı və hüquqi əhəmiyyətə 
malik  deyildi.  Nikah  müddətində  ər-arvadın  əldə  etdikləri 
əmlakın ümu miliyi təsdiq edilirdi.

9
8.  Əvvəllər  qəbul  olunmuş  boşanma  qaydası  sadələşdirildi. 
Artıq  nikahın  pozulması  haqqında  qətnaməni  rayon  (şəhər) 
məhkəmələri  çıxarırdı.  Bundan  əlavə,  arvadın  hamilə  olduğu 
dövrdə və uşaq doğulduqdan bir ilə qədər müddət ərzində ananın 
razılığı olmadan ər boşanma haqqında məsələ qaldıra bilməzdi.
9. Yeni ailə və nikah qanunvericiliyinin əsasları ana və uşağın 
mənafeyini  nəzərə  alaraq  atalığın  məhkəmə  yolu  ilə  müəyyən 
olunması, eləcə də nikah münasibətlərindən kənar anadan olmuş 
uşağın vətəndaşlıq vəziy yəti aktlarının dövlət qeydiyyatı (VVADQ) 
kitabında qeydə alınması qaydasını təsbit etdi. Alimentin könüllü 
surətdə verilməsi nəzərdə tutulurdu. Lakin lazım gəldikdə, icbari 
qaydada məhkəmə yolu ilə də bu məsələ həll oluna bilərdi. Yeni 
qanunvericilikdə uşaqlar barədə valideynlərin hüquq və vəzifələ-
rinin,  valideynlərə  maddi  yardım  göstərilməsi  barədə  uşaqların 
vəzifələrinin müəyyən edilməsinə geniş yer verilirdi.

10
III MÖVZU
AİLƏ HÜQUQ MÜNASİBƏTLƏRİ
1. Ailə – üzvlərinin bir-birinə müxtəlif düyünlərlə bağlanmış 
olduğu  kollektivdir.  Ailənin  özəyində  hissi,  mənəvi  və  maddi 
amillər üzvü vəhdətdə birləşir. Başqa sözlə, ailə sosioloji mahiy-
yət kəsb edən insan qrupudur.
2. Ailə sosioloji kiçik insan toplumudur ki, onu hissi, mənəvi 
mənafelər birləşdirməklə yanaşı, bu sosial özəyin üzvləri dövlət 
mənafeyini  təmsil  edən  hüquq  normalarında  nəzərdə  tutulmuş 
qarşılıqlı  hüquq  və  vəzifələrə  malikdirlər.  Odur  ki,  ailə 
münasibətləri hüquq münasibətlərinin predmeti kimi çıxış edir.
3. Ailə  hüququnun  mühüm  əlamətlərindən  biri  onun  üzvlə-
rinin birgə yaşamasıdır. Bu da öz əksini ailə qanunvericiliyində 
tapır.  Ailəni  səciyyələndirən  ikinci  əlamət  isə  onun  üzvlərinin 
qarşılıqlı  hüquq  və  vəzifələrinin  olmasıdır.  Dövlət  ailə  hüquq 
normaları çərçivəsində aşağıda göstərilən ailə münasibətlərini ni-
zamlayır:
– nikah bağlamanın şərtləri və qaydası, nikaha xitam veril-
məsi və onun etibarsız sayılması;
– ailə üzvləri: ər və arvad, valideynlər və uşaqlar, habelə öv-
ladlığa götürənlər və övladlığa götürülənlər arasında şəxsi əmlak, 
hüquq və vəzifələri;
– ailə qanunvericiliyi ilə nəzərdə tutulmuş hallarda qohumlar 
və digər şəxslər arasında şəxsi əmlak münasibətləri;
–  valideyn  himayəsindən  məhrum  olan  uşaqların  ailələrə 
verilməsinin formaları və qaydası.
4.  Ailə-hüquq  münasibətlərinə  (Azərbaycan  Respublikası 
Ailə Məcəlləsinin 2-6-cı maddələri) daxil olan məsələlərin dairə-
sini genişləndirmək də olar. Başqa sözlə, nizamlanma predmeti 
sadəcə ailə münasibətləri deyil, həm də iştirakçılarının müəyyən 

11
hüquq və vəzifələrə malik (subyektləri) olduğu və ailə qanunveri-
ciliyində özünün tam əksini tapan ailə münasibətləridir. Ailə müna-
sibətlərinin subyektləri siyahısına ər və arvad, valideynlər (onları 
əvəz edən şəxslər), ailənin digər üzvləri daxildir. Bu əlaqə onda 
ifadə olunur ki, bir subyektin hüququna digər subyektin vəzifəsi 
müvafiq gəlir. Adətən, ailənin hər bir üzvü eyni zamanda birbaşa 
qarşılıqlı əlaqədə olan hüquq və vəzifələrin daşıyıcısı olur. Belə 
ki, bir nəfərin hüququ digər ailə üzvü tərəfindən öz vəzifələrini 
yerinə yetirməsi hesabına təmin edilir. Ailə hüququnun subyekt-
lərin dən bəhs edərkən onu da nəzərə almaq lazımdır ki, onlar ailə 
hüquq  qabiliyyətliliyinə  malik  olmalıdırlar.  Başqa  sözlə,  ailə 
qanunvericiliyində  nəzərdə  tutulan  hüquqlara  və  vəzifələrini 
yerinə yetirməyə qadir (yəni fəaliyyət qabiliyyətli) olmalıdırlar. 
Bu siyahıya nıkaha daxil olmaq hüququ, uşaqları tərbiyə etmək 
hüququ, köməyə ehtiyacı olan ailə üzvünə (ərə və yaxud arvada, 
uşaqlara və b.) qayğı göstərmək vəzifəsi və s. daxildir.
5. Ailə-hüquq münasibətləri qanunvericilikdə nəzərdə tutul-
muş qaydada və hüquqi faktlar əsasında meydana çıxır. Ailədə 
ər-arvad  arasında,  valideynlərlə  uşaqlar  arasında,  ailənin  digər 
üzvləri arasında məhz belə faktlar konkret hüquq münasibətlərinin 
meydana çıxması, dəyişilməsi və xətm edilməsi üçün əsas olur. 
Hüquqi  faktlar  iki  yerə  –  hadisələrə  və  hərəkətlərə  ayrılır. 
Hadisələr öz-özlüyündə baş verir, hər hansı bir şəraitdən doğur, 
qısa  müddətli  (məsələn,  uşağın  doğulması)  və  uzun  müddətli 
(məsələn,  hamiləlik,  ehtiyac  və  s.)  olur.  Hüquqi  faktların  növü 
kimi  hərəkət  ailə  qanunvericiliyində  nəzərdə  tutulmuş  hüquqi 
nəticələrə səbəb olur. Belə hərəkətlərin siyahısına atalığın müəy-
yən  edilməsi,  aliment  alınması,  qəyyumluğun  (himayəçili yin) 
müəyyən  edilməsi  və  s.  daxildir.  Ailə-hüquq  münasibətlərinin 
mey dana çıxmasına, dəyişilməsinə və xitam olunmasına bir hü-
quqi fakt deyil, onların məcmusu əsas ola bilər. Məsələn, vali-
deynlərin  hüquq  və  vəzifələrinin  meydana  çıxması  üçün  əsas, 
qanunvericilik  qaydasında  qeydiyyatdan  keçən  uşağın  mənşəyi 
olacaqdır.

12
6. Ailə-hüquq münasibətlərini doğuran hüquqi faktlar arasın-
da  ər-arvadlıq  və  qohumluq  xüsusi  yer  tutur.  Yəni  qanunda 
nəzərdə  tutulan  qaydada  qeydiyyatdan  keçən  və  nikahda  olan 
şəxslər qan qohumluğu əlaqəsi ilə bağlı deyillər. Qohumlar bir-
birindən  törəyir  və  ümumi  soy-kökə  malik  olurlar  (ana-oğul, 
baba-nəvə və s.). Qohumluq yaxın və uzaq ola bilər.
7. Ailə münasibətlərini nizamlayan hüquq normala rının təsi-
rinin yayıldığı məkanın qapalı səciyyə daşıması məhz ailə hüqu-
qu kimi onların daxili məzmununu müəyyən edir. Ailə hüququ 
anlayışı özü də kifayət qədər yığcamdır. Onu, birincisi, elmin bir 
istiqaməti, ikincisi, hüququn müstəqil sahəsi, üçüncüsü, qanun-
vericiliyin müstəqil sahəsi kimi nə zər dən keçirmək olar.
8. Ər və arvad, valideynlər (onları əvəz edən şəxslər) və yet-
kinlik  yaşına  çatmayan  uşaqlar  arasında  istər  şəxsi,  istərsə  də 
əmlak xarakterli münasibətlər davamedici olur və dəqiq müddət 
sərhədinə malik deyildir. Bununla yanaşı, ailə münasibətlərinin 
nizamlanması üçün bu sahədə müəyyən dəqiqləşmələr vacibdir. 
Belə  dəqiqlik  ailə  qanunvericiliyinin  müxtəlif  müddəalarının 
müəyyənləşdirilməsi  ilə  təmin  olunur  və  müddətlərinə  görə 
müxtəlif olduğundan iki qrupa bölünür:
– hüququn (vəzifənin) mövcudluğu müddəti;
– icazə, qadağan və öhdəlik müddətləri.
9. Nikah ərizə veriləndən bir ay sonra qeydə alınır, bu müddət 
uzadıla, ya da qısaldıla bilər. Əgər uşaq nikah po zu landan və ya-
xud  etibarsız  sayılandan,  ərin  ölməsindən  sonrakı  üç  yüz  gün 
ərzində doğulmuşsa, onda uşağın atası kimi keçmiş ərin adı qeyd 
oluna bilər. Məhkəmənin qərarı qüvvəyə minəndən sonra vətən-
daşlıq vəziy yəti aktlarının dövlət qeydiyyatı (VVADQ) orqanına 
məhkəmənin qərarın dan çıxarışlar göndərilməlidir:
– nikahın etibarsız hesab edilməsi haqqında;
–  valideynlərin  (onlardan  birinin)  valideynlik  hüqu qun dan 
məhrum edilməsi haqqında; 
– uşağın övladlığa götürülməsinin müəyyənləşdirilməsi haq-
qında;

13
– uşağın övladlığa götürülməsinin ləğv edilməsi haqqında.
10. Ailə münasibətləri iştirakçılarının hüquqlarının müdafiəsi 
üçün təyin olunmuş müddətlərə iddia müddəti və başqa müddətlər 
aiddir. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsində 
üç il müddətin müəyyən edilməsi kifayət qədər məntiqi təsir ba-
ğışlayır (AM-nin 8-ci maddəsi).

14
IV MÖVZU
AİLƏ HÜQUQU ÜZRƏ NİKAH
Nikah ailə yaratmaq məqsədilə qadın və kişi arasında ittifaq-
dır. Bu gün inkişaf etmiş ölkələrdə nikahın dövlət tərəfindən qey-
diyyata alınması qəbul olunmuşdur. Lakin bir sıra Avropa ölkə-
lərində nikahın kilsə və dövlət qeydiyyatına yol verilir. Vergi or-
qanları  bu  qəbildən  olan  konseptual  nikahı  dəstəkləmir.  Misir, 
Liviya və İranda yalnız dini qurumlarda qeydiyyata alınan nikah 
qanuni sayılır.
Qeyd edək ki, tələbələrin diqqəti ilk növbədə ona yönəldil-
məlidir ki, nikah:
– hüquqi nəticələr doğuran, qadın və kişi arasında yaranan it-
tifaqdır;
– müxtəlif cinsdən olan şəxslər arasında münasibətlər forma-
sıdır;
– istər dövlət üçün, istərsə də nikaha daxil olanlar üçün özü-
nəməxsus rəmzi məna daşıyır.
Bu mövzunu keçərkən tələbələrə izah etmək lazımdır ki, so-
vet vaxtından miras qalmış qaydalardan uzaqlaşmaq, ailənin ya-
ranmasına yeni gözlə baxmaq lazımdır. Tələbələrə sivil ölkələrin 
ailə qanunvericiliyindən sitatlar gətirmək və bildirmək lazımdır 
ki, nikaha daxil olmağa heç də tələsməsinlər. Çünki bu prosesə 
tam hazır olmadan addım atmağın axırda pis nəticələri olur. Eyni 
zamanda bu məsuliyyətli və şərəfli prosesə təkcə mənəvi cəhət-
dən deyil, həm də maddi cəhətdən hazır olmaq lazımdır.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 34-cü mad dəsin-
də nikah hüququ haqqında dolğun konkret norma müəyyən edil-
mişdir.
Tələbələr qüvvədə olan ailə qanunvericiliyi ilə yanaşı, həm 
də  müəyyən  kateqoriya  işlər  üzrə  (valideynlik  hüququndan 
məhrumetmə  və  s.)  qanunvericiliyin  tətbiqi  təcrübəsi  haqqında 

15
Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun qərarlarını 
da öyrənməlidirlər.
Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun rəhbər 
qərarlarına və konkret işlər üzrə məhkəmə təcrübəsinə dair karto-
teka  yaradılmalıdır.  Bu,  ailə  hüququnun  öyrənilməsinə  böyük 
kömək göstərə bilər.
Dövlət  tərəfindən  nikah  ittifaqının  öz  təyinatına  müvafiq 
fəaliyyəti üçün aşağıdakı hüquqi vasitələrə əl atılır:
– nikaha daxil olan kişi və qadının qarşılıqlı könüllü razılığı;
– qadın və kişinin nikah yaşına çatması;
– Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsi ilə nəzərdə tutulan 
qadağaların olmaması.
Nikah  yaşı  müxtəlif  ölkələrdə  müxtəlif  olsa  da,  prinsipial 
köklü fərqlərə malik deyildir.
Nikah  yaşının  müəyyən  edilməsində  belə  bir  tendensiyanın 
olduğu əsas götürülməlidir ki, dövlət milli adət-ənənələrə tərəfdar 
çıxır. Onu da xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, bəşəriyyət mono-
qam ailənin təkamül yolunu minilliklər ərzində meydana gətir-
mişdir. Təcrübə göstərir ki, poliqamiyanın mövcud olduğu ölkə-
lərdə o artıq öz nüfuzunu itirməkdədir.
Artıq dünyanın əksər inkişaf etmiş ölkələrində yaxın qohum-
lar arasında nikah rəsmi surətdə qadağan olunur, qalan ölkələr isə 
bunu dəstəkləyir.
Tələbələrin nəzərinə çatdırmaq lazımdır ki, yaxın qohumların 
nikah bağlaması nəticəsində şikəst övladlar dünyaya gəlir. Ona 
görə də bu cür nikahların aradan qaldırılması vaxtı gəlib çatmış-
dır. Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, son dövrlərdə Azərbaycan 
Respublikasında  düzünə  xətlə  qohumların  arasında  nikahların 
sayı sürətlə artır. Bu, çox fəlakətli nəticələrə səbəb olur. Fiziki və 
əqli qüsurlarla doğulan uşaqların sayı əvvəlki illərdən qat-qat ço-
xalıb. Bu cür halların qarşısını almaq üçün yaxın qohumlar ara-
sındakı nikahlara artıq «dayan» deməyin vaxtıdır.
Düzünə  xətlə  qohumlar  arasında  nikah  qanunla  qadağan 
edilməlidir.

16
Nikaha daxil olanların fiziki və psixi sağlamlığı, daha doğru-
su,  hüquq  qabiliyyətliliyi  zəruridir.  Belə  ki,  nikah  bağlanarkən 
nikaha daxil olanların iştirakı zəruridir və etimadnamələrlə nika-
hın qeydiyyatının yolverilməzliyi qanunvericiliklə tənzimlənmə-
lidir.  Lakin  dünya  təcrübəsində  nikahın  təmsilçilər  tərəfindən 
bağlanması hallarına İspaniya, Peru və s. ölkələrdə rast gəlinir.
Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinin ikinci bölməsi 
(9-28-ci maddələr) nikahın bağlanması və nikaha xitam verilməsi 
qaydası və şərtlərinə həsr edilmişdir.
Azərbaycan Respublikasında nikah vətəndaşlıq vəziy yəti akt-
larının dövlət qeydiyyatı (VVADQ) orqanlarına ərizə veriləndən 
bir ay sonra qeydiyyata alınır ki, bu da təcrübədə özünü doğrul-
dur.  Bunun  da  əsas  məqsədi  özünəməxsus  sınaq  müddətinin 
tətbiqindən ibarətdir.
Nikah  sahəsində  qanunvericiliyin  əsas  məqsədinin  qa dağa-
lardan ibarət olması barədə təsəvvürlərin yolverilməzliyi onunla 
əsaslandırılmalıdır ki, bu, ailənin möhkəmliyinə, onun cəmiyyət 
həyatında oynadığı roluna və yerinə, son nəticədə dövlətin özü-
nün möhkəmliyinə, ailə hüququ ilə çoxəsrlik mənəvi dəyərlərin 
üzvi vəhdətinin sıx əlaqəsinə xid mət edir. Məhz bunları nəzərə 
alaraq, Azərbaycan Res pub likası Konstitusiyasının 34-cü maddə-
sində vətəndaşın nikah hüququ müəyyən edilmişdir.

17



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə