Ə. A.ƏLBƏndov



Yüklə 6,87 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə10/62
tarix31.01.2017
ölçüsü6,87 Mb.
#6788
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   62

Şəkil. 2.18. H

2

+

,  He

2

+

 molekulyar ionların əmələ gəlməsinin 

enerji   diaqramları 

 

MO  metoduna  görə  göstərilən  molekulyar  ionların  mole-



kulyar orbitallarının elektron formulu aşağıdakı kimi ifadə oluna 

bilər  (bundan  sonra  da  bağlayıcı  -  MO  ulduzsuz,  ayırıcı  -  MO 

isə ulduzla göstəriləcəkdir):  

          

      H

2

[(



σ

1s 

)

2



]; H

2

+



[(

σ

1s 

)

1

 ]; He



2

+

 [(



σ

1s 

)

2



 (

σ

*



 1s 

)

1



 

]   


 

Şəkil 2.19 1s-atom orbitallarından bağlayıcı- və ayırıcı 

σ

s



-MO-ların 

əmələ gəlməsi 

 

94

MO-ların əmələ gəlməsinin enerji diaqramı ilə yanaşı atom



   

orbitallarının müsbət və mənfi qapanması nəticəsində əmələ gə-

lən  molekulyar  orbitalların  elektron  buludunun  təsvirindən  də 

istifadə  olunur.  Şək.  2.19-də  1s-atom    orbitallarının    qapanma-

sından əmələ gələn MO  təsvir edimişdir. 

2-ci  dövr  elementlərinin  homonüvəli  ikiatomlu  molekul-

ları

. 2-ci dövr elementlərinin (Li, Be, B, C, N, O, F, Ne) MO-lar 

əmələ  ğətirən valent orbitalları 2s, 2p

x

,2p

y

 

 2p



z

-orbitallarıdır. 

Bu elementlərin 1s-elektronları (K-təbəqə) MO-ların əmələ gəl-

məsində  iştirak  etmədiyindən  MO-ların  elektron  formullarının 

təsvirində KK şəklində ğöstərilir.  

     


 

 

MO-nun əmələ gəlməsində iştirak edən atomları şərti olaraq 



(1)  və  (2)  ilə  ifadə  etsək  onların  2s  (1)  və  2s  (2)  orbitallarının 

müsbət və mənfi qapanmalarından 

σ

2s 

σ



*

2s

 MO-lar əmələ 

gələcəkdir. 

 

 

Şəkil.2.20. Bağlayıcı və ayırıcı 

σ

x



-MO orbitalların  əmələ gəlmə  sxemi 

                                         

   


     

Koordinat  sisteminin  x-oxunu  molekulun  rabitə  oxu  kimi 

qəbul  etsək  hər  iki  atomun  bu  ox  boyunca  istiqamətlənmiş 

2p



x

(1) və 2p



x

(2) obitallarının müsbət və mənfi  qapanmalarından 

σ

2p

x

,

σ

*



2p

x

-

   

MO  (şək.2.20  ),  bu    atomların    rabitə    oxuna  

perpendikulyar  istiqamətlənmiş  2p

y

(1)–2p



y

(2  )  və  2p



z

(1)–2p



z

(2) 

MO 


 

95

–  orbitallarının  müsbət  və  mənfi 



π

-qapanmalarından  isə  iki 

bağlayıcı  (

π

2p



y

π

2p



z

)  və  iki  ayırıcı-MO  (

π

*

2p

y

π

*



2p

z

əmələ gəlir (şək.2.21) 



Spektroskopik hesablamalara görə 2-ci dövr elementləri mo-

lekullarının  MO-ları  enerji  ardıcıllığına  görə  aşağıdakı  kimi 

yerləşir:   

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

  

Şəkil.2.21.  Bağlayıcı və ayırıcı 

π

z



-orbitalların 

əmələgəlmə  sxemi 

      

 

σ

1s<

σ

*1s<

σ

2s<

σ



2s<

σ

2p



x

 

<

π

2p



y

=

π

2p



z

<

π

*



2p

y

=

π

*2p



z

<

σ

*2p



x

 

 

Qeyd etmək lazımdır ki, 



σ

2p-

 və


π

2p

 

–MO-ların enerjilərı 

bir-birinə çox  yaxındır. B

2

, C



2

 və N


2

 molekullarında göstərilən 

ardıcıllıqdan  fərqli  olaraq

σ

2p 

 

π

2p-

orbitallarının  enerjiləri 

π

2p<

σ

2p

  ardıcıllığı üzrə yerləşir. Bunun səbəbi 2s və 2p-or-

bitallarının  enerjilərinin  yaxın  olması  ilə  əlaqədar  olaraq 

σ

2p 



MO

-nın əmələ gəlməsində 2s-orbitalının müəyyən dərəcədə işti-

rak  etməsidir.

  

Çünki 2s-elektronunun bu orbitala  keçidi  enerji 

sərfi ilə

 

baş verir. Şək.2.22-də 2-ci dövr elementlərinin ikiatomlu 

homonüvəli molekullarının MO-larının enerji diaqramları veril-

mişdir. 


 

 

96

 



Şəkil 2.22.  2-ci dövr  elementlərinin: a) dövrün başlanğıcından azota 

qədər,  b) oksigendən neona qədər olan elementlərin  ikiatomlu 

homonüvəli  molekullarının  MO-larının  enerjı  diaqramları

 

 

 


 

97

Đkiatomlu molekulların əmələ gəlməsində iştirak edən valent 



elektronlarını  Pauli  prinsipi  və  Hund  qaydasını  nəzərə  almaqla 

göstərilən enerji diaqramında paylasaq A

2

 tipli ikiatomlu



  

homo-


nüvəli molekulların MO-larının enerji diaqramını almış olarıq.  

Misal olaraq O

2

 molekulunda valent elektronlarının(2s



2

2p

4

+

   


+2s

2

2p

4

) enerji diaqramı üzrə MO-larda paylanmasını göstərək 

(şək.2.23).  Şəkildən  görünür  ki,  O

molekulunda 



π

*

2p



  və

   

π

*2p



z

    ayırıcı-MO-ların  hər  birində  bir  elektron  olmaqla  iki 

qoşalaşmamış  elektron  vardır  ki,  bu  da  oksigenin  paramaqnit 

xassəli olmasını çox yaxşı izah edir.  

 

                 

                

                

   

 

                 

 

 



 

 

     



 

 

 



 

                   

             

Şəkil.2.23. O

2

-molekulunun AO və MO-larının enerji diaqramı 

 

 



Molekulyar  orbtallarda  elektronların  gostərilən  enerji  ardı-

cıllığı  üzrə  paylanmasını  ifadə  edən  yazılış  MO-ların  elektron 

quruluşu və ya elektron formulu adlanır. Aşağıda 2-ci dövr ele-

mentlərinin  ikiatomlu  homonüvəli  molekullarının  MO-larının 

elektron formulu verilmışdir:  


 

98

 



Li[K2s

1

 ]+ Li[K2s



1



Li

2

 [KK(



σ

 2s)


2

 



RT = 1/2(2-0) = 1         (Li-Li) 

 

 



Be[K2s

2 

] + Be[K2s

]



Be

2



 [KK(

σ

2s)



2

(

σ



*2s)

2  


 

 



        RT = 1/2(2-2) = 0 

 

Deməli, Be



2

 molekulu əmələ gələ bilməz. Həqiqətdə də Be

2

 

molekulu mövcud deyildir. 



 

B[K2s




2p

1

 

] + B[K2s



2p

1

 



B

2

 [KK(



σ

2s)


2

(

σ



*2s)

(



π

2p

y



 )

1

(



π

 2p


z

 )



                              RT=1/2(4-2) = 1;   (B–B) 

 

Təcrübə isbat edir ki, həqiqətən də B



2

 molekulunda iki qo-

şalaşmamış elektron var və molekul paramaqnitdir. 

 

C[K2s





2p

2

 

] + C[K2s



2p

2

 



C

2

 [KK(



σ

2s)


2

(

σ



*2s)

(



π

2p

y



 )

2

(



π

 2p


z

 )



                              RT = 1/2(6-2) = 2;  (C=C) 

 

     N[K2s





2p

3

 

]+ N[K2s




2p

3

 



N

2

[KK(



σ

2s)

2

(

σ

*2s)



2

 

(

π

2p

y

 )

                                                                       (

π

 2p


z

 )

2



(

σ

2p



x

)



                                     RT = 1/2(8-2) = 3 ;    (N

N) 


 

O[K2s




2p

4

 

]+ O[K2s




2p

4

 



O

2

 [KK(



σ

2s)


2

(

σ



*2s)

(



σ

2p

x



)

(



π

2p

y



 

)

2



 

                                                                (

π

 2p



z

 )

2

(

π

*2p



x

)

1

(

π

*2p



z  

)

1

  



                                  

                                      RT=1/2(8-4) = 2;    (O = O) 

 

F[K2s




2p

5

 

]+ F[K2s




2p

5

 



F

2

[KK(



σ

2s)


2

(

σ



*2s)

(



σ

2p

x



)

(



π

2p

y



 )

2

 



                                                        (

π

 2p



z

 )

2



(

π

*2p



y

)

2



(

π

*2p



z  

)

2  



                                      RT=1/2(8-6) = 1;   (F–F)     

 

Ne[K2s




2p

6

 

]+ Ne[K2s



2p

6

 



Ne

2

[KK(



σ

2s)


2

(

σ



*2s)

(



σ

2p

x



)

(



π

2p

y



 )

2

 



         

 

(



π

2p

z



 )

2

(



π

*2p


y

)

2



(

π

*2p



z  

)

2



(

σ

*2p



x

)

2  



                            RT = 1/2(8-8) = 0 

 

Sonuncu halda bağlayıcı və ayrıcı elektronların sayı bir-bi-



rinə  bərabər  olduğundan  Ne

2

  molekulu  əmələ  gəlmir.  Bu  hal 



 

99

nəinki  helium  və  neona,  eləcə  də  bütün  təsirsiz  qazlara  aiddir. 



Odur ki, bütün təsirsiz qazlar biratomlu molekullara malikdirlər. 

Đndi  isə  O

2

  və  F


2

  molekullarından  bir  elektron  ayrıldıqda 

əmələ  gələn  molekulyar  ionlarda  rabitənin  davamlılığının  güc-

lənməsini  onların elektron formulları əsasında izah edək: 

 

 O

2



[KK(

σ

2s)



2

(

σ



*2s)

(



σ

2p

x



)

(



π

2p

y



 )

2

(



π

 2p


z

 )

2



(

π

*2p



x

)

1



(

π

*2p



z

)

1



 



 

 O



2

+

 [KK(



σ

2s)


2

(

σ



*2s)

(



σ

2p

x



)

(



π

2p

y



 )

2

(



π

 2p


z

 )

2



(

π

*2p



y

 

 



)

1  


] + e 

                        RT = 1/2(8-3) = 2,5        [O     O]

 

               



F

2

[KK(



σ

2s)


2

(

σ



*2s)

(



σ

2p

x



)

(



π

2p

y



 )

2

(



π

 2p


z

 )

2



(

π

*2p



x

)

2



(

π

*2p



z

)



]

 



F

2

+



[KK(

σ

2s)



2

(

σ



*2s)

(



σ

2p

x



)

(



π

2p

y



 )

2

(



π

 2p


z

 )

2



(

π

*2p



y

)

2



(

π

*2p



z  

)

1  



]+ e 

                           RT=1/2(8-5) = 1,5          [ F     F]

 

Göründüyü kimi O



və F


molekullarının 

π

*

2p-

 

orbitalından



  

bir ayırıcı elektronun ayrılması rabitələndirici 

π

  2p-

orbitalında 

bir  elektronun  rabitə  gücünü  bərpa  edir  ki,  bu  da  O–O  və  F–F 

rabitələrinin davamlılığının daha da artmasına səbəb olur.                                



Đkiatomlu  heteronüvəli  molekullar.

  Belə  molekulların 

MO-larının enerji diaqramları ikiatomlu homonüvəli molekulla-

rının    MO-larının  enerji  diaqramlarına  oxşardır.  Lakin  burada 

atomlar  müxtəlif  olduğu  üçün  onların  MO-larının  əmələ  gəl-

məsində  daha  elektromənfi  elementin  atom  orbitallarının  payı, 

ayırıcı MO-ların əmələ  gəlməsində isə  az elektromənfi atomun 

payı  çox  olur.  Odur  ki,  bağ-MO  elektromənfiliyi  yüksək  olan 

atoma yaxın, ayır-MO isə elektromənfiliyi az olan atoma yaxın 

mərkəzləşmiş  olur.  Atom  orbitallarının  enerjilərindəki  bu  fərq 

rabitənin polyarlığını, yəni onun müəyyən dərəcədə ion xarakteri 

daşımasını meydana çıxarır.  

Aşağıda  ikinci  dövr  elementlərinin  valent  elektronlarına 

(VE) görə qruplaşmış heteronüvəli molekul və molekulyar ion-

ların  MO-larının  elektron  quruluşu  (konfiqurasiyası),  onlarda 

rabitənin tərtibi və uzunluğu verilmişdir: 

                                          


 

100


… 

      BN(VE-8) 

        

 

                BN[KK(



σ

2s)


2

(

σ



*2s)

2

(



π

2p

y



)

2

(



π

2p

z



)

1

(



σ

2p

x



)

1



 

                                 RT = 

2

2

6 −



 = 2    (B = N) 

 

C



2

 molekulu ilə izoelektrondur.d

B–N 

=1,28A


o

: d


C–C 

= 1,10A


o

 



                             BO, CN, CO

+

(VE-9) 



 

                 AB[KK(

σ

2s)


2

(

σ



*2s)

2

(



π

2p

y



)

2

(



π

2p

z



)

2

(



σ

2p

x



)

1



 

                                  RT = 

2

2

7 −



 = 2,5       (A      B) 

 

d



B–O 

= 1,20A


o

; d


C–N 

= 1,17A


o

; d


(C–O)

= 1,12A



o

 

 



CO, NO

+

, CN



-

 (VE-10) 

              

                  AB[KK(

σ

2s)


2

(

σ



*

2s)


2

(

π



2p

y

)



2

(

π



2p

z

)



2

(

σ



2p

x

)



2

]; 


 

                                      RT = 

2

2

8 −



 = 3     (A 

 B) 



 

         d

C–O 

= 1,13A


o

; d


(N–O)

= 1,06A



o

; d


(C–N)

-  


= 1,14A

o

 



 

                                    NO(VE-11) 

            

             NO[KK(

σ

2s)


2

(

σ



*

2s)


2

(

π



2p

y

)



2

(

π



2p

z

)



2

(

σ



2p

x

)



2

(

π



*

2p

y



)

1



     

 

                            RT = 



2

3

8 −



 = 2,5       (N  =  O) 

d

N–O 



= 1,15A

o



 

101


Göstərilənlərdən aydın görünür ki, bağ-MO-dan elektronun 

qoparılması  (CO

+

)  rabitəsinin  tərtibinin  azalmasına,  ayır-MO-



dan elektronun ayrılması isə (NO

+

) rabitənin tərtibinin artmasına 



səbəb  olur.  Bunu  NO  və  NO

+

-da  rabitə  enerjisinin  qiyməti  ilə 



göstərmək olar: 

 

            E



N–O 

= 623k C/mol;  E

(N–O)



= 1050 kC/mol. 



 

Təcrübə  göstərir  ki,  eyni  tipli  molekulyar  orbitallara  malik 

izoelektronlu molekullar oxşar xassələrə malik olurlar. Məsələn, 

N

2



 və CO molekulları izoelektronlu olub, onların molekulyar or-

bitallarının tipi və bu orbitallarda elektronların paylanması eyni 

olduğundan  oxşar  xassələrə  malikdirlər.  Bunu  bu  maddələrin 

aşağıdakı parametrlərindən görmək olar: 

 

 

Birləşmə:

                               N

2

                     CO              



 

Rabitənin tərtibi:                 üçqat                 üçqat                  

 

      Dissosiasiya enerjisi:      945 kC/mol     1076 kC/mol 



 

  Rabitənin uzunluğu:           1,10A

o               

    1,13A

o

 

 



Ərimə temperaturu:             63K                   68K 

 

Qaynama temperaturu:        77 K                  82K 



  

 


Yüklə 6,87 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   62




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin