Ibragimova lola bitiruv malakaviy ishi mavzu: maktabgacha ta



Yüklə 0,5 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə15/23
tarix02.01.2022
ölçüsü0,5 Mb.
#38607
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   23
maktabgacha talim yoshidagi bolalar nutqini ostirishda bolalar adabiyotidan foydalanish

Bilish  qobiliyati:  kattalarning  hikoya  yoki  kitob  o’qishlarini  diqqat  bilan 

tinglash, tanish  asarlarni  esda saqlab  qolish  va uni takror tinglaganda  ertak, hikoya, 

illyustrasiya,  o’yinchoqlar  qahramonlarini  tanib  olish,  she’rlar  qatorlari,  kichik 

shakldagi asarlar matnini esda saqlab qolish. 



Nutqiy  malaka:  asar,  sanoq  she’r,  o’yinlar,  qo’shiqlar,  she’rlar  mazmunini 

so’z,  imo-ishora,  harakat  orqali  tasvirlash;  so’zni  va  tanish  she’rlar  qatorlarini  ilib 

olish, ularning ayrimlarini yoddan aytib berish.  

Munosabat:  badiiy  asar  bilan  uchrashuvdan  xursandchilikni,  emosional 

hamkorlikdan quvonchni va birgalikdagi qaygurishlarni ifodalash. Tarbiyachi bolani 

kattalar  va  bolalar  bilan  birgalikda  she’rlar,  qo’shiqlar  aytishda  ishtirok  etishga, 

tovushlar, jarangdor qofiya, so’zlar bilan o’ynashdan zavq olishga undaydi. 




 

47 


Bolaning o’zlashtirish darajasi quyidagalarda ifodalanadi: bola kitob tinglash, 

o’yinda  ishtirok  etish  haqidaga  taklifga  faol  javob  beradi.  Uning  o’zi  kattalardan 

she’rlar, ertaklar o’qib berishni iltimos qiladi. Qabul qilishga oson qo’shiladi. Asar 

mazmuniga oid savollarni diqqat bilan tinglaydi va ularga javob beradi. Matnga mos 

o’yin  harakatlarini  bajaradi.  Tinglagan  asarlarining  mazmunini  biladi, 

illyustrasiyalarda tanish asar epizodlari va ularning qahramonlarini taniydi. O’qilgan 

kitobga nisbatan yorqin munosabat bildiradi, kuladi, quvonadi, yig’laydi, qo’shiqlar, 

sanoq,  she’rlarni  jo’r  bo’lib  aytishda  faol  ishtirok  etadi.  Ilk  yoshdagi  bolalarda 

yuqorida  aytib  o’tilgan  bilish,  nutqiy  qobiliyatlarni,  badiiy  asarga  nisbatan 

munosabatni  shakllantirish  uchun  ularga  badiiy  asarlarni  tanishtirish  metodikasini 

bilish va uni to’g’ri qo’llay olish zarur. 

Kichik  guruhdan  boshlab  bolalarga  janrlarni  farqlashni  o’rgatish  lozim. 

Tarbiyachi badiiy asar janri nomini albatta aytishi darkor: «Men sizlarga ertak aytib 

beraman», «Hikoya, she’r o’qib beraman». 

Janrlar  yo’nalishini,  ularning  xususiyatini  chuqur  tushunish  nisbatan  katta 

yoshlarda  ro’y  beradi.  Ilk  yoshda  esa  bolalar  janr  nomini  eshitganlari  holda  uni 

shunchaki esda saqlab qoladilar. «Laylak bilan tulki» – bu ertak, Y.Sulaymon yozgan 

«Buvim»  –  bu  she’r.  «Men  sizlarga  she’r  hikoya  qilib  beraman»,  «Ertak  o’qib 

beraman»  kabi  noto’g’ri  ifodalardan  saqlanish  lozim.  Janr  nomi  aniq  va  to’g’ri 

berilishi zarur: ertak, hikoya, she’r. Ertak aytiladi, hikoya o’qiladi, she’r o’qiladi va 

yod  olinadi. Turli adabiy janrlar turlicha usulda yetkazishni talab qiladi. Ilk yoshdagi 

bolalarga ertakni kitobdan o’qib emas, balki uni aytib bergan ma’qul. Bu emosional 

ta’sirni  kuchaytiradi  va  o’z  navbatida  ertakning  asosiy  mazmunini  tushunishga 

yordam beradi. Katta yoshli odam kitobga emas, bolalarga qaraganida u xuddi har bir 

bola bilan suhbatlashgandek bo’ladi va shu bilan monologik nutqni eshitish hamda 

tushunishdek muhim qobiliyatini tarbiyalaydi. 

Agarda  ertak  mazmuni  unchalik  katta  bo’lmasa,  uni  ikki-uch  marta  hikoya 

qilish  yoki  eng  yorkin  joylarini  takrorlash  mumkin.  Uni  aytib  bo’lgandan  so’ng 

bolalarga  shunday  sharoitni  vujudga  keltirish  tavsiya  qilinadiki,  toki  ular  eng 

qiziqarli  jihatlarni  esga  olish  va  ularni  ertakdagi  so’zlar  bilan  takrorlashga  majbur 




 

48 


bo’lsin.  Pedagog  vaziyat  yordamida  bolalar  bilan  xalq  ertaklari  qahramonlarining 

qo’shiqlarini,  qahramonlar  ismlarini  takrorlash,  obrazli  so’zlarni  bolalar  ongida 

mustahkamlashni amalga oshiradi va ular buni o’z nutqlarida qo’llay boshlaydilar. 

Maktabgacha  kichik  yoshdagi  bolalarga  o’qib  berish  uchun  unchalik  katta 

bo’lmagan  hikoya  va  she’rlar  (Mirmuhsinning  «Olxo’ri»,  Q.Abdullayevaning 

«Quyon» she’rlari) tavsiya qilinadi, bular kichik tinglovchilarda ijobiy emosiyalarni 

tarbiyalashga  yordam  beradi.  Ularning  bolaning  shaxsiy  tajribasiga  yaqin  bo’lgan 

oson  mazmuni  oddiy  va  sodda  shaklda  ifodalangan:  qofiyalar  o’xshash,  she’r 

katorlari qisqa. Bolalar ularni takrorlar ekan, qatorlarning jarangdorligini, she’rning 

musiqiyligini  ilg’ab  oladilar,  ularni  oson  qabul  qiladilar.  So’ngra  esa  butun  she’rni 

esda saqlab qoladilar. Bolalarni ilk yoshda ko’proq she’rlar o’ziga jalb qiladi, chunki 

ular aniq qofiyalari, ohangdorligi va musiqiyligi bilan alohida ajralib turadi.   

Takror o’qishda bolalar she’r mazmunini o’zlashtirib oladilar, qofiya va ritmni 

his qiladilar, ayrim  so’zlar va ifodalarni  esda  saqlab qoladilar hamda  shu bilan o’z 

nutqlarini boyitadilar. Ushbu yoshda nutqning tovush madaniyatini tarbiyalash katta 

ahamiyatga  egadir: she’r  o’qishda kichkintoylarga har bir so’zni  aniq  aytgan holda 

ularni  shoshmasdan  talaffuz  qilishni  o’rgatish  zarur.  Bolalarda  qofiyalanayotgan 

so’zlarga  urg’u  berish  odati  mavjud,  shuning  uchun  tarbiyachi  mantiqiy  urg’ularni 

to’g’ri qo’yishi va bolalarning ham she’rni to’g’ri aytishlariga erishishi lozim

Mazmuni  har  bir  bolaga  tushunarli  va  yaqin  bo’lgan  ertak  hamda  she’rlar 

o’qib  bo’linganidan  so’ng  bolalarga  ularning  shaxsiy  hayotidaga  ana  shunday 

holatlarni  eslatib  o’tish  mumkin.  Bu  savollarga  javob  berar  ekan,  bolalar  o’z 

fikrlarini faqat bir-ikkita oddiy gaplardan tuzadilar, lekin buning o’zi endi kelgusida 

ravon nutqni rivojlantirish uchun tayyorgarlikdir. 

Kichkintoylarga  ko’p  savol  bermaslik  lozim,  odatda  ularning  asarni  qanday 

tushunganliklarini,  qaysi  so’zlarni  esda  saqlab  qolganliklarini  va  ushbu  mazmun 

bolaning  shaxsiy  tajribasi  bilan  qay  darajada  bog’lanishini  aniqlovchi  ikki-uchta 

savol  berish  kifoya.  She’riy  obrazlar  yaxshi  o’zlashtirilishi  va  unutilib  ketmasligi 

uchun  yil  mobaynida  bolalarga  tanish  hikoyalar,  she’rlar,  ayrim  ertaklar  yoki 

ertaklardan ritmik  qatorlarni  takror o’qish  lozim.  She’rlar  va  ertaklarni  esda  saqlab 




 

49 


kolish  lug’atni  rivojlantirishga  katta  ta’sir  ko’rsatadi.  Shuning  uchun  bolalarning 

mashg’ulot  davomida  eshitgan  so’zlari  ularning  faol  lug’ati  tarkibiga  kirishiga 

intilish  zarur.  Buning  uchun  esa  ushbu  so’zlarni  to’g’ri  ko’rinishlarda  tez-tez 

takrorlash lozim, bo’lmasa kichkintoy yangi so’zlarni shunchaki tovushlar uyg’unligi 

sifatida qabul qiladi va ularning ma’nosini tushunib yetmaydi. 

Tarbiyachining  vazifasi  –  bolalarga  o’zlari  aytayotgan  so’zlar  ma’nosini 

tushunishni o’rgatish, ularni boshqa so’zlar bilan birgalikda   qanday qilib qo’llash 

mumkinligini ko’rsatishdan iboratdir. Masalan, «Novvoscha» she’rini (Novvos borar 

chayqalib,  hansiraydi  yo’lida.  Voy,  taxta  chayqalmoqda,  men  ham  yiqilaman-da.) 

O’qib  bo’lgandan  so’ng  bolalarga  yana  nimalar  chayqalishini  ko’rsatish  mumkin: 

novdada  barg  chayqalmoqda,  ipga  bog’langan  soqqa  chayqalmoqda,  arg’imchoqda 

qiz chayqalmoqda va h.k. 

Ish  jarayonida  badiiy  adabiyot  bilan  tanishtirishga  nisbatan  shunday 

yondashuv  tez-tez  uchraydiki,  bunda  pedagog  ertak  yoki  she’rni  ifodali,  emosional 

o’qib  beradi  va  shu  bilan  «tanishtirish»  nihoyasiga  yetadi.  Bolalar  balkim,  uning 

ma’nosini  tushunib  yetar,  lekin  o’qish  ularning  fikrlarini  rivojlantirmaydi,  ular 

tinglagan asar mazmuni va so’zlari tezda esdan chiqib ketadi. Bunda me’yor hissiga 

amal  qilish  juda  muhim,  ammo  asar  ustida  ishlash,  bolalar  eslab  qolgan  so’zlar  va 

ifodalarni  takrorlashni  davom  ettirish  juda  zarurdir.  Har  bir  mashgulotdan  so’ng 

so’zlarni  takrorlash,  mustahkamlash  lozim.  Ularni  eng  turli-tuman  ko’rinishlarda 

talaffuz  qilish  darkor,  faqat  shundagina  bolalar  ona  tili  lug’ati  va  tuzilishini 

o’zlashtiradilar,  ularning  faol  lug’ati  kengayadi,  ular  bu  so’zlarni  o’z  nutqlarida 

qo’llay boshlaydilar. 

Ayniqsa,  grammatik  to’g’ri  nutqni  shakllantirishga  alohida  e’tibor  qaratish 

zarur.  Bunda  bolalarning  adabiy  asar  mazmunidan  kelib  chiqib  savollarga  javob 

berishida to’g’ri grammatik shakldagi so’zlardan foydalanishini kuzatib borish lozim. 

Shunday  qilib,  badiiy  asar  bilan  tanishtirish  nutqni  har  tomonlama 

rivojlantirishga,  ya’ni  tovush  madaniyatiga,  grammatik  qatorga,  lug’atga  ta’sir 

ko’rsatadi.  Ilk  yoshlardan  boshlaboq.  ravon  nutqni  rivojlantirish  poydevori 

shakllantiriladi.  Bu  nisbatan  murakkab  asarlarni  qabul  qilish,  nutqni  yanada 




 

50 


rivojlantirish  uchun  zarurdir.  Bolalarga  badiiy  adabiyotlarni  tanishtirish  borasida 

amalga  oshirilgan  ishlar  natijasida  bola  uch  yoshga  kelib  adabiy  rivojlanishning 

quyidagi ko’rsatkichlariga erishadi: 

1  adabiy asar borasida kattalar bilan muloqot qilishdan zavq oladi, ularni 

qiziqib tinglaydi; 

unga  aytib  berilayotgan  yoki  o’qilayotgan  asarlarni  chalg’imasdan, 



diqqat bilan tinglaydi; 

takror  tinglaganda  tanish  asarlarni,  illyustrasiyalar  va  o’yinchoqlardagi 



ertaklar, hikoyalar va she’rlar qahramonlarini taniydi

asar (sanoq she’rlar, qo’shiqlar, ertaklar) mazmunini so’z, harakat, imo-



ishora bilan ko’rsatib beradi; 

tanish she’rlardagi so’zlar va qatorlarni ilib olishga intiladi



kichkintoylarga  mo’ljallangan  kitoblardagi  illyustrasiyalarni  ko’zdan 

kechirishga qiziqish bildiradi. 

Maktabgacha  kichik  yoshda  olamga  nisbatan  estetik  munosabat  ko’p  qirrali 

bo’ladi. Bu endi nafaqat tabiatga va atrofni o’rab turgan tabiat muhitiga munosabat, 

balki  insonlar  olamiga  –  o’ziga,  yaqinlariga,  tengdoshlariga,  boshqa    kattalarga 

bo’lgan munosabat hamdir. Bola o’z tashqi ko’rinishini, kostyumini ko’rish va ularga 

baho berishni boshlaydi; qo’llari, yuzi, kiyimlarining tozaligiga e’tibor beradi; to’g’ri 

va ozoda ovqatlanishni o’rganadi. U muloqot va odamlar borasida nima chiroyliyu, 

nima  xunukligini  tushuna  boshlaydi.  Mohiyatan  yagona  bo’lgan  estetik  va  axloqiy 

munosabatlar muayyan bola ongida va xulq-atvorida birlashadi. 

Maktabgacha  kichik  yoshdagi  bola  san’atga,  uning  badiiy  obrazlariga  oshno 

bo’lish, badiiy faoliyatni egallab olish borasida keng imkoniyatlarga egadir. U san’at 

obrazlarini  yaxlit  va  emosional  qabul  qilishi,  ularning  mazmunini  oddiy  anglab 

yetishi  bilan  ajralib  turadi.  Chunonchi,  yorqin  va  ritmik  marsh  musiqasini  tinglar 

ekan,  bola  eng  avvalo,  uning ko’tarinki  kayfiyatini  qabul qiladi va  uning  muayyan 

harakat xususiyati bilan aloqasini ilg’ab oladi. Badiiy qobiliyatlar tizimida emosional 

munosabat  bildirish  va  sensorlik  qobiliyatlari  bilan  bir  qatorda  badiiy  fikrlash  ham  

qaror  topadi.  U  badiiy  obrazlarni  bir-biri  bilan  taqqoslaydi,  ularni  elementlarini 



 

51 


ajratganlari  holda  ular  bilan  «o’ynashni»  boshlaydilar.  Ayni  paytda  ular  uni  to’qib 

to’ldiradilar, ayrim lavhalarni takomillashtiradilar, o’z ertaklarini, shu jumladan ular 

tomonidan  ajratilgan  adabiy  obrazlarni  to’qiydilar,  badiiy  asarlar  asosida  o’yin 

syujetlarini shakllantiradilar. Bolalar nafaqat u yoki bu adabiy obrazlarni ajratadilar, 

balki badiiy tipajlarni yagona emosional mazmun dominanta asosida umumlashtirma 

obrazlarni yaratganlari holda ularni birlashtiradilar. 

Bolalar adabiy janrlarni farqlay boshlaydilar: ertaklar, hikoyalar, she’rlar; ular 

tilning  tashbehlar,  taqqoslashlar,  giperbola  kabi  ayrim  ifoda  vositalarini  ko’rishga 

qodirdirlar;  she’riy  asar  kayfiyatini  intonasiyalar  yordamida  ifodalab  berishlari 

mumkin; yumor, lirika, tantana. Bayoniy matnlarning an’anaviy uch qismli tuzilmasi 

(kirish,  harakatning  rivojlanishi,  yakun)  va  ularning  stilistik  vositalari  (an’anaviy 

kirish  formulasi,  ertak  yakuni,  takrorlash  va  boshqalar)  haqidagi  tasavvurlar 

shakllana  boshlaydi.  Uch-to’rt  yoshlarda  bolalar  adabiy  asarlarni  tanlashga 

qodirdirlar:  ular  ayrim  adabiy  qahramonlarni  biladilar  va  sevadilar,  o’zlari  uchun 

muayyan  asarni  ajratib  oladilar  va  doimo  ularni  o’qib  berish  yoki  aytib  berishni 

iltimos  qiladilar;  o’zlari  ham  yoqib  qolgan  she’riy  matnlarni  ko’p  martalab 

takrorlaydilar.  Besh  yoshlarga  kelib  ayrim  syujetli  harakatlar  va  personajlarni  afzal 

ko’rish yaqqol sezila boshlaydi. Bularning barchasi besh yoshli bolaning ancha boy 

adabiy tajribasi umumlashtirmalari hisoblanadi. 

Makgabgacha kichik yoshdagi bolalarning yosh xususiyatlarini hisobga olgan 

holda  pedagog  ularni  bolalar  badiiy  adabiyoti  bilan  tanishtirishda  quyidaga 

rivojlantirish vazifalarini amalga oshirishi lozim: 

1  turli  janr  va  mavzulardaga  adabiy  asarlarni  –  ertaklar,  hikoyalar, 

she’rlarni,  she’riy  folklorning  kichik  shakllarini  tinglash,  ularning 

mazmuniga  emosional  munosabat  bildirish  va  syujetning  rivojlanishini 

kuzatib borish qobiliyatlarini rivojlantirish;    

2  bolalarni  ayrim  asarlar  va  ularning  aynan  bir  xil  qahramonlar  bilan 

birlashtirilgan sikllari bilan tanishtirish; 

tarbiyachi  bilan  birgalikda  tanish  asarlarni  hikoya  qilish,  ularni  to’liq 



yoki qisman sahnalashtirishga jalb qilish


 

52 


bolalar  so’z  ijodkorligi,  she’riy  matnlarning  o’yinli  va  yumoristik 

variasiyalari uchun qulay sharoit yaratish; 

bolalarning o’yin, tasvirlash faoliyatlarini badiiy obrazlar bilan boyitish; 



6  kitobga  nisbatan  estetik  madaniyat  asari  sifatida  asrab-avaylash 

munosabatini  shakllantirish.  Illyustrasiyalarni  mustaqil  ravishda  va 

takror ko’rib chiqish, aynan shu kitobni takror tinglash istagi. 

Maktabgacha  katta  yoshdagi  bolalar  adabiy  asarlarni  qabul  qilishlarida  va 

tushunishlarida ularga quyidagi holatlar xos bo’ladi: 

  qahramonlarga  qayg’urish  va  ularga  hamdard  bo’lish,  shu  tufayli 



bevosita tashqi ifodalangan emosionallikning pasayishi; 

 



voqyealar zanjirini tiklash va asar ichida hamda asarlar o’rtasida turli xil 

mazmunli aloqalar o’rnatish qobiliyati; 

  qahramonlarning  tashqi  harakatlarini  ko’rish  va  qahramonlar  xulq-



atvoridagi  ochiq  motivlarni  tushunish,  ularning  yashirish  niyatlari 

ma’nosiga va harakatlarining nooshkora motivlariga kirishga urinish

 

hosil bo’lgan voqyea bolaning shaxsiy kundalik hayotidan hikoya emas, 



balki  ko’proq  ertakka  o’xshash  bo’lishi  uchun  adabiy  vaziyatni  talqin 

qilish va o’zgartirishga urinish; 

 

janr  asosi  (ertak,  hikoya,  she’r)  va  maqbul  mavzularning  (hayvonlar, 



sehrgarlik ko’rinishlari, bolalar va boshqalar) paydo bo’lishi; 

  tilning ayrim ifodali vositalarini payqash qobiliyatining paydo bo’lishi; 



  adabiy  asarlarning  xarakterli  tuzilmasi  va  shakli  haqidagi  tasavvurlarni 

o’z  ijodida  ifodalash  (kompozisiyalarning  uch  qismliligi,  adabiy 

qahramonlarning asosiy harakatlari va boshqalar).    

Besh-olti  yoshli bolalarning  o’ziga xos xususiyatlari  – bolalarning psixologik 

rivojlanishidagi ikkita bir-biriga qarama-qarshi tamoyillarning bir-biriga zid bo’lgan 

uyg’unligadan  iborat.  Bir  tomondan  –  bolalar  yuqori  ijodiy  salohiyati  bilan  ajralib 

turadilar.  Ikkinchi  tomondan  –  besh-yetti  yoshli  bolalarning  taqlidchilikka, 

me’yoriylikka intilishi hammaga yaxshi ma’lum. Bola qoidalarni, harakat usullarini 

o’zlashtirishga  intiladi  va  u  bunga  qodirdir.  Yuqori  baholanadigan  natijalarga 




 

53 


erishish  uchun  unda  obrazli  stereotiplar  oson  shakllanadi  va  ular  bolaga  adabiy 

matnni talqin qilish hamda uni to’g’ri tushunish jarayonini osonlashtiradi. 

Biroq  adabiy  qahramonlarni  faqat  «so’zda»  tushunish  va  ularning  harakatini 

axloq me’yorlari nuqtai-nazaridan baholash tasvirlanayotgan vaziyat ma’nosiga kirib 

borilganlikdan  dalolat  bermaydi.  Bola  «yashab  ko’radigan»  ziddiyatli  vaziyatlarni 

gavdalantirish  natijasidagina  ularning  badiiy  obraz  va  muallif  g’oyasini  tushunishi 

mumkin  bo’ladi.  Bu  nafaqat  axloqiy  nomuvofiqliklarga,  balki  universal  bilish 

muammolariga ham taalluqlidir, zero badiiy asarlar ularning ko’p qirrali talqinlaridir, 

Maktabgacha  yoshdagi  bolalarda  bunday  tushunish  ko’piicha  verbal  emas,  balki 

obrazli ifodalangandir (tanlov harakatida, obrazli harakatda, suratda, o’yin syujetida, 

voqyealarni o’ylab topishda va boshqalarda). Bolaning individual xususiyatlari uning 

faoliyatning reproduktiv yoki ijodiy turlarini afzal ko’rishiga yordam beradi. Adabiy 

asarlar  motivlari  bo’yicha  sahnalashtirish  o’yinlari  reproduksiya  va  ijodkorlikning 

estetik imkoniyatlarini o’zida birlashtirgan shakl hisoblanadi. 

Maktabgacha  katta  yoshdagi  bolalarni  bolalar  badiiy  adabiyoti  bilan 

tanishtirish sohasida pedagoglar va ota-onalar oldida quyidagi vazifalar turibdi: 

1  bolalarni  yuqori  badiiy  saviyadagi  adabiyotlarga  oshno  qilish,  ularda 

adabiy-badiiy taassurotlar zahirasini shakllantirish

2  ifodali badiiy nutqni shakllantirish;  

3  bolalarga kichik prozaik matnlar mazmunini emosional va ifodali tarzda 

yetkazish  hamda  kichik  sherlarni  yoddan  aytib  berishni  o’rgatish. 

Ma’lum adabiy asarlarni sahnalashtirishda ishtirok etish. 

bolalarda  adabiy  asarlarning  (xususan,  ertaklarning)  o’ziga  xos 



tuzilmasi,  tipik  personajlar  va  syujetli-mavzuli  birliklari  hamda  ularni 

ijodiy qo’llash usullari haqidagi tasavvurlarni shakllantirish; 

5  asosini  bolalarning  adabiy  obrazlarni  talqin  qilishi  tashkil  qiladigan 

tasavvur shakllarini rivojlantirish

bolalarda badiiy obrazning rivojlanishi, o’zgarishi, uning ko’p qirraliligi 



va  ko’p  tomonlama  bog’liqligi  haqidagi  tezkor  tasavvurlarni 

shakllantirish; 




 

54 


bolalarda adabiyotlarni individual tarzda afzal ko’rishni rivojlantirish; 

8  bolalarning  kitobga  nisbatan  estetik  madaniyat  asari  sifatidagi 

munosabatini  rivojlantirish,  ularni  qulyozma  kitoblar  yozishga  jalb 

qilish. 

Yuqorida  qayd  etilgan  vazifalarni  hal  etish  uchun  pedagogik  ishlar  mazmuni 

va shart-sharoitlarini to’g’ri belgilash zarur. Ular qanday bo’lishi lozim? 

Bolaning badiiy adabiyot bilan o’zaro hamkorligi uning estetik, bilish, ijtimoiy 

va  nutqiy  rivojlanish  imkoniyatlarini  amalga  oshirish  imkonini  beradi.  Biroq  shu 

bilan  birga  faoliyatning  estetik  xususiyatlari  buzilmasligi  lozim,  bolalarning 

imkoniyatlari  esa  sxematizm  va  taqlidchilikdan  iborat  bo’lib  qolmasliga  kerak. 

Ushbu maqsadda pedagog quyidagi qator usullardan foydalanishi lozim: 

Bolalarning  diqqat-e’tiborini  alohida  adabiy  asarning  badiiy  qimmatiga  – 

she’rlarning obrazli ifodaliligiga, hikoyada syujetning kutilmagan rivojiga qaratish. 

Bolaning  adabiy  asarni  yoki  o’zi  to’qigan  asarini  ijro  etishi  (guruhda  qayta 

hikoya qilish, yakka tartibda ifodali o’qish va kattalar bilan dialogda   o’qish) uchun 

emosional  boyitilgan  ijro  muhitini  yaratish.  Biroq  badiiy  asar  faqat  so’z  bilan 

aytilmasdan,  balki  uning  ayrim  yorqin  jihatlari  bolalar  va  pedagoglarning 

birgalikdagi  harakatlari  natijasida  sahnalashtirilishi,  unga  musiqiy  ishlov  berilishi, 

harakatlar, suratlar bilan ko’rsatilishi mumkin. 

Pedagog bolalarga yaxshi ma’lum bo’lgan an’anaviy (hayvonlar va sehrgarlar 

haqida) xalq ertaklari va noan’anaviy (bolalar, tabiat hodisalari, predmetlar haqida) 

guruhda  o’qib  chiqilgan,  bolalar  suratlari,  variantiv  syujetlar,  improvizasiyalar  va 

to’qib, oxiriga yetkazishdan iborat bo’lgan u yoki bu adabiy asarlar motivlariga oid 

«kitoblar» ham aynan shunday tarzda yaratilishi mumkin. 

Pedagogning  bolalarga  o’zining  qaysi  adabiy  asarlarni  yoqtirishini  ma’lum 

qilishi,  o’zining  badiiy  ta’bi  va  aqliy  faolligini  namoyish  qilishi  ularni  ijodiy 

rivojlantirishning eng muhim vositasi hisoblanadi. 

Maktabgacha  katta  yoshdagi  bolalarni  badiiy  adabiyot  bilan  tanishtirish 

borasida  to’g’ri  amalga  oshirilgan  ishlar  natijasida  yetti  yoshga  kelib  bolada 

quyidaga rivojlanish ko’rsatkichlari shakllanishi lozim: 



 

55 


bola o’ziga yoqgan bir nechta adabiy asarlar nomlarini aytishi mumkin

kichik  she’r  yoki  she’riy  asardan  kichik  parchani  ifodali  o’qib  berishi 



mumkin; 

ba’zi tanlagan asarni mustaqil ravishda yoki pedagog yordamida hikoya 



qilib  berishi  va  quyidagi  savollarga  javob  berishi  mumkin:  u  shunga 

o’xshash  boshqa  asarlarni  ham  biladimi?  Ularning  o’xshashligi 

nimalardan iborat? (o’xshash personajlar, syujet harakatlari); 

kitobga  qiziqish  paydo  bo’ladi:  o’qilgan  kitoblarni  mustaqil  ravishda 



varaqlab  chiqadi,  mazmunini  aytib  yoki  o’qib  beradi,  uydan  sevimli 

kitoblarini keltiradi;  

ertak syujetiga mos tarzda qo’shimcha personaj kiritadi, ushbu personaj 



qo’shiladigan vaziyatlarni to’qib, qo’shib qo’yadi; 

yaxlit  ertak  to’qishi  mumkin,  bunda  u  uning  ehtimoliy  qahramonlarini 



tasvirlash  vositalariga  tayanadi,  ayni  paytda  ertaklarga  xos  mazmun-

mavzu birligidan, tipik kompozisiyalar va stilistik vositalar to’plamidan 

ham foydalanadi. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 




 

56 



Yüklə 0,5 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   23




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin