Mövzu 1 FÖVQƏladə hallarin (FH) TƏSNİfati



Yüklə 7.25 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/21
tarix26.12.2016
ölçüsü7.25 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21

   
Mövzu 1 
 
FÖVQƏLADƏ HALLARIN (FH) TƏSNİFATI. 
 
Fövqəladə  hadisə  –  insan  təlafatına,  insanların  səhhətinə  və  ya  ətraf  mühitə  ziyan 
vurulmasına, əhəmiyyətli maddi itkilərə və insanların həyat fəaliyyəti şəraitinin pozulmasına 
səbəb  ola  biləcək  və  ya  səbəb  olmuş  hərbi  əməliyyatlar,  qəza,  təbii  və  ya  digər  fəlakətlər 
nəticəsində müəyyən ərazidə yaranmış vəziyyətdir.  
 
Fövqəladə  hal    və  onun  növləri  (miqyasına,  baş  vermə  sahələrinə,  mənsubiyyətinə 
görə) 
 
Miqyasına görə fövqəladə halların təsnifatı 
 
Lokal (qismi) - hadisələr iş yerindən, iş sahəsindən, mənzildən kənara yayılmır.  
Obyekt  miqyaslı  (səciyyəli)  -    hadisələr  sənaye  obyektində,  bina  və  ya  qurğu 
hüdudlarında məhdudlaşır.  
Yerli  -  hadisələr  ancaq  yaşayış  məntəqəsinin,  təkcə  bir  şəhərin  və  ya  kənd  təsərrüfatı 
müəssisəsinin ərazisində özünü göstərir.  
Regional  -  fövqəladə  hadisə  bir  neçə  sənaye  və  ya  kənd  təsərrüfatı  rayonlarını, 
bütünlüklə şəhəri və onun ətraflarını əhatə edir.  
Milli  -  miqyaslı  fövqəladə  hadisələr  respublikanın  xeyli  ərazilərini  əhatə  edir,  lakin 
dövlətin inzibati sərhədlərindən kənara çıxmayan hadisələrə deyilir.  
Qlobal  -  hadisələr  isə  bir  ölkənin  ərazisində  məhdudlaşmır  və  qonşu  dövlətlərin 
ə
razilərinə də yayılır.  
 
Fövqəladə halların baş vermə sahələrinə görə təsnifatı   
1)
  Təbii xarakterli  fövqəladə hallar; 
2)
  Texnogen xarakterli  fövqəladə hallar; 
3)
  Ekoloji xarakterli  fövqəladə hallar; 
4)
  Sosial-siyasi və hərbi siyasi xarakterli hallar.  
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
Təbii xarakterli  fövqəladə vəziyyətlər 
Təbii fəlakətlər – insan iradəsinə tabe olmayan, təbiət qüvvələrinin hərəkəti nəticəsində 
qəflətən  baş  verən,  çoxsaylı  insan  itkisi,  böyük  maddi  zərər  və  başqa  ağır  nəticələrə  səbəb 
olan faciəli təbii təzahür və ya proseslərdir.  
Təbii fəlakətlərə zəlzələlər, vulkan püskürmələri, sellər, sürüşmələr, uçqunlar, daşqınlar, 
quraqlıqlar,  qasırğalar,  tufanlar,  qar  basqınları  və  uçqunları,  uzun  müddətli  güclü  yağışlar, 
güclü  davamlı  şaxtalar,  genişmiqyaslı  meşə  və  torf  yanğınları aiddir.  Bura həm  də  1974-ci 
ildə  Venesuella  Konfransında  epidemiyalar,  epizootiyalar,  epifitotiyalar,  meşə  və  kənd 
təsərrüfatı zərərvericilərin kütləvi yayılması da daxil edilmişdir. 
 
Təbii fəlakətlər davametmə müddətinə görə iki cür olur: 
1)
  qəflətən baş verənlər (zəlzələlər, qasırğalar, tornadolar); 
2)
   uzunmüddətli davam edənlər (epidemiyalar, daşqınlar, epizootiyalar və s.) 
 
Təbii fəlakətlərin yaranma səbəbləri 
 
Təbii fəlakətlər yaranma səbəblərinə görə də iki cür olurlar:  
1)
  təbii amillərlə bağlı olanlar (vulkan püskürməsi, dəniz səviyyəsinin güclü ləngəri, 
güclü daşqınlar, qasırğalar, güclü hərarətli hava, buzlaşma və s.). Bunlar əsasən maddələrin 
sürətli  yer  dəyişməsi  (zəlzələ  və  sürüşmələr),  yerdaxili  enerjinin  üzə  çıxması  (vulkanlar), 
çaylarda, göllərdə, dənizlərdə suyun səviyyəsinin qalxması (daşqınlar, sunamilər), qeyri-adi 
güclü küləyin təsiri (qasırğa, urağan, tornadolar). 
2)
  antropogen amillərlə bağlı olanlar (toz burulğanları, eroziya) 
Bir  çox  təbii  fəlakətlərin  yaranması  isə  həm  təbii,  həm  də  antropogen  amillərlə  bağlı 
olur (yanğınlar, torpağın eroziyası, uçqunlar və s.). 
 
 
Təbii xarakterli  fövqəladə hadisələr 
 
1)
  Geofiziki təhlükəli təzahürlər 
2)
  Geoloji təhlükəli təzahürlər (ekzogen geoloji təzahürlər):  
3)
  Meteoroloji və aqrometeoroloji təhlükəli təzahürlər:  
4)
  Dəniz hidroloji təhlükəli təzahürlər: 
5)
  Hidroloji təhlükəli təzahürlər: 
6)
  İnsanların infeksion (yoluxucu) xəstəlikləri:  
7)
  Kənd təsərrüfatı heyvanlarının yoluxucu xəstəlikləri: 
8)
  Kənd təsərrüfatı bitkilərinin xəstəlik və zərərvericilərə məruz qalması:  
 
  

 
Təbii xarakterli  fövqəladə hadisələr 
 
1)
  Geofiziki təhlükəli təzahürlər:   
        1) zəlzələlər;  2) vulkan püskürmələri. 
 
2)
  Geoloji təhlükəli təzahürlər (ekzogen geoloji təzahürlər): 
1)
  sürüşmələr;   2) sellər;   3) qar uçqunları. 
 
3)  Meteoroloji və aqrometeoroloji təhlükəli təzahürlər:  
- tufanlar (9-10 bal);  
- qasırğalar (12-15 bal);  
- iri həcmli dolu;  
 
4)Dəniz hidroloji təhlükəli təzahürlər:  
- tayfunlar;  
- sunamilər (qravitasiyalı dəniz dalğaları);  
- güclü dalğalar (5 bal və daha yüksək);  
- dəniz səviyyəsinin güclü ləngəri;  
- erkən buz örtüyü və ya hərəkətsiz qalın buz qatı;  
- gəmi və liman tikililərinin buzlaşması;  
- sahil buzlarının qopması.  
 
5) Hidroloji təhlükəli təzahürlər:  
- suların yüksək səviyyəsi (daşqın, subasma);  
- yeraltı suların daşqınları (əsasən buzlar əriyən vaxt);  
- yağış daşqınları;  
- maneə və əngəllər (çay mənsəbində xırda buzların toplaşaraq sıxlıq yaratması);  
- suyun aşağı səviyyəsi;  
 
6) İnsanların infeksion (yoluxucu) xəstəlikləri: 
- epidemiyalar (insanların kütləvi şəkildə yoluxucu xəstəliklərə tutulması);  
- ekzotik və xüsusi təhlükəli yoluxucu xəstəliklərin tək-tək təsadüf edilən halları.  
 
7) Kənd təsərrüfatı heyvanlarının yoluxucu xəstəlikləri: 
    - epizootiya (heyvanların yoluxucu xəstəliklərinin geniş yayılması);  
    - enzootiya (müəyyən ərazidə heyvanlar arasında epidemiya);  
 
8) Kənd təsərrüfatı bitkilərinin xəstəlik və zərərvericilərə məruz qalması:  
   - inkişaf edən epifitotiya (bitkilərin kütləvi xəstəlikləri);  
   - bitki zərərvericilərinin kütləvi yayılması. 
Geofiziki təhlükəli təzahürlər:  

Zəlzələ - ən çox dağıdıcı qüvvəyə malik, ağlasığmaz, idarə olunmaz təbii fəlakətdir. Zəlzələ 
deyildikdə  yeraltı  təkan  və  yer  qatının  titrəmələri,  yer  qatının  və  yaxud  mantiyanın  üst 
qatlarının  sürüşməsi  və  parçalanması  nəticəsində,  böyük  məsafələrə  elastik  dalğavari 
ötürmələr başa düşülür. Zəlzələlər qəflətən yaranan və tez yayılan fövqəladə hallara aid olur. 
Bu zaman ərzində təxliyə və qabaqlayıcı tədbirlər görmək mümkün deyil. 
Tarixdə ilk qeydə alınmış zəlzələ eramızdan 2050-il əvvələ aiddir. 
Son 500 il ərzində dünyada zəlzələlər nəticəsində 4,5 milyon insan tələf olmuşdur. 
XX-ci  əsrdə  bizim  planetdə  80-dan  artıq  zəlzələ  qeydə  alınmışdır.  Dünyada  ən  çox 
zəlzələ baş verən yer Çilidir.  
Zəlzələnin baş vermə səbəblərinə görə onlar təbiət və antropoloji olur.  
Zəlzələnin  əsas  təsir  edici  faktoru,  ocağdan  bütün  istiqamətlərə  yayılan  –seysmik 
dalğalardır.  İlk  dəfə  zəlzələlərin  dalğavarı  olmağını  18  əsrdə  amerikalı  astronom  və 
riyaziyyat  professoru  D.Uintal  deyib.  Əgər  zəlzələnin  ocağı  dənizdə  yerləşirsə  hündür 
dalğaların  –  sunamilərin  əmələ  gəlməsinə  gətirir,  o  isə  öz  növbəsində  sahilə  çatır və  çoxlu 
sayda sahilyanı ərazilərə ziyan vurur.  
Amerikalı  seysmoloq  D.F.Rixter  1933–cü  ildə  zəlzələnin  gücünü  qiymətləndirmək 
üçün  9  ballıq  şkala  tərtib  etmişdir.    İtalyan  seysmoloqu  Y.  Merkali  12  ballıq  zəlzələnin 
ölçülmə sistemini təklif edib. 
Zəlzələnin intensivliyinin Merkali şkalası ilə ölçülməsi  
Bal  Zəlzələnin intensivliyi  Nəticələrin qısa xarakteristikası 

Nəzərə çarpmayan 
Yalnız seysmik cihazlar ilə müşahidə edilir 

Çox zəif 
İ
stirahət edən insanlar tərəfindən hiss edilir 

Zəif 
Yalnız az sayda insanlar tərəfindən hiss olunur 

Mülayim 
Qabların,  pəncərə  şüşələrinin  cingiltisi,  qapıların  və 
pəncələrin cığıltısı ilə müəyyən edilir 

Kifayət qədər güclü 
Binaların  ümumi  sirkələnməsi,  mebelin  tərpənməsi, 
pəncərə  şüşələrində  və  suvaqlarda  çatların  əmələ  
gəlməsi, yatanların oyanması 

Güclü 
Hamı  hiss  edir.  Rəsmlər  divardan  düşür,  suvaq parçaları 
tökülür. Binalar yüngül xəsarət alır 

Çox güclü 
Daş  binalarda  çatlar.  Antiseysmik  və  ağaçdan  tikilmiş 
binalar salamat qalır 

Dağıdıcı 
Sıldırım  qayalarda  və  torpaqda  çatlar  əmələ  gəlir. 
Heykəllər  yerindən  dəbərir  və  çökürlər.  Evlərə  güclü 
xəsarət dəyir 

Viran edici 
Daş binaların dağılması və çox güclü xəsarət alması 
10  Məhvedici 
Torpaqda  böyük  çatlar,  sürüşmələr  və  çöküntülər.  Daş 
binaların dağılması, dəmir yol reyslərin əyilməsi 
11 
Fəlakət 
(bədbəxt 
hadisə) 
Yerdə  geniş  çatlar,  çox  saylı  sürüşmələr  və  çöküntülər. 
Daş binalar tamamilə dağılır 
12  Güclü fəlakət 
Torpaqda dəyişiliklər böyük həddə çatır. Çox saylı çatlar, 
çöküntülər,  sürüşmələr,  şəlalələr  yaranır,  çayların 
axmasında dəyişiliklər, heç bir tikili dözmür 
 

Ölkəmizdə  Böyük  Qafqaz,  Şamaxı-İsmayıllı,  Gəncəbasar,  Talış  dağları,  Xəzər  dənizi 
seysmoaktiv zonalar hesab edilir. Bu ərazilərdə hələ qədimdən indiyədək müxtəlif vaxtlarda 
müxtəlif təkanlar qeydə alınıb.  
Alp-Himalay  seysmo-aktiv  bölgəsində  yerləşən  Azərbaycanda  ilk  böyük  zəlzələ  5-ci 
ə
srə  təsadüf  edib.  427-ci  ildə  Gəncə  şəhərində  baş  verən  təbii  fəlakət  zamanı  100  minlərlə 
adam həlak olub. 700 il sonra Gəncədə yenidən böyük bir zəlzələ baş verib. 1139-cu ildə isə 
Gəncədə  olan  təbii  fəlakət zamanı  Kəpəz  dağı  uçaraq  Ağsu  çayının qarşısını  kəsib  və  Göy 
Göl  yaranıb.  1667-68-ci  illərdə  Şamaxıda  da  zəlzələlər  seriyası  başlayıb.Şamaxı  zəlzələləri 
17-ci əsrin 2-ci yarısında və 19-cu əsrin 2-ci yarısında baş verib: «Axırıncı zəlzələ 1902-ci 
ildə baş vermiş və 9-10 ballıq zəlzələ nəticəsində Şamaxı dağılmışdı». Şamaxıda 20-ci əsrdə 
baş  verən  zəlzələ  dağıdıcılığı  ilə  tarixə  düşdü.  Həmin  vaxt  şəhər  yerlə-yeksan  olmuşdu. 
1935-ci ildə Gəncədə yenidən böyük dağıntılara səbəb olan Zurnabad zəlzələsi qeydə alınıb. 
Bakı  şəhərində  isə  ilk  zəlzələ  1950-ci  ilə  təsadüf  edib,  lakin  şəhərə  ciddi  ziyan 
dəyməyib. 1960-61-ci ildə Bakıda yenidən baş verən zəlzələlər zamanı dağıntıların və həlak 
olanların  sayı  bir  o  qədər  də  çox  olmayıb.  Paytaxtda  sonuncu,  ən  yaddaqalan  zəlzələ  isə 
2000-ci  il  noyabrın  25-də  baş  verib.  Azərbaycan,  o  cümlədən  də  paytaxt  Bakı  təhlükəli 
seysmoaktiv zonada yerləşir. Bakı 8 ballıq, Şamaxı, Gəncə, Naxçıvan isə 9 ballıq aktiv zona 
sayılır. 
 
 
 
1980-2002- ci illər üzrə Azərbaycan ərazisinin seysmik aktivlik xəritəsi 
 
 
 

 
Son 100 il ərzində baş vermiş ən dağıdıcı zəlzələlər 
 
 
 
 

 
 
1999-cu ildəki Türkiyədə baş verən zəlzələnin dağıntıları 
 
 
 
 
2010-cu ildə Haitidə baş vermiş zəlzələnin nəticəsi 

Vulkan püskürmələri 
 
   Yer qatının kanalları və qatları üzərində yaranan, yer üzərinə lava, kül, zəhərli qazlar, 
su  buxarı  və  dağ  cisimlərini  püskürən  geofiziki  hadisəyə  vulkan  deyilir.  Vulkan 
püskürmələri  xəsarət  alanların  və  qurbanların  sayına  görə  ön  yerlərdən  birini  tutur. 
YUNESKO-nun statik məlumatlarına əsasən son 5  ildə 200 min insan vulkan nəticəsində 
həlak olmuşdur.  
   Vulkanların  püskürməsi  -  yer  kürəsinin  bəzi  regionları  üçün  tez-tez  təkrarlanan 
hadisədir. Vulkanlar fəaliyyətdə olan, yatmış və sönmüş vulkanlara bölünürlər. Yer üzərində 
522  fəaliyyətdə  olan  vulkan  qeydə  alınıb  və  bunlardan  20-40-ı  hər  il  püskürür.  Ən  çox 
vulkan  İndoneziyada,  Yaponiyada,  Mərkəzi  Amerikadadır.  Vulkanların  püskürməsi 
zamanı əsas zədə yetirən faktorlar bunlardır: közərmiş lava, qazlar, tüstü, buxar, qaynar su, 
kül, dağ cisimlərinin qırıntıları, partlayış dalğası, lil və daş axınları.  
  Maqma  dedikdə,  yer  daxilində 
ə
rimiş, yüksək hərarətli, son dərəcədə 
közərmiş  və  qazlarla      zəngin  olan 
silikat maddə nəzərdə tutulur.  Vulkan 
konusunun 
zirvəsində 
yerləşən 
kasaşəkilli  və  ya  qıfabənzər  boşluğa 
vulkan 
krateri deyilir.  Bəzən vulkan 
kraterləri  su  ilə  dolaraq  krater 
göllərinin yaranmasına səbəb olur.  
Vulkan
krater
Soymuş lava
Maqma ocağı
Vulkan
krater
Soymuş lava
Maqma ocağı
 
 
Vulkanın   kəsiyi 
 
Vulkanların püskürməsindən zərəri azaltmaq yolları  
  Vulkanların  püskürməsindən  zərəri  azaltmaq  üçün  onların  “həyatını” 
proqnozlaşdırmaq və lazım olan profilaktik tədbirlərin keçirilməsi lazımdır. 
   Fəaliyyətdə  olan  vulkanların  əksəriyyəti  “vulkanik  ərazilərdə”  yerləşən 
xüsusi stansiyalar tərəfindən daim müşahidə altında saxlanılır.   
   Vulkanların  püskürməsini  proqnozlaşdırmaq  üçün  vulkanik  təhlükəsi 
xəritələri tərtib edilir. 
    Püskürmələrin  vəziyyətini  və  gələcəyini  proqnozlaşdırmaq  üçün 
cihazlardan və texniki vasitələrindən istifadə olunur. 
  Əhalini  vaxtında  məlumatlandırmaqla,  müdafiə  və  təxliyə  tədbirlərinin 
aparılması  ilə  vulkanik  püskürmələrin  törətdiyi  mümkün  zərəri  kəskin  azaltmaq 
mümkündür.  
 
Vulkanın püskürməsi ilə mübarizənin üsulları: 
-
   vulkanın vəziyyətini daim müşahidə etmək;  
-  təhlükəli ərazidən əhalinin vaxtında köçürülməsi;  
              -  müdafiə bəndlərinin qurulması;  
-  lava və lil daşlı axınlarının axması üçün xüsusi kanalların tikilməsi;  

-  lavanın su ilə soyudulması;  
-  yaralanmış insanlara ilk yardımın göstərilməsi  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
24.03.2010  tarixdə  püskürməyə  başlayan  və  bir  neçə  ay  Avropadan  uçuşları 
təxirə salmağa məcbur edən   eyyafyatlayöküdl vulkanı 
 
Geoloji təhlükəli təbii fəlakətlər 
 
 Sürüşmə  -  adətən dağ  yamaclarında olan torpağın  eroziyadan, suyun  dağın 
ə
təklərinin  yuması,  yamacların  titrəməsi  və  ya  əlavə  təsirə  məruz  qalması 
nəticəsində baş verən torpaq sürüşməsindən ibarət hadisədir. 
Sürüşmələrin  sürəti  saatda  onlarca  metrə  çata  bilir.  Məsələn:  1990-cı  ildə 
leysan  yağışlardan  fəallaşan  sürüşmə  Xəzər  donanmasının  hərbi  şəhərciyində  bir 
neçə  binanı  elə  sürətlə  dağıtmışdı  ki,  adamlar  oradan  çıxmağa  imkan  tapa 
bilməmişdilər. 
Respublikamızda ən çox sürüşmələrin olduğu yer Bayıl zonasıdır.  
Sürüşmələrin  qarşısını  alımaq  üçün  görülən  tədbirlərdən  ən  vacibi  həmin 
ə
razilərdə çoxlu sayda ağacların əkilməsidir.  
Sel – Çayların məcrası boyu özü ilə çoxlu (həcminin 10-15%-dən artıq) bərk 
material (qum, çınqıl) gətirən və sıxlığı suyunkundan 1,5-2 dəfə çox olan axındır.  

Sel,  hündürlüyü  20-40  sm  olan  dalğa  şəkilində  saniyədə  20-30m  sürətlə 
hərəkət  edir  və  rast  gəldiyi  maneələrə  hər  kvadrat  metrə  onlarla  ton  güclə  təsir 
göstərir. 
Mənşəyinə  görə  sellər  leysan  seli  və  qar  ərintisi  selləri  növlərinə  aid  edilir. 
Sellərin 80-90%-i leysan mənşəlidir. 
 
 
                Qar uçqunları 
Nisbi  hündürlüyü  20-40  m-dən  çox,  mailliyi  25  dərəcə  olan  sahələrdə  baş 
verir. Qar uçqunlarının sürəti saniyədə onlarla metrə, həcmi milyon kub metrə çata 
bilir. 
Quru qar uçqunu, yaş qar uçqununa nisbətən daha sürətlə hərəkət edir.  
Qar  uçqunlarının  əsas  səbəbi  qarın  itensiv  yağması  və  yamacların  aşağı 
hissələrinin  əriməsidir.  Sutka  ərzində  qarın  qalınlığı  30  sm-ə  çatan  hallarda  külli 
surətdə iri qar uçqunları təhlükəsi meydana çıxır. 
Kifayət  qədər  qalınlıqda  qar  yağmış  hər  hansı  dağlıq  rayonda  qar  uçqunları 
baş verə bilər. 
Müdafiə üsulları qar yağmış hündürlükləri atəşə tutmaqdır. 
 
 
Meteoroloji xarakterli təbii hadisələr 
 
Fırtına  –  Əsasən 9-11  bal  arasında  olub,  böyük dalğaların  əmələ  gəlməsinə 
səbəb olur və güclü dağıdıcı gücə malikdir.  
Qasırğa  –  Əsasən  dolmuş  buludlar  arasında  əmələ  gəlir.  Dairəvi  şəkildə 
fırlanaraq Yer səthinə enir. Yer səthinə endiyi andan 30 m dərinliyində 40-60 km 
məsafəni qət edə bilir. Qasırğalar sulu və alovlu olurlar. Sürətləri 1200km/saat çata 
bilir. Qasırğaların dağıdıcı təsiri küləyin sürətilə, eləcə də tufan və leysan yağışları 
sayəsində törəyən  yağışlarla  müəyyən  edilir.  Küləyin sürəti  18  ballıq  Bofort  (Ser 
Frensis Bofort (1774-1857) – ingilis admiralı, hərbi hidroqraf, xəritəşünas) şkalası 
ilə ölçülür.  
Tufan - Küləyin sürəti 0-dan səs sürətinə qədər ola bilir. 1946-cı ilə kimi 12 
ballıq  şkala  ilə,  1946-cı  ildən  isə  18  ballıq  şkala  ilə  ölçülür.  Tufanlar  əsasən 
atmosferdə  baş  verən  silklon  hadisələri  nəticəsində  yaranır.  Bu  zaman  küləyin 
sürəti 26 – 31 m/san arasında olur. Atlantik okeanında tufanların sürəti hətta 241,5 
m/san-yə çatır.  
Dolu  –  Atmosfer  yağıntılarnın  bir  növüdür.  Bulud  daxilində  qar  topalarının 
hərəkəti  nəticəsində  yaranır.  Tərkibində  buz  kristalları  ilə  bərabər  soyuq  su 
damcıları  olur  və  Buz  qatı  ilə  örtülür.  Ölçüsü  5-dən  55  mm-ə  qədərdir  (təbiətdə 

13sm,  1kq  çəkisində  müşahidə  olunub).  Xalq  təsərrüfatına  ən  böyük  ziyan  vuran 
təbii fəlakətdir. Dolular ən çox Gədəbəy, İsmayıllı və Şəki rayonlarında müşahidə 
olunur. 
 
Dəniz hidroloji təhlükəli təzahürlər 
 
Sunamilər  -  ən  təhlükəli  təbii  dəniz  hidroloji  hadisəyə  aid  edilir,  yapon 
dilindən “körfəzdə hündür dalğa” kimi tərcümə olunur. 
Sunami  sualtı  və  sahilyanı  zəlzələlər  nəticəsində  yaranan  dəniz  dalğalarının 
bir  növüdür.  Okeanın  dibinin qalxması,  enməsi  zamanı  sahildə  qəflətən  qeyri  adi 
hündür ləpələr peyda olur. 
Sunamilər torpağın tektonik hərəkətindən, sualtı vulkanların püskürməsindən, 
okeanda  böyük  torpaq  hissələrinin  çökməsindən,  yeraltı  sürüşmələrdən  yaranır.  
 
 
 
 
 
 
 
2004-cü ildə İndoneziyada baş vermiş Sunami və bundan zərər görməyən 
məscid 
 
 
Hidroloji təhlükəli təzahürlər 

 
Daşqınlar,  subasmalar  -  çaylarda,  göllərdə,  dənizlərdə  su  səviyyəsinin 
qalxması nəticəsində yerin xeyli ərazilərinin müvəqqəti olaraq su basmasıdır.  
Bütün fəlakətlər arasında təkrar olunma sayına görə, ərazinin əhatə dairəsinə 
görə və illik iqtisadi ziyanın həcminə görə daşqınlar ön yeri tutur.  
Bəzi hallarda daşqınlar sürüşmələrə, çöküntülərə, sel axınlarına səbəb olur.  
Hidroloji proqnoz aparmaq ilə, daşqınları proqnoz etmək olar.  
Su basmiş sahələrdən və dəymiş ziyandan asılı olaraq daşqınlar kiçik, böyük, 
mühüm və faciəli olur.  
Kiçik  daşqınlar  düzənlik  çaylarına  xarakterikdir.  Onların  dövrülüyü  10–15 
ildən bir olur. Bunun nəticəsində alçaqda yerləşən torpaqların 10%-dən çoxunu su 
basır. Kiçik daşqınlar insan qurbanları və maddi itkilərlə əlaqədar deyil. 
Böyük  daşqınlar  çay  vadilərinin  ətrafında  böyük  sahələrin  su  basmasına 
gətirir.  Bu  zaman  qiymətli  dəyərlərin  və  insanların  qismən  köçürülməsi  həyata 
keçirilir.  Böyük  daşqınlar  kənd  təsərrüfatı  sahələrini  basmaqla,  xeyli  maddi  və 
mənəvi zərər vurur. 20–25 ildən bir baş verir.  
Mühüm  daşqınlar  bütöv  çay  hövzələrini  əhatə  edir.  Çox  böyük  maddi  və 
mənəvi xətər yetirməklə şəhər və kənd ərazilərində təsəruffat fəaliyyətinin pozur. 
Su  basmış  zonalardan  kütləvi  köçürülmə  tədbirləri  həyata  keçirilir.Mühüm 
daşqınlar  50–100  ildən  bir  təkrar  olunur  və  kənd  təsərrüfatı  sahələrinin  70%  su 
altında qalır..  
Faciəli daşqınlar - bir və yaxud bir neçə çay sisteminin geniş sahələrini su 
basır.  Çox  böyük  insan  qurbanları  və  maddi  itkilərlə  xarakterizə  olunur.  Faciəli 
daşqınlar  100  –  200  ildən  bir  baş  verir  və  70%  artıq  kənd  təsərüffatı  sahələri, 
şə
hərlər,  yaşayış  məntəqələri,  sənaye  müəssisələri,  yollar,  kommunikasiyalar  su 
altında qalır.  
 
 
 
 
 

Sabirabadda baş vermiş daşqın 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
İ
nsanların infeksion (yoluxucu) xəstəlikləri 
 
Epidemiya  -  kəsin  yolxucu  xəstəliklərin  sürətlə  və  geniş  halda  insanlar  arasında 
yayılmasına  deyilir.  Yolxucu  xəstəliklərin  törədiciləri  mikroblardır  (növləri: 
bakteriyalar, viruslar, riktersiyalar və göbələklər). 
Xəstəliklar aşağıdakı yollarla və vasitələrlə yayılırlar: 
tənəffüz orqanları vasitəsilə; 
yoluxmuş ərzaq məhsullarından və sudan istifadə edərkən; 
Yoluxmuş əşyalara toxunarkən; 
Xəstə adamlar və heyvanlarla təmasda olarkən və s. 
 
 
Kənd təsərrüfatı heyvanlarının yoluxucu xəstəlikləri 
 

 Epizootiya  –  rayonda  və  ya  ölkədə  heyvanlar  arasında  xəstəliyin 
yayılmasıdır.  
Zərərvericilərin  geniş  yayılması  da  xalq  təsərrüfatına,  xüsusən  də  meşə  və 
kənd təsərrüfatına ciddi ziyan vurur. Eyni zamanda insanların  məhvinə də gətirib 
çıxarır.  Məsələn:  Son  bir  neçə  ildə  yayılmış  quş  qripi  xəstəliyi  bəzi  yerlədə 
insanların məhvinə səbəb oldu. 2005-2010-cu ilərdə quş qripi nəticəsində dünyada 
yüzlərlə adam məhv olmuşdu.  
 
 
Kənd təsərrüfatı bitkilərinin xəstəlik və zərərvericilərə 
məruz qalması 
 
         Epifotiya – bitki xəstəliklərinin yayılmasından ibarətdir. Bu xəstəliklərə 
təbiətdə geniş rast gəlinir. Bunlar: dənli bitkilərin pas xəstəliyi, çəltiyin göbələkcik 
xəstəliyi və s... 
        Müxtəlif kimyəvi maddələrdən düzgün istifadə edilməməsi nəticəsində də 
məhv ola və ya xəstəliklərə məruz qala bilər. 
        İnfeksion xəstəlik ocağı yaranarkən yoluxmuş ərazidə insanların, heyvanların 
və bitkilərin mühafizəsi üzrə tədbirlər müvafiq orqanlar tərəfindən, o cümlədən də 
dövlət sərhədlərində gömrükxanalar tərəfindən yerinə yetirilir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
         
Texnogen xarakterli  fövqəladə hallar 
 
          Bu    halların    əsas    səbəbkarı    insandır  (90%  qəzalar  məsuliyyətsizliyin, 
səhlənkarlığın,  həddən  ziyadə  istismarın  nəticəsidə  baş  verir  yaxud  qəsdən 
törədilir). 
Texnogen xarakterli  fövqəladə hallar aşağıdakılar nəticəsində əmələ gəlir:  
1)qəzalar;  2) yanğınlar;  3)partlayışlar  
 
Qəzalar  -  qurğuların,  cihazların,  binaların  və  tikililərin  zədələnməsi  olub,  insan 
həyatı üçün təhlükə yarada bilən istehsalat proseslərindəki pozulmalarla müşayiət 
olunur.  Qəzalar  kommunal-enerji  şəbəkəsində,  nəqliyyatda  və  istehsalat 
müəssisələrində baş verə bilər.  
         İstehsalatda baş  verən qəzalar nəticəsində  yanğınlar və partlayışlar  baş verə 
bilər.  Bunun  nəticəsındə  isə  bina  və  tikililərin,  qurğu,  texnikaların  dağılması, 
zədələnməsi,  ərazinin  suyun  altında  qalması,  rabitə,  elektrik  və  kommunal 

şə
bəkədə  zədələnmələr  baş  verə  bilər.  Partlayışlar  zamanı  zərbə  dalğasının  təsiri  
yalnız dağıntılara deyil, insan tələfatına da gətirib çıxarır.  
        Partlayışlar çox zaman  böyük həcmdə karbohidratların (metan, etan, propan) 
istifadə  edildiyi  sahələrdə  baş  verir.  Bəzi  kimyəvi  maddələrin  yanma  prosesində 
zəhərli tüstü yaranır ki, bu da zəhərlənmələrə gətirib çıxarır.  
Məsələn  1974-cu ildə İranda qarın yağması nəticəsində Tehran aeroportunun damı 
uçulmuşdur.  Bundan  başqa  mühəndis  hesablama  və  istismar  yüklənməsi 
qaydalarının pozulması ucbatından da qəzalar baş verir.  
Fövqəladə halların sayının artmasına səbəb olan texnogen amillər 
Bu amillər  sırasına aşağıdakılar aiddir:  
- iqtisadiyyat sahələrində ən yeni təhlükəsiz texnologiyala ristifadə edilməməsi;  
-  israfçıl  texnologiyalardan  istifadə  olunması  davam  edir  ki,  bu  zaman  işlədilən 
təbii  ehtiyatların  90%-dən  çoxu  zərərli  istehsalat  və  məişət  tullantıları  kimi  ətraf 
mühitə atılır. Eyni zamanda günəş enerjisi, geoterminal və külək enerjisi kimi ən 
ucuz və təhlükəsiz 
enerji növlərindən əməli olaraq, istifadə edilmir. 
  

Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   21


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə