Baki universitetiNİn xəBƏRLƏRİ №3 Təbiət elmləri seriyası



Yüklə 73.35 Kb.
PDF просмотр
tarix24.04.2017
ölçüsü73.35 Kb.

BAKI UNİVERSİTETİNİN XƏBƏRLƏRİ 

№3 

 

 

           Təbiət elmləri seriyası 

  

          2009 

 

 

 

 

BİOLOGİYA

 

 

 

 

AZƏRBAYCANIN EKOETİK PROBLEMLƏRİ 

 

Q.Ş.MƏMMƏDOV 

Bakı Dövlət Universiteti 

 

 

Məqalədə Azərbaycanın ekoloji problemlərindən – biomüxtəlifliyin azalması, meşə-



lərin qırılması, aridləşmə, səhralaşma, eroziya, şorlaşma, şorakətləşmə və digər deqradasiya 

proseslərindən söhbət açılmış, bu problemlərə ekoetik baxımdan yanaşılmış  və  bəzi 

problemlərin elmi əsasları təhlil edilərək, onların həlli yolları şərh edilmişdir. 

 

 Bu gün bəşəriyyət qarşısında duran qlobal problemlər artdıqca onların yeni 

tərzdə qavranılması  və  həlli yollarının tapılması da mürəkkəbləşir. Bu qlobal 

problemlərdən biri də dünyanın ekoloji durumudur. İnsanlığa getdikcə daha çox aydın 

olur ki, min illər ərzində təbiətdən istifadədə mövcud olmuş ənənəvi baxışlar, üsullar 

qaldıqca yaxınlaşmaqda olan ekoloji böhranın qarşısını almaq nəinki mümkün olma-

yacaq, onun sürətlə artan miqyası və dağıdıcı təsiri qlobal sosial-iqtisadi inkişafda da 

özünü göstərəcəkdir. Akademik Həsən Əliyev [6] bu haqda yazmışdır: “İnsanı təbiət 

yaratmış və öz sərvətlərini səxavətlə onun istifadəsinə vermişdir. Altı yüz min ildən 

artıqdır ki, müasir insanla təbiət arasındakı münasibət müəyyən nisbətdə davam edir. 

Bəşəriyyət öz inkişafının yüksək pillələrinə ayaq qoyduqca, bu nisbət müəyyən 

mənada insanların xeyrinə  dəyişir. Başqa sözlə desk, insanlar sayca artdıqca və öz 

əlində daha mükəmməl texniki vasitələr cəmləşdirdikcə  təbiətdən çox mənfəət 

götürür, müqabilində isə ona az şey verir. Insan təbiəti dəyişdirir, qırır, tökür, dağıdır, 

əvəzini qaytarmırsa, demək, bu xeyrə dəyişmə əslində onun zərərinədir”. 

 Cəmiyyətin sürətlə inkişaf etdiyi və böyük texniki qüvvəyə malik olduğu 

indiki dövrdə təbiətlə insan arasındakı münasibət tamamilə pozulmuş və təhlükəli hal 

yaranmışdır. Hətta son zamanlar təbiətin istismarı elə bir dərəcədə qüvvətlənmişdir 

ki, təbii sərvətlər gözlənildiyindən daha tez tükənməyə başlamışdır.  

 Qlobal  ekologiyanın vəziyyəti və  təbii sərvətlərin qorunması  əgər XX əsrin 

70-80-ci illərində müharibə  və sülh problemlərindən sonra bəşəriyyət qarşısında 

duran ikinci böyük problem sayılırdısa, “soyuq müharibə” dövrünün sona çatması və 

qlobal istilik-nüvə müharibəsi təhlükəsinin aradan götürülməsi ilə ön plana keçmişdir. 

Keçən əsrin 30-50-ci illərində elmi-texniki inqilabın insan cəmiyyətinə sürətlə daxil 

olması  və “təbiətdən mərhəmət gözləməyin, onu özünüzə tabe edin” şüarı altında 

təbiətə irimiqyaslı müdaxilənin başlanması qlobal ekologiyada böhranı sürətləndirə-

rək, onun fəsadlarını lokal və regional səviyyələrdən qlobal səviyyəyə çatdırmışdır. 

 

73



Su və atmosfer hövzələrinin çirklənməsi, planetimizin “ağ ciyərləri” sayılan meşə-

lərin məhv edilməsi, ozon bacalarının genişlənməsi ilə bağlı problemlər, qlobal iqlim 

dəyişmələri, qlobal səhralaşma, qlobal biomüxtəlifliyin azalması arzuolunmaz həddə 

çatmışdır. Son onilliklərdə onlarla bitki və heyvan növlərinin, nadir landşaft və eko-

sistemlərin Yer üzündən silinməsi getdikcə daha böyük miqyas almağa başlamışdır. 

 Bu  problemlər respublikamızda da mövcuddur. Azərbaycanın  əlverişli iqlim 

şəraiti, zəngin bitki örtüyü, saf suları  və münbit torpaqları  hələ çox qədim zaman-

lardan insanları özünə  cəlb etmişdir. Yüz illərlə bu diyarın torpaqları  əkilmiş, 

biçilmiş, otarılmış və neçə-neçə insan nəslini öz qoynunda bəsləmişdir. Bununla belə, 

aparılan tədqiqatlar göstərir ki, XIX əsrin ortalarına kimi Azərbaycanın  əksər təbii 

ekosistemləri və landşaft kompleksləri özünün ilkin, antropogendən  əvvəlki for-

malarını qoruyub saxlamışdır. Lakin son 100-150 ildə, xüsusən də XIX əsr  ərzində 

sənayenin, nəqliyyat və  kənd təsərrüfatının inkişafı Azərbaycanın sosial-iqtisadi 

tərəqqisinə və xalqın mədəni yüksəlişinə səbəb olsa da, respublikanın təbii şəraitində 

əsaslı  dəyişikliklər üçün zəmin yaratmışdır; yeraltı  və yerüstü sərvətlərdən intensiv 

şəkildə istifadə olunması, iri sənaye müəssisələrinin inşa edilməsi, su anbarlarının 

tikilməsi, kanalların və kollektor-drenaj şəbəkələrinin salınması, energetika və 

rabitənin inkişafı, dağ rayonlarına avtomobil yollarının çəkilməsi, düzən və dağətəyi 

ərazilərdə meşələrin qırılması hesabına yaşayış  məntəqələrinin,  əkin və biçənək 

sahələrinin genişləndirilməsi  ətraf mühitə  və onun ayrı-ayrı komponentlərinə, hava, 

su, torpaq örtüyünə və  təbii biosenozlara antropogen təzyiqləri dəfələrlə artırmışdır. 

Nəticədə bəzi yerlərdə torpağın, hava və su hövzələrinin çirklənməsi insan orqanizmi 

üçün təhlükəli həddə çatmış, eroziya, şorlaşma və şorakətləşmə prosesləri nəticəsində 

torpaq örtüyünün, yay və qış otlaqlarının deqradasiyası güclənmiş, meşə ekosistemləri 

ayrı-ayrı regionlarda ya tamamilə məhv olunmuş, ya da öz təbii-tarixi strukturunu və 

arealını dəyişmişdir. Digər tərəfdən biomüxtəlifliyin azalması, aridləşmə, səhralaşma, 

Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişkənliyi, ozon təbəqəsi ilə bağlı problemlər, qlobal iq-

lim dəyişmələri, atmosferdə parnik və ozondağıdıcı qazların artması, digər irimiqyaslı 

proseslərlə əlaqədar olsa da, onların Azərbaycanda törətdiyi fəsadlar nəzərəçarpacaq 

dərəcədə artmışdır [4].  

 Respublikamızda su hövzələrinin çirklənmə  dərəcəsi acınacaqlıdır. Burada 

Kür çayının vəziyyətini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Hər gün Xəzər dənizinə axıdılan 

1 mln. m

3

 çirkab suyunun 200-250 min m



3

-i Kür çayının payına düşür. Bura, həcmi 

böyük rəqəmlərlə ölçülən kollektor-drenaj sularını da əlavə etsək, Kür çayında 

çirklənmənin miqyası haqqında düzgün təsəvvür  əldə edə bilərik. Araşdırmalar 

göstərir ki, Şəmkir və Mingəçevir su anbarlarına qədər olan hissəsində Kürün çirklən-

məsi əsasən ərazisindən keçdiyi ölkələrin (Türkiyə və Gürcüstanın), aşağı axarlarında 

isə Kür hövzəsində yerləşmiş çoxsaylı yaşayış  məntəqələrindən axıdılan çirkab 

sularının və Arazla gətirilən tullantıların hesabınadır. Kür hövzəsindəki məntəqələrin 

iyirmisində çirkab sularını bioloji təmizləyən qurğuların, yalnız otuzunda kanalizasiya 

şəbəkəsi fəaliyyət göstərir. Kanalizasiya şəbəkəsinin olmadığı  məntəqələrdə çirkab 

suları gölməçələrə, arx, xəndək və çökək sahələrə axıdılır. Torpağa hopmaqla və 

qrunt sularına qarışmaqla bu sular məntəqənin sanitar-gigiyenik vəziyyətini 

pisləşdirərək əhalinin sağlamlığı üçün daim təhlükə yaradır.  

 Azərbaycanın təbii sərvətləri içərisində meşə örtüyünün xüsusi yeri vardır. 

Digər təbii komplekslərlə müqayisədə respublikamızın meşələri insanın müdaxiləsinə 

daha çox məruz qalmışdır. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, yaxın keçmişdə 

 

74


respublika  ərazisinin 30%-dən çoxu meşələrlə örtüldüyü halda, hazırda bu göstərici 

üç dəfədən də çox azalmışdır. Bəzi ədəbiyyat mənbələrində bu 10-12% və ya 1,0-1,1 

mln. hektar, digərlərində isə 700-800 min hektar göstərilir. Böyük Qafqazın  şimal-

şərq yamacında, Qusar ovalığında massiv şəklində qalmış üçüncü dövrün relikt 

meşələri istisna olmaqla, respublikamızın qalan ərazilərində düzən və dağətəyi 

meşələr ya tamamilə qırılmış, ya da fraqmentlər şəklində qalmışdır. Vaxtilə Lənkəran 

vilayəti  ərazisinin 60%-dən çoxunu örtən meşələr, xüsusən də  Lənkəran ovalığının 

rütubətli və yarımrütubətli subtropik meşələri azalaraq, indi ümumi sahənin yalnız 

23%-ni təşkil edir. Astara məntəqəsindən Biləsuvar rayonunun sərhədinə kimi uzanan 

və indiki Lənkəran, Masallı və Cəlilabad rayonlarının düzən və dağətəyi ərazilərində 

massivlər yaratmış meşələrdən yalnız fraqmentlər qalmışdır. Respublikanın Böyük və 

Kiçik Qafqaz, Lənkəran vilayətinin alçaq dağlıq ərazilərindəki meşələrin də vəziyyəti 

olduqca acınacaqlıdır.  İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti, yaşayış  məntəqələrinin genişlən-

dirilməsi, həmçinin qlobal iqlim dəyişmələri səbəbindən törənən təbii aridləşmə 

prosesləri və digər səbəblərdən bu meşələrin aşağı  sərhədi bütün təbii-coğrafi 

ərazilərdə 100 m-dən 400 m-ə kimi yuxarı qalxmışdır. Orta və yüksək dağlıq 

ərazilərdə susaxlayıcı  və torpaqqoruyucu funksiyasını yerinə yetirən mezofil 

meşələrin sahəcə azalması daha çox narahatçılıq doğurur. Bu meşələrin alp və subalp 

çəmən və çəmən-bozqır landşaft qurşaqları ilə sərhədindəki ərazilərindən, yay otlaq-

larından intensiv otarmada istifadə olunması və burada bəzən əkin işlərinin aparılması 

meşələrin təbii bərpa mexanizmini zəiflətmiş, bu isə yüksək dağ meşələrinin 

sərhədinin orta hesabla 150-200 m, bəzi yerlərdə isə 200-300 m aşağı düşməsinə 

səbəb olmuşdur [3].  

  Biosferin çox vacib komponenti olan torpaq örtüyünün hava, su və bir sıra 

biogen elementlərinin dövranında və rizosfer qatında akkumulyasiyasında rolu 

əvəzsizdir.  Əksər canlıların həyatı, qidalanması  və çoxalması torpaqla bilavasitə 

bağlıdır. Heç təsadüfi deyildir ki, biomüxtəlifliyin qorunmasında torpaq örtüyünə həm 

mühit, həm də mühityaradan amil kimi xüsusi yer verilir. Torpağın sanitar-gigiyenik 

rolu da yaxşı  məlumdur. Belə ki, torpaqda yaşayan bir sıra mikroorqanizmlər, 

bakteriya və göbələklər mühitin sağlamlaşdırılmasında, bir sıra zəhərli və  zərərli 

maddələrin neytrallaşdırılmasında, parçalanmasında və mənimsənilməsində bilavasitə 

iştirak edir. Lakin bu fuksiyası onun təbii quruluşundan və torpaqəmələgəlmə pro-

seslərinin normal gedişatından asılıdır. Bəzən təbii səbəblərdən, bəzən isə insanın 

təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində yaranan neqativ hallar, eroziya, şorlaşma,  şora-

kətləşmə, izafi turşuluq və digər deqradasiya əlamətləri bu funksiyanın zəifləməsinə 

və ya tamamilə itirilməsinə gətirib çıxarır. Bəzən isə torpağın texnogen, xüsusən də 

neft və neftçıxarma məhsulları, ağır və radioaktiv metallar, radionuklidlərlə, məişət və 

sənaye tullantıları ilə çirklənməsi o qədər yüksək olur ki, torpaq onu neytrallaşdıra 

bilmir. Təkcə Abşeronda texnogen çirklənmiş torpaqların ümumi sahəsi 30 min 

hektardan çoxdur. Bunun 10 min hektarı yalnız neft və neftçıxarma məhsulları ilə 

çirklənmiş sahələr hesab olunur [5]. Ayrı-ayrı yerlərdə, xüsusən də Qaradağ və qədim 

Balaxanı neft sahələrində neft və neftçıxarma məhsulları ilə çirklənmə torpaq profinin 

1,7- 2,0 m-lik qatında müşahidə edilir. Xüsusi rekultivasiya işləri aparmadan, bu 

torpaqların təbii yolla bioloji funksiyasının bərpası üçün bir neçə yüz il vaxt lazımdır. 

Eyni vəziyyət Gəncə Alüminium zavodunun və Daşkəsənin keçmiş filiz yataqları 

ətrafında da yaranmışdır.  

 Respublikamızda təsərrüfat işləri ilə bağlı  təbii ekosistemlərdə  və landşaft 

 

75



komplekslərində getdikcə artan deqradasiya əlamətləri torpaq örtüyündə də öz əksini 

tapmışdır. Bu əlamətlər içərisində həm əhatə dairəsinə, həm də təsirinə görə eroziya

şorlaşma və  şorakətləşmə prosesləri ön cərgədə durur. Son illərə kimi respublika 

ərazisində eroziya proseslərinin miqyasını göstərmək üçün müxtəlif rəqəmlərdən 

istifadə olunmuşdur. Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Yerquruluşu Layihə 

İnstitutunda aparılan son araşdırmalar göstərir ki, dağlıq  ərazilərin 32,6%-i, o 

cümlədən kənd təsərrüfatı yararlı torpaqlarının 11,8%-i bu və ya digər dərəcədə 

eroziyaya məruz qalmışdır. Bunlardan 94357 hektarı  şiddətli dərəcədə, 221192 

hektarı orta dərəcədə, 213886 hektarı  zəif dərəcədə eroziyaya məruz qalmışdır. 

Müşahidələr eroziya proseslərinin bütövlükdə artım istiqamətində getdiyindən xəbər 

verir. Buna səbəb ilk növbədə alçaq və orta dağlıq ərazilərdə meşələrin qırılması və 

ya seyrəkləşməsi, eroziyaya meylli ərazilərdə  əkin işləri zamanı xüsusi şum və 

kultivasiya qaydalarının gözlənilməməsidir. Digər tərəfdən torpağa kifayət qədər üzvi 

və mineral gübrələrin verilməməsi, son illər taxılçılıq və  tərəvəzçilik istiqamətində 

monokultur təsərrüfatların yaranması, məhdud torpaq sahəsi olan fermerlərin  əkin 

dövriyyəsinə maraq göstərməməsi və bu məsələdə fermerlər arasında razılaşmanın və 

ya kooperasiyanın olmaması vəziyyəti bir qədər də çətinləşdirmişdir. 

 Azərbaycan  ərazisinin 20%-dən çoxunun erməni işğalçıları  tərəfindən zəbt 

edilməsi və bu səbəbdən Laçın və Kəlbəcər yay otlaqlarının müvəqqəti itirilməsi Bö-

yük Qafqazın yay otlaqlarında xırdabuynuzlu heyvanların sayının kəskin şəkildə art-

masına gətirib çıxarmış, bu da alp və subalp çəmən və çəmən-bozqır landşaft komp-

lekslərinə, həmçinin mezofil meşələrin yuxarı sərhədinə təzyiqin güclənməsinə səbəb 

olmuşdur. Nəticədə bu ərazilərdə bitki örtüyü seyrəkləşmiş, tərkibcə  dəyişmiş, hey-

vanların dırnaqları altında daim tapdalanan və kifayət qədər üzvi qalıqların daxil 

olmadığı torpaqların bioloji fəallığı  zəifləmiş, bu da eroziya proseslərinin güclən-

məsinə gətirib çıxarmışdır. Araşdırmalar göstərir ki, alp və subalp çəmən və çəmən-

bozqır landşaft komplekslərinin yayıldığı  ərazilərin torpaqlarının 70%-i və ya 630,8 

min hektarı bu və ya digər dərəcədə eroziyaya məruz qalmışdır ki, bu torpaqların da 

40%-i Böyük Qafqaz, qalanları isə Kiçik Qafqaz, Lənkəran və Naxçıvan coğrafi 

vilayətlərinin ərazisindədir [1]. Eroziya proseslərinin respublika miqyasında artımını 

təkcə insanın təsərrüfat fəaliyyətləri ilə bağlamaq düzgün olmazdı. Son onilliklərdə 

qlobal iqlim dəyişmələrinin Azərbaycanda nəzərəçarpacaq fəsadları – temperatur və 

yağıntı anomaliyaları, yaz-yay yağışlarının tez-tez leysanlar şəklində düşməsi bir çox 

regionlarda sel hadisələrini, sürüşmə və daşqınların təkrarlığını artırmışdır.  

 İnsanın təsərrüfat fəaliyyətinin və qlobal iqlim dəyişmələrinin respublikamızda 

törətdiyi ən böyük fəsad – yüksək dağlığın alp və subalp qurşağından tutmuş düzən 

ərazilərin yarımsəhra və quru bozqır landşaft komplekslərinə kimi respublikamızın 

bütün  ərazilərində, həm təbii biosenozlar altında, həm də  kənd təsərrüfatı bitkiləri 

yetişdirilən torpaqlarda münbitlik göstəricilərinin qismən azalmasıdır. Buna əsas 

səbəb münbitliyin inteqral göstəricisi olan humus və digər üzvi birləşmələrin torpaq 

profilində  tədricən azalmasıdır. Təkcə  Lənkəran vilayətinin  əkinaltı  qəhvəyi və 

dağqəhvəyi torpaqlarında humusun 0-100 sm qatda ehtiyatı son 40 ildə 13% azalaraq, 

310 t/ha-dan 270 t/ha-ya düşmüşdür. Humusun ümümi azalması torpaqların struktur 

tərkibinə, fiziki və fiziki-kimyəvi xassələrinə mənfi təsir göstərmiş, nəticədə suyada-

vamlı aqreqatların azalmasına və rizosferdə hava, su, qida rejiminin pisləşməsinə 

şərait yaratmışdır. İnsanın təsərrüfat fəaliyyətinin aparıldığı torpaqlarda bu proseslərin 

tempi bir qədər də artmışdır. Bəzi regionlarda, xüsusən də Kür-Araz ovalığının 

 

76



suvarılan torpaqlarında fiziki, su-fiziki, fiziki-kimyəvi xassələrin pisləşməsi ardıcıl 

prosesə çevrilmişdir. Proqnozlar əsasında yaxın 100 ildə iqlim dəyişmələrinin təsiri 

altında orta illik temperaturun 2-4

0

 artması bu proseslərin gücləndirəcəyini güman 



etməyə imkan verir. Kollektor-drenaj şəbəkəsinin olmadığı yerlərdə  təkrar  şorlaşma 

və  şorakətləşmənin artması  səbəbindən bu proseslər daha ağır nəticələr verə bilər. 

Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanda 1,45 mln hektar suvarılan torpaqların yalnız 

500 min hektarı kollektor-drenaj sistemi ilə əhatə olunmuşdur. Ona görə də suvarılan 

torpaqların 60 %-i və ya 870 min hektarı bu və ya digər dərəcədə şorlaşma və şorakət-

ləşməyə  məruz qalmışdır [2]. Qlobal iqlim dəyişmələri ilə  əlaqədar bu göstəricinin 

daha 10-12 % artması mümkündür. Şübhəsiz, şorlaşma və şorakətləşmə proseslərinin 

tempinə Xəzər dənizinin səviyyəsinin qalxması daha təsir göstərir. Xəzərin qalxması 

artıq 150-200 min hektar torpağın itirilməsinə  səbəb olmuşdur. Son vaxtlar Xəzər-

sahili zolaqda, inşa işlərinin və digər fəaliyyətlərin dayandırılması istiqamətində 

direktiv orqanlar tərəfindən atılan addımlar və  bəzi yerlərdə sahilbərkitmə  işlərinin 

görülməsi təqdirəlayiq hesab edilməlidir. 

 Son  illər ekoloji problemlərin həlli sahəsində respublikamızda xeyli dəyərli 

işlər görülmüşdür. Mütəxəssislərin əməyi nəticəsində respublikanın nəsli kəsilməkdə 

olan nadir bitki və heyvan növləri haqqında məlumat toplanmış  və 1989-cu ildə 

Azərbaycan Respublikasının “Qırmızı Kitab”ı nəşr edilmişdir.  

 “Qırmızı Kitab”a məməlilərdən 14 növ, quşlardan 36 növ, amfibiya və sürü-

nənlərdən 13 növ, balıqlardan 5 növ, həşəratlardan 40 növ və floranın 140 növü daxil 

edilmişdir [7]. Lakin buna baxmayaraq, nadir və  nəsli kəsilməkdə olan heyvan və 

bitki növlərinin Azərbaycanda mühafizəsi və  bərpası  hələ  də öz həllini gözləyən 

problem olaraq qalır.  

 1992-ci  ildə BMT-in Rio-de-Janeyro konfransında “Bioloji müxtəliflik haq-

qında” konvensiya qəbul edilmişdir. Bioloji müxtəlifliyin qorunmasının vacibliyini 

nəzərə alaraq Azərbaycan Respublikası 2000-ci ildə “Bioloji müxtəliflik haqqında” 

konvensiyaya qoşulmuş  və onun tələblərinə uyğun olaraq Qlobal Ekoloji Fondun 

maliyyə dəstəyi ilə “Azərbaycanın bioloji müxtəlifliyinə dair Milli Məruzə, Strategiya 

və  Fəaliyyət Planı”nın layihəsi hazırlanmışdır. Ümummilli liderimiz Heydər  Əliyev 

sözügedən konvensiya üzrə Azərbaycan Respublikasının öz üzərinə götürdüyü öhdə-

liklərin yerinə yetirilməsini, torpaq, bitki, heyvan və mikroorqanizmlərin genetik ehti-

yatlarının yox olması təhlükəsinin qarşısını almaq üçün kompleks tədbirlərin həyata 

keçirilməsini təmin etmək məqsədilə 21 dekabr 2001-ci ildə “Bioloji müxtəlifliyin ge-

netik ehtiyatları üzrə Dövlət Komissiyasının yaradılması barədə” sərəncam imzala-

mışdır. İstər dünya miqyasında, istərsə də respublikamızda ekoloji problemlərin həlli 

yollarının tapılması ilk növbədə bu problemlərə  və bütövlükdə  təbiətə düzgün 

münasibətin, yəni ekoetik baxışın formalaşdırılmasından asılıdır. 

Ekoloji problemlərə ekoetik baxımdan yanaşma “cəmiyyət-təbiət” münasi-

bətlərində etik əsasların pozulması  nəticəsində yaranmışdır. Bizim irəli sürdüyümüz 

“Azərbaycanın ekologiyasının ekoetik problemləri” konsepsiyasında həm bu prob-

lemlər, həm də onların həlli yolları müxtəlif bloklarda qruplaşdırılmışdır.  

 Bu konsepsiyaya görə Azərbaycanda təbiət-cəmiyyət münasibətləri komplek-

sini ekoloji problemlərin xarakterinə  və onların həllinin bilavasitə  və dolayısı 

yollarına uyğun olaraq üç qrupa bölmək mümkündür:  

I qrupa Azərbaycanın bilavasitə ekoloji problemləri və onların həlli yolları 

daxildir. Bunlar bizim fikrimizcə aşağıdakılardan ibarətdir: 

 

77


- meşələrin mühafizəsi və onların bərpası problemləri; 

- torpaqların eroziyası və ona qarşı mübarizənin təşkili; 

- təbii yem sahələrinin deqradasiyası və onlardan düzgün istifadə

- texniki pozulmuş torpaqlar və onların rekultivasiyası problemləri;  

- torpaqların radionuklidlərlə çirklənməsinə qarşı mübarizə tədbirləri; 

- suvarılan torpaqların şorlaşması və şorakətləşməsi ilə mübarizə; 

- mineral gübrələrdən və pestisidlərdən istifadənin problemləri. 

 II qrupa ekoloji problemlərin həllinə yardım edə biləcək təşkilati, elmi və 

elmi-tətbiqi xarakterli işlər daxildir. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir: 

-

 



hövzədaxili bölgələrdə torpaq üzərində ekoloji monitorinqin təşkili; 

-

 



ekoloji qiymət xəritələrinin tərtibi; 

-

 



torpaqların ekoloji münbitlik pasportlarının tərtibi. 

 III qrupa ekoloji problemlərin həllinə və yaxud bu problemlərin həlli yollarının 

tapılmasına dolayısı ilə təsiri olan və ya ona köməklik göstərən ekoloji mədəniyyət, 

ekoloji hüquq, təhsil və digər məsələlərlə bağlı problemlər daxildir. Onlar aşağıda-

kılardan ibarətdir: 

-

 



cəmiyyətdə ekoloji mədəniyyətin formalaşdırılması; 

-

 



ekoloji hüquq və ekoloji cinayət məcəlləsinin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı 

problemlər; 

-

 

ekoloji yardım və pensiya fondunun yaradılması; 



-

 

ekoloji informasiya bankının yaradılması; 



-

 

ekoloji koordinasiya mərkəzinin təsis edilməsi. 



Ekoetik yanaşma konsepsiyasına görə respublikamızda  ətraf mühitə  və onun 

konkret resurslarına aşağıdakı şəkildə yanaşılmalıdır: 

1.Ölkə iqtisadiyyatının inkişafı və yaxud konkret sosial-iqtisadi layihələr (yaşa-

yış  məntəqələrinin genişləndirilməsi, kommunikasiya xətlərinin çəkilişi, meliorasiya 

tədbirləri və s.) təbii komplekslərin (bizim nümunədə meşə biogeosenozların, təbii ot-

laqların, torpaq örtüyünün) ilkin təbii-ekoloji parametrlərini – təbii-tarixi strukturunu 

(iyerarxik quruluşu) və arealını, bioloji məhsuldarlığını və s. dəyişməməlidir. 

2.Ekoloji problemlərin (bizim nümunədə torpaq eroziyası, meşə örtüyünün 

məhv edilməsi, torpaqların texnogen çirklənməsi və s.) ekoetik həlli yolları bir sıra 

müddəalara əsaslanır. Onlar aşağıdakılardan ibarətdir: 

a) bərpa işləri də mühafizə  tədbirləri kimi təbii komplekslərin ilkin ekoloji 

parametrlərinə uyğun şəkildə aparılmalı və onun bərpasına xidmət etməlidir. Məsələn, 

bəzən meşəsalma və ya bərpa işləri zamanı fıstıq və ya fıstıq-vələs qarışıqlı meşələrin 

təbii-tarixi strukturu əvəzinə palıd, şam və digər ərazi üçün səciyyəvi olmayan ağac 

və kol bitkilərindın istifadəyə yol verilməməlidir; 

b) bərpa işləri və resurslardan sonrakı  mərhələdə istifadə edilməsi  ən müasir 

texnologiyalara əsaslanmalıdır. Məsələn, bizim nümunədə şorlaşmış torpaqlar melio-

rasiya olunduqdan sonra mükəmməl kollektor-drenaj və mütərəqqi suvarma sistemləri 

ilə təmin edilməlidir; digər tərəfdən təbii resurslardan istifadəyə qoyulmuş məhdudiy-

yətlər ölkə iqtisadiyyatının, ayrı-ayrı istifadəçilərin inkişafına əngəl törətməməli, hər 

iki tərəfin (“təbiət” və “cəmiyyət”) “mənafeyini” qorumalıdır; təbiətqoruyucu və 

resursqoruyucu texnologiyalara üstünlük verilməli və bu texnologiyalardan istifadə 

edən iş adamlarına müəyyən güzəştlər (vergilərdə, gömrükdə  və s.) verilməlidir. 

Ölkəyə  gətirilən texnologiyaların, xammal və hazır məhsulların ekoloji ekspertizası 

ciddiləşdirilməlidir. 

 

78



3. Resurslardan istifadə ilə bilavasitə  əlaqədə olan insanlar (fermerlər, meşə-

çilər, balıqçılar, melioratorlar və s.) lazımi səviyyədə ekoloji biliklərə malik olmalı, 

resurslardan istifadənin,  ətraf mühitin və ölkəyə daxil olan məhsulların ekoloji 

vəziyyəti haqqında informasiya geniş ictimaiyyətə vaxtaşırı çatdırmalı, əhali arasında 

ekoloji biliklərin yayılmasından və bu sahədə maarifçiliyin gücləndirilməsindən ötrü 

dövlət proqramı işlənib hazırlanmalıdır. 

4. Təbiəti mühafizə ilə bağlı qanunvericilik sistemi ekoetik tələblərə uyğun ola-

raq təkmilləşdirilməli, beynəlxalq qanunlara, konvensiyalara, protokollara və respub-

likanın öz üzərinə götürdüyü beynəlxalq öhdəliklərə uyğunlaşdırılmalı  və ayrıca 

məcmuə şəklində nəşr edilməlidir. 

5. Ekoloji təhsilin məktəbəqədərki, məktəb və ali təhsilin səviyyələrinə uyğun 

mərhələli proqramı  işlənib hazırlanmalı  və  gənc nəslin təlim-tərbiyəsində öz yerini 

tutmalıdır. 

 

ƏDƏBİYYAT 

1.

 

Ələkbərov K.Ə. Azərbaycanda torpaq eroziyası və onunla mübarizə. Bakı: Az.EA nəşriy-



yatı, 1961, 220 s. 

2.

 



Əzizov Q.Z., Quliyev Ə.G. Azərbaycanın  şorlaşmış torpaqları, onların meliorasiyası  və 

münbitliyinin artırılması. Bakı: 1999, 76 s.  

3.

 

Məmmədov Q.Ş., Xəlilov M.Y. Azərbaycanın meşələri. Bakı: Elm, 2002, 472 s.  



4.

 

Məmmədov Q.Ş. Azərbaycanın ekoetik problemləri: elmi, hüquqi, mənəvi aspektlər. 



Bakı: Elm, 2004, 380 s. 

5.

 



Yaqubov Q.Ş. Azərbaycan Respublikasının texnogen-pozulmuş torpaqlarının tədqiqi, 

genetik xüsusiyyətləri və onların rekultivasiya yolları. Bakı: Vətən, 2003, 205 s. 

6.

 

Алиев Г.А. Тревожный сигнал. Баку: Азернешр, 1983, 164 с. 



7.

 

Мусаев М.А. // ред. Красная книга Азербайджанской ССР. Баку: Ишыг, 1989, 543 с. 



 

ЭКОЭТИЧЕСКИЕ ПРОБЛЕМЫ АЗЕРБАЙДЖАНА 

 

Г.Ш.МАМЕДОВ  

 

РЕЗЮМЕ 

 

 Начиная  со  второй  половины  ХХ  века  экологические  проблемы,  охватившие 

мир,  не  прошли  незамеченными  и  для  нашей  республики.  Загрязнение  воздушных  и 

водных бассейнов, почв дошло до предела, возрос процесс деградации зимних и летних 

пастбищ,  почвенного  покрова  в  результате  эрозии  и  засоления,  в  некоторых  регионах 

леса  полностью  уничтожены  или  же  остались  во  фрагментарном  виде.  Уменьшение 

биоразнообразия,  опустынивание,  колебания  уровня  Каспийского  моря  и  другие  про-

блемы, связанные с глобальными изменениями климата, в Азербайджане достигли того 

предела, когда их невозможно оставить без внимания. Экологические проблемы Азер-

байджана рассмотрены с экоэтической точки зрения и предложены пути их решения.  

 

 

79



EСO-ETHICAL PROBLEMS OF AZERBAIJAN 

 

G.Sh.MAMMADOV  

 

SUMMARY 

 

 Starting from the second half of the XX century ecological problems that engulfed the 

world had an influence on our republic as well. Pollution of air and water basins and soils has 

reached for apogee, the process of degradation of winter and summer pastures has decreased, 

forests have been completely or partly destroyed in some regions. Consequences of fluctuation 

of the sea level, problems related to global climate changes combined with other wide-scale 

processes have reached such an extent that can not be neglected in Azerbaijan. The ecological 

problems of Azerbaijan have been considered from the eco-ethic standpoint and ways of their 

decision have been offered in the article.  

 

 

 



80


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə