Nİzami GƏNCƏVİ



Yüklə 2.4 Mb.
PDF просмотр
səhifə1/25
tarix02.07.2017
ölçüsü2.4 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25

_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 



 

NİZAMİ GƏNCƏVİ 

 

 

 

 

 

 

 

XOSROV 

və 

ŞİRİN 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



"LİDER NƏŞRİYYAT" 

BAKI-2004 

 

 

  



_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 



 

Bu əsər "Nizami Gəncəvi. Xosrov və Şirin" (Bakı, Yazıçı, 1982)  

              kitabı əsasında təkrar nəşrə hazırlanmışdır 

 

 

 



Tərcümə edəni: 

Rəsul Rza 

 

İzahların müəllifi: 



Məmmədağa Sultanov 

 

Ön sözün müəllifi: 



Həmid Araslı 

 

Elmi redaktor: 



Xəlil Yusifli 

 

 



 

894.361'1 - dc 21  

AZE 

Nizami Gəncəvi. Xosrov və  Şirin. Bakı, "Lider nəşriyyat", 2004, 392 

səh. 


 

Dahi Nizami Gəncəvinin "Xosrov və  Şirin"  əsəri "Xəmsə"nin ikinci kitabıdır.  Şair bu 

əsərində  məhəbbətin böyüklüyünü, insan ağlını, düşüncəsini tərənnüm edərək  əsrlərlə 

unudulmayan bədii surətlər,  ədəbi qəhrəmanlar yaratmışdır. Bu qəhrəmanlar sırasında dünya 

ədəbiyyatı xəzinəsinin gözəl incisi olan Şirin öndə durur. 

Böyük mütəfəkkir  şair bu poemasında həm də  Şərq  ədəbiyyatında ilk dəfə olaraq əmək 

adamını - Fərhad surətini dərin məhəbbətlə qələmə almış, onu həm əmək, həm də eşq fədası kimi 

şahlara nümunə göstərmişdir. 

 

 

ISBN 9952-417-08-8 



©"LİDER NƏŞRİYYAT", 2004 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 



 

 

 



 

 

ÖLMƏZ  MƏHƏBBƏT  DASTANI 

 

Nizami Gəncəvi Yaxın  Şərq xalqları  mədəniyyətinin inkişafı tarixində 



müstəsna rolu olan dahi sənətkardır. Böyük şairin zəngin yaradıcılığı qədim 

tarixə malik Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında da yeni parlaq 

mərhələdir. Nizami öz əsərlərilə  Şərq ictimai bədii fikrində yeni bir səhifə 

açmış, bədii yaradıcılığa əsrlər boyu təqdir olunub məhəbbətlə izlənilən, bu 

gün belə öz həyati əhəmiyyətini itirməyən ölməz ənənələr gətirmişdir. Onun 

yeni məzmunlu lirik şeirləri və sonralar "Pənc gənc" ("Beş  xəzinə") adı ilə 

şöhrətlənən poemaları dünya ədəbiyyatı  xəzinəsini bəzəyən nadir incilərdir. 

Hələ "Xəmsə"nin ilk əsəri olan "Sirlər xəzinəsi"ndə söz sənətinin təsiredici 

qüvvəsindən müasirlərini mənən təmizliyə çağırmaq kimi bəşəri bir məqsəd 

üçün faydalanan şair dövrünə görə çox mütərəqqi problemlərə toxunmuş, 

yüksək bəşəri ideyalar tərənnüm etmişdir.  Şairin  Şərq  şeirinə  gətirdiyi belə 

ölməz ideallar "Xəmsə"nin ikinci poeması "Xosrov və  Şirin"  əsərində daha 

geniş, daha vüsətli və daha aydın şəkildə ifadə olunmuşdur. 

Nizami 1180-ci ildə tamamladığı bu poemasında insatı eşqinin qüdrət və 

əzəmətini göstərmiş, məhəbbətin dərin ictimai mənasını  şərh etmişdir. 

Poemanın Azərbaycan xalqının tarixi ilə  səsləşən maraqlı  məzmunu vardır. 

Azərbaycan  ədəbiyyatı tarixində ilk mənzum roman olan bu əsər Sasani 

hökmdarlarından Xosrov Pərvizlə  Bərdə hakiminin vəliəhdi gözəl  Şirin 

arasındakı  məhəbbət haqqındadır. Minacat, nət və  zəmanə  şahlarının mədhi 

kimi rəsmi giriş  fəsillərindən sonra şairin  əsərin yazılışı, söz sənəti və  eşq 

haqqındakı mülahizələri gəlir. Bu hissələrdə şair şeir sənəti, şairlər haqqında 

danışır, bədii əsərin gözəlliyini şərtləndirən xüsusiyyətlərdən söz açır. Burada 

sözün yüksək dəyəri, sənətkar  əzəməti,  şeir, sənət aləminin ülviliyi kimi 

maraqlı mülahizələrlə qarşılaşırıq. 

 

Söz ruhdur, can üçün böyük dərmandır,  



Cantək əzizliyi bəlkə ondandır.  

Gör dünyada necə fərsiz insan var, 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 



 

Bir quru çörəyə canı satırlar. 

Söz deyən qəvvasdır, söz isə gövhər, 

Bu gövhər çox çətin əmələ gələr. 

 

Belə  çətin  əldə edilən, sənətkarın böyük zəhməti, yuxusuz gecələri 



bahasına başa gələn bu əvəzsiz nemətin - sözün qədrini bilmək, onu maddi 

nemətlərlə  dəyişməmək, eyni zamanda ucuz tutmayıb qənaətlə  işlətmək 

lazımdır. 

 

Sözündə çoxluğa qoyma yer olsun,  



Birin yüz olmasın, yüzün bir olsun.  

Su artıb həddini aşarsa əgər  

İçəni doydurmaz, mütləq qərq edər..  

...Çox söyləmək sənə bəlkə asandır,  

"Çox oldu" desələr böyük nöqsandır. 

 

Şair dövrünün ədəbiyyat maraqlılarının istəyi, zövqü haqqında da danışır, 



sənətkar qarşısında yeni vəzifələr qoyur, köhnə  ədəbi  ənənələrdən 

uzaqlaşmaq, mövzunu həyatdan almaq, həyat həqiqətlərini  əks etdirmək, 

ağılkəsməz  əfsanələri deyil, gerçəkliyə uyğun  əhvalatları  qələmə almağı 

təbliğ edir: 

 

Qiymətdən salmışdır sözü yalanlar,  



Doğrunu danışan möhtəşəm olar.  

Dedi sübhi-sadiq çünki doğrunu,  

Dünyalar qızıla tutdurdu onu.  

Sərv də qaldırmış düzlük bayrağı,  

Onunçun həmişə göydür yarpağı. 

 

Nizami mövzunun mənşəyi, onun xalq yaradıcılığı və bədii ədəbiyyatdakı 



əksi barədə məlumat verir. O, mövzuyla bağlı tarixi nümunələri sayır, tarixi 

kitablardan və xalq ədəbiyyatından faydalandığını bildirib, Fərhada isnad 

edilən tarixi abidələri xatırlayır: 

 

Xosrovdan, Şirindən qalan yadigar  



Gizlində deyildir, durur aşikar:  

Şəbdiz atın şəkli, Bisütun dağı,  

Pərviz sarayının eyvanı, tağı... 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 



 

Həqiqətdə  də  Mədain xərabələri yaxınlığında Bisütun dağında həkk 

olunmuş əsrarəngiz xətlər və şəkillər vardır ki, xalq içərisində də bunlara dair 

bir çox əfsanələr yaranmışdır; Fərhad və  Şirin macərası o zaman xalq 

arasında müxtəlif  şəkillərdə söylənilərək bir sıra rəvayət və dastanların 

yaranmasına səbəb olmuşdu. Fərhad və onun yaratdığı  sənət abidələri 

haqqında Azərbaycan ərazisində, xüsusilə, daha rəngarəng rəvayətlər mövcud 

idi. Nizami də öz əsərini yazarkən belə rəvayətlərdən faydalanmışdır. 

Nizami bu mövzunu ilk dəfə yazılı  ədəbiyyata gətirən Firdovsini 

xatırlayır, sələfindən fərqləndiyini, qədim tarixlə bağlı  olan  bu  məşhur 

mövzunu tamamilə yeni bir tərzdə işlədiyini bildirir: 

 

Söylərkən o həkim bu xoş dastanı,  



Çıxarıb içindən eşqi, fəğanı.  

Altmış yaşındaydı yazanda bunu,  

Saxlaya bilmirdi yayda oxunu.  

Altmışda sevginin, eşqin həycanı  

Titrədə bilməzdi yorğun qocanı. 

 

Doğrudan da, Firdovsi "Şahnamə"də bu mövzuya həsr etdiyi bəhsdə 



əsasən Xosrovun şahlıq dövründən geniş danışmış, onun cah-calalını, 

apardığı müharibələri və s. özünəməxsus şahnaməçilik üslubunda canlandırıb 

onun  Şirinlə evlənməsini təsvir etmişdir. Firdovsi öz qəhrəmanının daxili 

aləmi, onların təbii hiss, həyati meyl və duyğularını, mənəvi təkamül yolunu 

işıqlandırmağı  əsas məqsəd götürməmiş, Fərhadın adıın belə  çəkməmiş, 

Şirini isə Məryəmin qatili kimi qələmə almışdır. Nizami isə məhəbbəti əsas 

götürərək, təmiz eşqin saflaşdırıcı təsirindən danışmış, onun insan taleyində 

oynadığı mühüm rolu aydınlaşdırmış, bir sıra canlı, dərin psixoloji surətlər 

yaradaraq insanın mənəvi təkmilləşmə prosesini göstərmişdir. O, tarixi əsası 

olan rəvayətləri də yaradıcılıq məqsədinə uyğun hala salaraq şair xəyalının 

məhsulu olan əlavələrlə  zənginləşdirmiş, xalq ədəbiyyatı  və Firdovsi 

əsərindən fərqlənən orijinal sənət nümunəsi yaratmışdır. 

Qeyd edildiyi kimi, şair  əsərini  əsasən məhəbbət üzərində qurmuşdur. 

Əsərin müqəddiməsində də o, bu məsələyə xüsusi yer ayırmış, eşq haqqında 

maraqlı mülahizələr söyləmişdir: 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 



 

Eşqdir mehrabı uca göylərin,  

Eşqsiz, ey dünya, nədir dəyərin?!  

Eşqin qulu ol ki, doğru yol budur,  

Ariflər yanında, bil, eşq uludur.  

...Eşqsiz olsaydı xilqətin canı  

Dirilik sarmazdı böyük cahanı.  

Eşqsiz bir adam bir neydir - qırıq,  

Yüz canı olsa da, ölüdür artıq. 

 

Dünya  ədəbiyyatının məhəbbət mövzusunda yazılmış  əsərləri içərisində 



müstəsna yer tutan bu dastanda şair insanlara yüksək hisslər aşılayan, onları 

qabaqcıl ideyalar uğrunda mübarizəyə  səsləyən ülvi məhəbbətdən söz 

açmışdır. Şairin tərənnüm etdiyi bu məhəbbət oxucuya ilham verir, onu daim 

irəliyə, qəhrəmanlığa, fədakarlığa sövq edir. 

Nizami bu əsərində yeri gəldikcə dövrünün aktual məsələlərinə toxunmuş, 

ədalətli hökmdar, dövlətin idarəsi, rəiyyətə qayğı kimi ictimai-siyasi 

əhəmiyyətli fikirlər söyləmişdir.  Şairi bütün yaradıcılığı boyu düşündürən 

ədalətli  şah arzusu bu poemada da aydın  şəkildə öz əksini tapmışdır. O, 

özünün mütərəqqi ideyalarını poemada yaratdığı Hürmüz şah, Məhin Banu 

və  nəhayət,  Şirin kimi ədalətli  şah obrazları vasitəsilə ifadə etmiş, Hürmüz 

şahın rəiyyətin rahatlığı naminə gördüyü işləri, Məhin Banunun xalqla 

ədalətli rəftarını,  Şirinin hökmdarlıq illərindəki firavan yaşayışı  və s. təsvir 

etmişdir. 

Nizami Hürmüz şahın rəiyyətin xeyrinə qoyulmuş qanunları pozan doğma 

övladını amansız cəzalandırdığını göstərməklə qanun qarşısında hamının 

bərabər olması kimi dövrü üçün çox aktual, həm də qabaqcıl bir ideya irəli 

sürür. Axı orta əsrlərdə qoyulan qanunlar feodal əyanları  tərəfindən pozula 

bilir və onlar məsuliyyətə cəlb olunmurdular. Nizami isə qanunu pozanların, 

xalqa zərər yetirənlərin, şahzadə olsa belə, amansız cəzalandırılmasını zəruri 

hesab edirdi. Odur ki, şair Hürmüzün bu ədalətli hökmünü ürəkdən alqışlayır, 

təsvir etdiyi hadisəni dövrü ilə bağlamağa cəhd edərək ötəri şəkildə dövrünün 

ədalətsizliklərindən şikayətlənir: 

 

Hanı o ədalət, o insaf hanı?  



Verə öz oğluna belə cəzanı.  

İndi yüz yoxsulun tökülsə qanı,  

Durub tərəf çıxan bir adam hanı? 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 



 

Yaxud Şirinin hökmdarlıq dövrünü götürək. Nizami öz qəhrəmanını həm 

də  ədalətli hökmdar kimi təsvir edərək yenə  də müasirlərinə örnək 

göstərmişdir. Xalqla məhəbbətlə  rəftar edən  Şirin zülmü büsbütün ölkədən 

götürür, xalq bacdan azad edilir, kəndlidən xərac alınmır. Şair belə bir ədalət 

sayəsində hər tərəfdə bolluq olduğunu, xalqın firavan yaşadığını qeyd edərək 

ölkə başçısının xalqa qayğısı haqqındakı şəxsi qənaətlərini söyləyir: 

 

Şahın niyyətləri xoş olsa əgər  



Otdan gül yerinə min gövhər bitər.  

Ölkədə rahatlıq, bolluq olurkən  

O yerin şahından verəcək nişan... 

 

Nizami  ədalət haqqındakı mütərəqqi görüşlərini  əsərinin  əsas mövzusu 



olan məhəbbətlə məharətlə əlaqələndirmişdir. Xosrovu mənən ucaldan, onun 

alicənab təbiətli bir insan olmasına kömək edən məhəbbət həm də onu 

ədalətli bir şah səviyyəsinə  qədər yüksəldir.  Əsərin sonlarına yaxın oxucu 

onu elmi məclislərdə, bilicilərin  əhatəsində, elmə, fəlsəfəyə dair 

mübahisələrdə iştirak edən görür. Nizami Şirinin diliylə Xosrova ədalət dərsi 

verən zaman da sanki dövrünün ixtiyar sahiblərinə üz tutur, onları  ədalətə, 

düzlüyə, elmə çağırır: 

 

Bəd duadan saqın, mehriban danış,  



Pusquda durmasın yolunda qarğış.  

Birdən qoca qarı, cavan ah çəkər,  

Hədəfə ox vurar erkən bir səhər...  

Şahların əlində çox ayna, baxsan,  

Qaralıb getmişdir məzlum ahından...  

Dünyada zülm etmək qoçaqlıq deyil,  

Rəiyyət bəsləmək çox yaxşıdır, bil. 

 

Qadınlığa yüksək münasibət bəsləyən şair Şirinin simasında qadınlığın ən 



gözəl sifətlərini toplayaraq Yaxın  Şərq  ədəbiyyatında ilk dəfə olaraq 

hərtərəfli işlənmiş müsbət qadın obrazı yaratmışdır.  Əsərin  əvvəlində 

Şapurun dili ilə  təqdim edilən  Şirin öz yüksək mənəviyyatı, sədaqəti, 

qoçaqlığı ilə elə ilk görüşdən oxucuların rəğbətini qazanır.  Şirin poemanın 

əsas qəhrəmanıdır. Həyati gözəllikləri sevən, 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

10 



 

təbii nemətlərdən bacardıqca səmərəli faydalanmağa çalışan bu Azərbaycan 

gözəlini  şair həm də elmə, biliyə  rəğbət bəsləyən, ilk məhəbbətinə son 

nəfəsinə qədər sadiq olan fədakar bir sevgili kimi təsvir edir. Biz at oynadan, 

qılınc vuran, ox atan, çövkan oynayan şən və qəhrəman bir qızın qiyabi bir 

məhəbbətin ardınca getdiyini görürük. 

Yaratdığı bu ideal qadın obrazı ilə çox tez itirdiyi sevimli qadını Afaqa 

əbədi abidə ucaltdığını qeyd edən şair onu vətən qızlarına xas cəsarət, qürur, 

ismət, mənəvi yüksəklik, mərdlik kimi gözəl sifətlərlə  səciyyələndirmiş, öz 

qəhrəmanını  hər cür yaramaz, alçaq hərəkətlərdən uzaq, zəhmət və hünəri 

qiymətləndirməyi bacaran həssas bir adam, yaxşı dost, vəfalı ömür yoldaşı 

kimi əbədiləşdirmişdir. 

Qadını həmişə cəmiyyətin tam ləyaqətli bir üzvu kimi görməyi arzulayan 

böyük  şair tarixdən aldığı bu obrazı öz humanist ideyaları baxımından 

işləyib, qadınlıq haqqında yüksək fikirlərini onun vasitəsilə ifadə etmişdir. 

Şair tükənməz bir məhəbbətlə sevən  Şirini saf mənəviyyata malik, ismətli 

qadınlıq qürurunu yüksək tutan bir adam kimi oxucularına sevdirir. Şirin 

nəhayətsiz dərəcədə sevdiyi Xosrovla kəbinsiz evlənmir. Ona Xosrovun 

gizlicə saraya gəlmək təklifini yetirən Şapura acıqlanaraq: 

 

Mən gövhərəm, neçin gərək əksiləm,  



Çağrılmamış gedəm, məgər mən yeləm? 

 

- deyərək öz şərəfini alçaltmayacağını qəti bildirir. Şair xarici görkəmcə çox 



gözəl təsvir etdiyi sevimli qəhrəmanının daxili aləmini də olduqca zəngin, 

onun gözəl hüsnü ilə  səsləşəcək səviyyədə göstərir. O, sərxoş halda qəsrə 

gələn Xosrova qapı açmır, onu rədd edir, kəbinsiz evlənməyəcəyini söyləyir. 

Nəhayət, kəbin kəsildikdən sonra evlənir və sevgilisindən əli üzüldüyü zaman 

isə özünü öldürür. Şirinin öz sevgilisinin məzarı üstündə intihar etdiyini 

təsvir edərkən də  şair onun bu fədakarlığını alqışlamaqla bərabər qadınlıq 

haqqında danışmış, qadını ülvi bir varlıq kimi tərifləmişdir: 

 

Alqış bu ölümə, əhsən Şirinə,  



Öldürən Şirinə, ölən Şirinə.  

Məhəbbət yolunda ölüm budur, bax, 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

11 



 

Canana belədir canı tapşırmaq...  

Çox gözəl arvad var mərdlikdə bir şir,  

Çox ipək içində şirlər gizlənir. 

 

Şirin dahi Nizami tərəfindən son dərəcə  məharətlə, hərtərəfli işlənmiş, 



dünya ədəbiyyatı tarixində xüsusi yeri olan bir obrazdır. Belə yüksək, ağıllı 

və hərtərəfli müsbət təsvir edilən qadın obrazlarına Qərbi Avropada sonrakı 

əsrlərdə  Şekspirdə  təsadüf edirik. Dantenin Beatriçesi də bir çox 

xüsusiyyətləri ilə Şirinlə müqayisə edilə bilər. 

Şirin öz sevgilisi Xosrovu ata yurdunu düşmənlərdən qorumağa vadar 

edir, onun mənasız, kefcil həyatını  dəyişdirir, elmə, fəlsəfəyə  cəlb edir. 

Beatriçe də öz sevgilisinə düzgün istiqamət verir, onu yüksəldir,  əbədi 

səadətə çatdırır. Lakin Şirin həyat qızıdır, həqiqət rəmzidir, məhəbbət 

mücəssəməsidir. Beatriçe isə ilahiyyatın, teologiyanın mücəssəməsidir. 

Dantenin "İlahi komediyası"nda olan mistika, xristian görüşləri Nizami 

poemasındakı  dərin həyat fəlsəfəsi ilə müqayisə edilə bilməz. Bu cəhətdən 

Şirin surəti Beatriçedən fərqlənir. Biz Şekspirin qadın surətlərini Şirinlə daha 

yaxşı müqayisə edə bilərik. Bu cəhətdən Cülyetta surəti daha səciyyəvidir. 

Cülyetta Qərbi Avropa ədəbiyyatının Leylisidir. Lakin bir çox cəhətdən onun 

Şirin surətinə də yaxınlığı vardır. İdeal məhəbbətin qarşısına çıxan əngəllərlə 

mübarizə bacarığı, sədaqət və  həyatilik dünya ədəbiyyatının bu füsunkar 

qadın surətlərinin müştərək cəhətləridir. Cülyetta da ilk gündən Romeoya 

məhəbbəti kəbinlə möhkəmlətməyi təklif edir. O da bütün əzablara dözür və 

nəhayət, Şirin kimi sevgilisinin cənazəsi üzərində intihar edir. 

Poemanın  əsas qəhrəmanlarından olan Xosrov da şairin ictimai-siyasi 

görüşlərini ifadə edən obrazdır. Nizami hələ ilk poemasında qoyduğu 

"pisliklərdən qayıtmağın mümkünlüyü və  zəruriliyi" kimi mühüm bəşəri 

fikrini bu əsərində daha aydın və olduqca maraqlı hadisələr fonunda 

oxuculara çatdırır. Bu baxımdan Xosrov obrazının mənəvi təkamülə doğru 

inkişafı daha səciyyəvidir. Şair həyatın mənasını ancaq əyləncələrdə axtaran, 

kef məclislərində  əylənməyə alışmış qayğısız bir şahzadəni mənəvi inkişaf 

prosesində alaraq yüksək insani keyfiyyətlər əxz etmiş müsbət obraza çevirir. 

Şair Xosrovun mənəvi təkamülə doğru inkişafını  təsvir etməklə  həm də 

dövrünün şahzadələrinə təsir etmək istəmiş, onları tərbiyələndirmək məqsədi 

izləmişdir. 



_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

12 



 

  

Şair söz sənətinin öyrədici təsir qüvvəsinə inanaraq naz-nemət içərisində 



böyümüş, hələ ilk gənclik illərindən atasının ədalət naminə verdiyi qanunları 

pozan, daha sonralar isə Şirinin saf məhəbbətini dəfələrlə təhqir edən, ölkə və 

xalq qeydindən uzaq, Fərhad kimi əzəmətli sənətkarın ölümünə bais olan və 

dəfələrlə düşüncəsiz hərəkətlərə yol verən Xosrovun şahlıq qürurundan, 

mənəvi boşluqdan birdən-birə deyil, tədricən yaxa qurtara bildiyini göstərir. 

O, sevgini əsl mənada dərk etməyə başlayaraq,  əsərin sonlarına doğru 

alicənab bir insan səviyyəsinə yüksəlir. Uzun müddət keçirdiyi ruhi iztirablar 

Xosrova təsir edir. Məğrur şah məhəbbətin bütün mənəvi təkmilləşdirici təsiri 

ilə yüksəlir,  Şirinin iradəsi, saf eşqin qüdrəti onu məğlub edir. O, Şirinlə 

evləndikdən sonra əxlaqi cəhətdən yüksək bir insan olaraq həyatı anlayır. 

Əsərin sonunda Xosrovun dünya, həyat, ölüm məsələləri ilə 

maraqlandığını, alim və bilicilərin məsləhətlərini dinlədiyini, artıq dövlət 

işlərində də ədalətli bir şah olduğunu görürük. Xosrov Şiruyənin göndərdiyi 

qatil tərəfindən ölümcül yaralandığı zaman da susuz can verərək həyatla 

əbədi vidalaşır, ancaq yenicə yuxuya getmiş yorğun  Şirini narahat etmək 

istəmir. Bu səhnə məğrur şahın necə dəyişdiyini daha aydın göstərir. 

Nizami Xosrov surətini belə inkişafda verməklə dövrünün şahzadələrinə 

ibrət dərsi vermiş, insanların tərbiyə vasitəsilə  əxlaqi cəhətdən yüksək 

səviyyəyə qalxa biləcəyinə inamını ifadə etmişdir. 

"Xosrov və  Şirin" poeması  əməyin tərənnümü, insan hünərinə, insan 

zəkasına inam, zəhmətə, əməkçi xalqa məhəbbət kimi misilsiz keyfiyyətlərilə 

seçilməkdədir. Bu baxımdan əsərdə çox gec görünüb tez də səhnədən çıxan 

Fərhad obrazı xususilə  səciyyəvidir. Nizaminin əməkçi insanlar içərisindən 

seçərək böyük məhəbbətlə  təsvir etdiyi bu obraz sənətkar vüqarı, insan 

hünəri, ləkəsiz mənəviyyat, saf, ülvi bir məhəbbət təcəssümü olub şair 

tərəfindən bədii yaradıcılığa gətirilən idealları aydınlaşdırır. Nizami mahir bir 

sənətkar, fədakar aşiq kimi təsvir etdiyi bu qəhrəmanını  əsərin  əsas obrazı 

olan Xosrova qarşı qoyur, əsərinin bir yerində bu iki aşiqi qarşılaşdırır. 

Xosrovla Fərhadın üz-üzə  gəldiyi bu səhnə poemanın  ən maraqlı, dramatik 

hissələrindəndir. Burada iki məvəviyyat, biri-birindən kəskin fərqli 

məhəbbətlə sevən iki aşiq üzləşir: bunlardan birisi tacidar, ikincisi isə sadə 

xalq nümayəndəsidir. Lakin bütün həşəmət və cahü-calalına 



_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

13 



 

baxmayaraq Xosrov Fərhadın əqli, zəkası, cəsarəti qarşısında özünü itirir. Bu 

mərd insanın əzmi və fədakar məhəbbəti şahı çıxılmaz vəziyyətə salır. Fərhad 

öz sənəti, zəka və inadlı  zəhməti ilə  də qalib gəlir. Bu qalibiyyət eyni 

zamanda hünərin, saf məhəbbətin xəbislik və zorakılıq üzərindəki mənəvi 

qələbəsi kimi səslənir. Xosrov onu yalnız hiylə  və  xəyanətlə öz yolundan 

götürə bilir. 

Nizami  əməkçi insanlar içərisindən seçdiyi qəhrəmanını  şaha qarşı 

qoyaraq  əməyin, sənətin  şahlıqdan üstünlüyü kimi öz dövrunə görə çox 

cəsarətli bir fıkir irəli sürür. Təsadüfi deyildir ki, bu səhnə Nizami 

ardıcıllarının  əsərlərində bir qədər dəyişdirilmişdir. Xosrov Dəhləvi, Arif 

Ərdəbili, Nəvai və başqa  şairlər  əzəmətli  şahı sadə  zəhmət adamı ilə 

qarşılaşdırmaqdan çəkinmişlər. Fərhadı  şahzadə kimi təsvir edərək mənşəcə 

bərabər, eyni hüquqlu iki şəxsi üz-üzə gətirmişlər. 

"Xosrov və  Şirin"  əsərində  əsas qəhrəmanlardan başqa hadisələrin 

təsvirində bir sıra  şəxsiyyətlər də  iştirak edirlər. Məhin Banu, Büzürgümid, 

Hürmüz, Barbəd,  Şapur,  Şirinin rəfıqələri və başqaları. Bunların içərisində 

Məhin Banu, Hürmüz kimi ədalətli hökmdarlarla yanaşı Barbəd, Nikisa kimi 

sənətkar obrazları da diqqəti cəlb edir. Sənətin insan mənəviyyatına təsiri 

kimi bütün poema boyu müşahidə edilən xüsusiyyət bu obrazlar vasitəsilə 

özünü göstərir. Nizami Şapurun məharətli sənətindən danışır, gözəl sənətin 

mənəviyyata təsir edib, insanda nəcib duyğular oyatdığını çox təbii göstərir. 

Poemada şair Büzürgümid kimi bilici obrazı yaradaraq onun diliylə həm 

həyati nəsihətlərini, həm də dünya, yaradılış  və s. haqqındakı görüşlərini 

ifadə edir. 

"Xosrov və  Şirin" poemasının quruluşu da çox maraqlı  və orijinaldır. 

Əsər bütün orta əsr poemaları kimi minacat, nət, kitabın yazılması  səbəbi, 

Toğrul Arslan, Məhəmməd Cahan Pəhləvan və  Qızıl Arslanın tərifi, eşq 

haqqında  şairin mülahizələri kimi giriş  fəsillərlə başlanır. Bütün bunlardan 

sonra  əsərin məzmunu gəlir. Hadisələr Xosrovun atası Hürmüzün 

hakimiyyətinin təsviri ilə başlayır. Xosrovun doğulması, böyüməsi, 

Hürmüzün ədaləti və s. təhkiyə tərzində verilir. Sonra Şapur Şirin haqqında 

danışır. Mükalimələr, deyişmələr, Xosrovla Şirinin umuküsüsü və s. çox 

maraqlı  və  təbii  şəkildə, bir çox hallarda musiqi məclislərində, çalğıçıların 

nəğmələrində canlandırılır. Hər iki aşiqin məhəbbət yolundakı iztirabları, 

qarşılaşdıqları maneələr, meydana çıxan əngəllər və s. əsəri daha da maraqlı 

edir, oxucunun həyə 

 

  



_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

14 



 

canını artırır.  Şair ana xəttin aydın ifadə  və inkişafına kömək edən  əlavə 

sərgüzəştlərlə  məzmunu zənginləşdirmiş, həyatın ağır sınaqlarından keçmiş 

əsl məhəbbəti qələmə almışdır.  İnsan taleyində  həyatın, gözlənilməz 

hadisələrin və təsadüflərin böyük rolunu göstərən sənətkar insan səadətinin

xoşbəxtliyin asan deyil, ağır zəhmət, olmazın dəyanət, mübarizə bahasına 

qazanıldığını göstərmək istəmişdir. 

 

Düzəltmək istəsə bir işi fələk  



Əvvəlcə min oyun çıxarsın gərək.  

Xəznə vermiş olsa bir əkinçiyə  

Gərək o əkinçi əvvəl inciyə.  

Həyatın yolunda olmasa tikən  

Olarmı güllərin qədrini bilən? 

 

Nizami yaratdığı xarakterik obrazların səciyyəsini onların yalnız iş  və 



hərəkətlərini təsvir etməklə deyil, daxili aləmlərini açmaqla göstərir. O, insan 

mənəviyyatını bütün incəliyi ilə  şərh edərək qəhrəmanlarının dəruni 

hisslərini, düşüncə  və duyğularını, psixoloji gərginliklərini, ruhi, mənəvi 

sarsıntılarını, həyəcan və iztirablarını çox bədii, həm də inandırıcı bir tərzdə 

qələmə alır, insan təbiətini bütün məxsusi ziddiyyətləri ilə göstərməyə 

müvəffəq olur. 

Şair eyni zamanda lirik haşiyələrlə hadisələrə öz münasibətini bildirir. Bu 

məzmundan kənar haşiyələr isə qədim bir tarixlə bağlı olan mövzunu şairin 

öz zəmanəsilə bağlayır, onun zəmanə va müasirləri haqqındakı  tənqidi 

görüşlərini ifadə edir. Elə buna görə  də  şair belə ricətlərini ötəri  şəkildə 

qələmə alır. Poemada hadisələrin təsviri içərisində belə haşiyə-beytlərə 

təsadüf edirik: 

 

Çox kəndli zəhmətlə yığar yüz xirmən,  



Bircə arpa almaz bu yüz xirməndən.  

Əkmədən çox məhsul alanlar da var,  

Gör nələr törədir qoca ruzigar. 

 

Belə bədii haşiyələrdə şairin həyati nəsihətləri, təsvir edilən əhvalatlar və 



təbii hadisələrdən aldığı  qənaətləri də öz əksini tapmışdır. Bu isə  əsərin 

ictimai  əhəmiyyətini bir daha artıraraq ona müasirlik ruhu bəxş edir. Şairin 

oxucuya etdiyi həyati nəsihətlər içərisində 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

15 



 

həddindən artıq özunə güvənməmək, yersiz qürurdan, xudpəsəndlikdən 

qaçmaq, təvazökarlığa dəvət, qənaətlə yaşamaq və s. haqqındakı 

mülahizələrilə qarşılaşırıq. Xüsusilə övlad məsələsi, ata-oğul münasibəti

gəncliyin tərbiyəsi, ata qayğısı  və s. ilə  əlaqədar  şairin maraqlı görüşləri 

diqqəti cəlb edir. Şair ləyaqətli övladı valideyn üçün böyük səadət hesab edir: 

 

Övladın iqbalı əgər yar olar,  



Ata sevincindən bəxtiyar olar. 

 

- deyərək gəncliyi cəmiyyətin gələcəyi hesab edir. Şair həm də  gəncliyə 



nikbin bir ruh aşılayaraq həyatı, gözəllikləri dərindən duymağı, ömrün ən 

əziz çağını şad keçirməyi, mənalı ömür sürməyi təlqin edir: 

 

Həyat aləmidir hər şeydən üstün,  



Cavanlıq günüdür ən qiymətli gün.  

Həyatdan yaxşı şey dünyada nədir?!  

Gənclikdən gözəl şey bir əfsanədir. 

 

Nizami təmiz ad, mənəvi gözəlliklər haqqında danışanda da ilk növbədə 



gəncliyə üz tutur, yüksək  əxlaq, təmiz mənəviyyat haqqında bu gün də öz 

əhəmiyyətini itirməyən tərbiyəvi fikirlər söyləyir: 

 

Dünyanın yarısı əgər xoş gündür,  



Yarısı yaxşı ad qoymaq üçündür. 

 

Yaxud Məhin Banunun Şirinə elədiyi nəsihətləri götürək. Burada da şair 



gəncliyə müraciət edir, Məhin Banunun diliylə təmiz əxlaq haqqında danışır, 

həya, ismət dərsi verir. 

Nizami öz müasirlərini mübarizliyə, qarşıya çıxan maneələrə müqavimət 

göstərməyə çağırır, çətinliklərə mərdliklə sinə gərməyi öyrədir: 

 

Kimin ki, alnının aynası bərkdir,  



Xoş günü dünyada o görəcəkdir.  

Bənövşələr kimi utancaq olan 

 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

16 



 

Dünyada boy atmaz heç vaxt, heç zaman.  

Nərgiz gülü kitni utanmaz olan  

Başı taclı olar, hər işi asan. 

 

Nizami müasirlərini həmişə nikbinliyə, çətin anlarda da ümidi 



itirməməyə, səbrli olmağa, qarşıya çıxan ağır vəziyyətə dəyanət göstərməyə 

səsləyir.  Şair bütün bunları çox təsirli, poetik bir gözəlliklə oxucuya 

çatdırmağa çalışır. Misal olaraq yenə də Məhin Banunun Şirinə təsəlli verdiyi 

səhnəni alaq. Dahi şair Şirinə təskinlik verən bu ağıllı qadının diliylə dediyi 

öyüdləri məharətlə ümumiləşdirir: 

 

Dedi: "Bir neçə gün səbr elə, çalış,  



Heç kəs həmişəlik darda qalmamış.  

Gül kimi tez açıb görünmə aşkar,  

İti axan sular tez körpü yıxar...  

Top kimi yıxılıb qalxsan yaxşıdır,  

Hər yıxılan bir gün qalxacaq axır...  

Bu günkü sərtliyə dözəsən gərək,  

Kim bilir ki, sabah nə göstərəcək!" 

 

Nizami hamını şad görmək istəyən, humanist bir sənətkar olaraq insanlara 



xudpəsənd, xəbis olmamağı, xoşbəxtliyi digərlərilə bölüşdürməyi,  şəxsi 

şadlıqdan hamıya pay verməyi, öz səadəti ilə başqalarını da sevindirməyi 

təlqin edir: 

Təkbaşına kimsə dünyanı udmaz,  

Təkcə bir insanın şadlığı tutmaz.  

Ağıllılar bilir tək yesə bir kəs  

Təklikdə də ölər, dost-aşna görməz.  

Çay suyu olsa da sən içmə yalqız,  

Dəniztək olarsan acı, qılıqsız. 

 

Şairin qəhrəmanları da ətrafdakılarla belə davranır, öz sevinclərini yaxın 



yoldaşlarla bölüşürlər. Vəfalı dost, yaxşı yoldaş haqqında  şairin maraqlı 

mülahizələri nəzəri cəlb edir. 

 


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

17 



 

Heç bir işdə olma yarsız, yoldaşsız,  

Dünyada misilsiz Allahdır yalnız.  

Dünyada çox iş var yoldaşdan aşar,  

Yaman gündə çatar dada yoldaşlar. 

 

Başqa bir yerdə: 



 

Dost qəlbi torpaqdır, ona əl vursan  

Əlin paka çıxar o saat, inan. 

 

Belə haşiyə-hissələrdə  şairin təsvir elədiyi hadisələrdən qəhrəmanların 



vəziyyəti, psixoloji anları, onların ruhi, mənəvi halları və s. son dərəcə poetik 

bir gözəllik, bədii sözün ecazları, həyatdan alınmış ibrətamiz məsəllər, təbii 

bənzətmələrlə ifadə olunur. Dahi şair  əsl sənətkar kimi öz qəhrəmanlarının 

həyatı ilə yaşayır, sevincli günlərini məhəbbət və  şadlıqla, kədərli 

dəqiqələrini isə məyusluqla təsvir edir. 

Belə anlarda şair bəzən bədbinliyə  də qapanır, həyatın amansız 

qanunlarından söz açır, dunyanın vəfasızlığını bildirir. O, təbiət təsvirlərini 

də hadisələrə uyğun  şəkildə  tərənnüm edir. Azərbaycan təbiətinin 

gözəlliklərini, xüsusilə Bərdənin çəmənliklərini, Kəpəz dağının və Göy gölün 

fusunkar mənzərəsini oxucuya sevdirir. Bu təbiət təsvirləri hadisələri 

tamamlayır.  Şair hər bir hadisədən çıxardığı  nəticəni qısa misralarla 

yekunlaşdırır. Bu misralar atalar sözləri kimi mənalı səslənir. 

Şair bir sıra Azərbaycan sözləri də işlədərək Qədir xan, Qara xan, Toğrul 

xan ifadələrini  ənənəvi Cəmşid, Nuşirəvan, Kəsra ifadələri kimi ədəbiyyata 

daxil edir. 

Qabaqcıl siyasi-ictimai əhəmiyyətli fıkirləri aydm və  bədii ifadə etmək 

bacarığı, dilinin yığcamlığı, hər fıkrin yeni və son dərəcə  bədii məcazlarla 

canlandırılması, söz ehtiyatının çoxluğu,  şairin mübaliğə, təşbeh, istiarə, 

təzad və s. bədii vasitələrdən yerli-yerində və məharətlə faydalanmaq qüdrəti 

bu poemaya dünya şeir xəzinəsində layiqli yer tutmaq haqqı verir. 

"Xosrov və  Şirin" öz dərin məzmunu və yüksək  şeiriyyəti, orijinal 

kompozisiyası, dilinin bədiiliyi, obrazlar aləminin zənginliyi ilə Yaxın Şərq 

ədəbiyyatında yaranan Nizami adı ilə bağlı yeni ədəbi məktəbin - Nizami 

ədəbi məktəbinin ilk müvəffəqiyyətli nümunəsidir. Hələ 

 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

18 



 

XIII əsrdə məşhur hind şairi Əmir Xosrov Dəhləvi (1253-1327) 1298-ci ildə 

Nizaminin bu əsəri mövzusunda "Şirin və Xosrov" adlı poemasını yazmışdır. 

Yaxın  Şərq  ədəbiyyatında Nizami ənənələrinin ilk davamçısı kimi 

tanıdığımız bu qüdrətli səvətkar öz poemasında Nizami əsərindəki sosial-

ictimai kəskinliyi yumşaltmağa çalışsa da, əsasən Nizami ideyaları ilə bağlı 

olmuş  və  şairin  Şərq  şeirinə  gətirdiyi ölməz  ənənələri izləmişlər. XIV əsr 

Azərbaycan  şairi Arif Ərdəbili isə ilk dəfə Nizami tərəfındən epik şeirdə 

canlandırılan Fərhadı  əsas qəhrəman götürərək özünün "Fərhadnamə" 

poemasını yazır. Arif əsasən Azərbaycan ərazisində mövcud tarixi nişanələrə 

istinad etsə də, Nizami əsərindən çox faydalanmış, dahi şairin əmək, zəhmət, 

sənət haqqındakı yüksək fıkirlərini əks etdirən bir poema yaratmışdır. XV əsr 

şairlərindən Marağalı  Əşrəf də bu mövzuya müraciət etmişdir. Nizami  

dühasından bəhrələnib şairin "Xəmsə"sinə özbək dilində layiqli cavab  yazan 

Əlişir Nəvainin "Fərhad və  Şirin"  əsəri də bu mövzuda yazılmış qiymətli 

sənət nümunəsidir. Əlişir Nəvai "Xəmsə"sinə daxil olan digər poemalarında 

olduğu kimi bu əsərində  də Nizamini hörmətlə xatırlamış, dahi şairin 

mövzularında  əsər yaratmağı bir sınaq meydanı kimi aşağıdakı beytlə 

qiymətləndirmişdir: 

 

Sanma bu meydanda asandır durmaq,  



Nizamilə pəncə-pəncəyə vurmaq 

 

"Xosrov və Şirin" mövzusunda Kövsəri, Vəhşi Kirmani, türk şairlərindən 



isə Ahi, Cəlili,  Əhməd Rizvan, Lamii kimi şairlər də maraqlı  əsərlər 

yaratmışlar. Bu mövzu xalq ədəbiyyatında geniş yayılmış, Yaxın Şərq şairləri 

Fərhad və Şirin adlarını qüdrət, məhəbbət, gözəllik, sədaqət, fədakarlıq rəmzi 

kimi işlətmişlər. Aşıqlar tərəfındən xüsusi "Fərhad" dastanı yaradılmışdır. Bu 

mövzu öz aktuallığını dövrümüzə qədər qoruyub saxlamışdır. Şairin anadan 

olmasının 800 illiyi münasibətilə Azərbaycanın xalq şairi Səməd Vurğun 

(1906-1956) özünün məşhur "Fərhad və  Şirin"  əsərini yazmışdır. Səməd 

Vurğun öz böyük sələfinin zəhmət, mərdlik kimi ideyalarını  əsas götürərək 

onları  əsrinin mühüm siyasi hadisələri ilə  sənətkarcasına  əlaqələndirmiş, 

vətənpərvərlik, el məhəbbəti, vətən uğrunda qəhrəmanlıq kimi günün zəruri 

problemləri ilə  səsləşən cəhətləri ön plana çəkmişdir. Məşhur türk şairi 

Nazim Hikmət də 1948-ci ildə qələmə aldığı 

 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

19 



 

"Məhəbbət  əfsanəsi"  əsərində  məhəbbət problemini xalqla bağlılıq, el 

yolunda fədakarlıq kimi keyfıyyətlərlə zənginləşdirmişdir. 

Müasir türk şairi Ceyhun Qansu özünün "Fərhad və  Şirin" mövzusunda 

yazdığı poemasında Fərhadı xalqına su yetirən fədakar qəhrəman kimi təsvir 

etmişdir. 

Göründüyü kimi, dahi Nizaminin mühüm bəşəri ideallar ifadə edən bu 

ölməz əsəri həmişə görkəmli söz ustalarının ilhamına qüvvət vermiş, müxtəlif 

əsrlərdə yaşamış  sənətkarlar bu mövzuya dəfələrlə müraciət edib həmin 

mövzuda yeni-yeni gözəl sənət əsərləri yaratmışlar. 

"Xosrov və Şirin" əsəri Şərq məhəbbət poemalarının yaranmasında böyük 

rol oynamışdır.  Şərq  ədəbiyyatında iki qəhrəmanın məhəbbət macərasından 

bəhs edən poemaların əksəriyyətində Nizaminin bu əsərindən, xüsusən şairin 

eşq haqqındakı mülahizələrindən geniş faydalanmışlar. 

Nizaminin bu əsəri türk epik şeirinə  də qüvvətli təsir göstərmiş, orta 

əsrlərdən başlayaraq dəfələrlə türk dilinə  tərcümə olunmuşdur. Hələ XIV 

əsrin tanınmış türk şairi  Əhmədi özünün "Cəmşid və Xurşid" adlı  əsərində 

Nizaminin bu poemasından faydalanmış, hətta oradakı  bəzi parçaları, o 

cümlədən məhəbbət haqqında yazılmış parçanı türkcəyə çevirmişdir. Bu növ 

tərcümələrə  Əhməd Rizvan, Cəlili kimi türk şairləririn "Xosrov və 

Şirin"lərində də təsadüf etmək olur. 

Nizaminin "Xosrov və Şirin" poeması XIV əsrin ortalarında yaşamış Qızıl 

Orda  şairi, xarəzmli olduğu təxmin olunan Qütb təxəllüslü  şair tərəfindən 

qədim özbək dilinə  tərcümə edilmişdir. Qütb tərcuməsinin 1383-cü ildə 

İskəndəriyyədə  Bərgə  Fəqih adlı  qıpçaq bir ziyalı  tərəfindən köçürülmüş 

yeganə  əlyazması Paris milli kitabxanasında saxlanılır. 1959-cu ildə  həmin 

əlyazması Polşa alimi Zaynçkovski tərəfindən  əsərin foto surəti ilə birlikdə 

yeni əlifba ilə iki cilddə nəşr edilmişdir. Qütb əsərin müqəddiməsində: 

 

Qazantək qaynab uş sevda pişürdüm,  



Nizami balidən həlva pişürdüm.  

Xanım atınğa uş bu parsi dilni  

Çevürdüm, tüzdüm uş nəzm üzrə qılnı. 

 

- deyərək əsəri tərcümə etdiyini bildirir. İndi artıq elm aləmi üçün maraqlı 



tədqitat obyekti olan, Qazanda və Daşkənddə dəfələrlə nəşr 

_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

20 



 

olunan bu əlyazması  təkcə özbək xalqının deyil, bütün türkdilli xalqların 

mədəniyyət tarixinin öyrənilməsində dəyərli bir abidədir. 

XV əsr türk şairi Şeyxinin "Xosrov və Şirin"i isə Nizami poemalarının ən 

yaxşı  tərcümələrindən biri kimi məşhurdur.  Şeyxi bəzi fəsilləri ixtisar edib, 

bir çox əhvalatlar əlavə etməsinə baxmayaraq, əsasən Nizami əsərinin dərin 

məzmunu və bədii gözəlliyilə türk oxucusunu tanış edən dəyərli bir tərcümə 

əsəri yaratmışdır.  Şeyxi həmin tərcuməni Sultan Murada təqdim etdiyindən 

qəhrəmanların ölüm faciəsini qəsdən tərcümə etməmişdir. Onun bu tərcüməsi 

həmin mövzuda yazılan digər türk poemalarına da böyük təsir göstərmişdir. 

Poema 1949-cu ildə görkəmli türk alimi Əli Nihat Tərlan tərəfindən 

məzmunca türk dilinə  tərcümə olunmuşdur. Bu tərcümədə Əli Nihat Tərlan 

Nizami əsərinin məzmununu türk dilində qısaca nəql edərək, poemadakı bəzi 

parçaları eynilə  nəsrə çevirmişdir.  Əsər Nizami poemasının eynilə  sətri 

tərcüməsi olmayıb məzmunun müxtəsər şəkildə türkcə əksidir. 

1955-ci ildə isə türk yazıçısı Səbri Sevsevil Nizami poemasını tam şəkildə 

lazımi şərh və izahlarla nəsrlə türk dilinə çevirmişdir. Ancaq Səbri Sevsevil 

Vəhid Dəstgirdinin nəşrindən faydalandığından öz şərhlərində onun 

dediklərini təkrar etmiş,  əsərdə  və  şairin özü haqqındakı qeydlərində  də 

Vəhid Dəstgirdidən irəli gedə bilməmişdir. Tərcümədə şərhlərin bəzi hallarda 

məzmun yerində  işlənməsi və  şairin bir çox mənalı beytləri, təbiət 

mənzərələrinin təsvirinə  həsr edilmiş giriş hissələrin ixtisar edilməsi 

hallarına, ara-sıra məna təhriflərinə rast gəlinir. 

"Xosrov və Şirin" əsəri 1947-ci ildə K.A.Lipskerov tərəfindən rus dilinə 

tərcümə edilmişdir. Poema bir sıra Avropa dillərinə də tərcümə olunmuşdur. 

Əsərin Azərbaycan dilinə  tərcüməsinə isə XIX əsrdən başlanmışdır. 

Poemanın ilk mütərcimlərindən biri Mustafa Ağa Nasirdir (1824-1873). Şair 

tərcüməyə ömrünün sonlarında başladığından  əsəri bütünlüklə  tərcümə edə 

bilməmişdir. Sonra XIX əsr  şairlərindən  İsmayıl bəy Nakam (1836-1906) 

"Xosrov və  Şirin"in Fərhadın  Şirinə  məhəbbətini təsvir edən hissəsini 

tərcümə etmişdir. Poemanın orta əsrlər, eləcə  də sonralar edilmiş bütün 

tərcümələrində bir çox sərbəstliyə, ixtisar və  əlavələrə, mütərcim 

müdaxiləsinə yol verildiyindən onların heç birini orijinalın dəqiq əksi hesab 

etmək olmaz. 

  


_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

21 



 

"Xosrov və  Şirin"  əsərinin indiki mənada başa düşdüyümüz tərcüməsi 

1947-ci ildə görkəmli şairimiz Rəsul Rza tərəfındən edilmişdir. Bu tərcümə 

müəyyən dəyişikliklərlə 1948-ci ildə Azərbaycan Mədəni Rabitə  Cəmiyyəti 

tərəfindən ərəb əlifbası ilə də nəşr olunmuşdur. 

Mütərcim öz tərcüməsini 1962-ci ildə elmi tənqidi mətn ilə yoxlayaraq, 

yenidən işləmiş, bədii məna cəhətdən onu təkmilləşdirərək nəşr etmişdir. 

Mütərcim heca vəzni ilə etdiyi tərcümədə orijinalın  əsas məziyyətlərini 

saxlamağa müvəffəq olmuş, Nizaminin bədii ifadələrini, aforizmlərini, dərin 

məna ifadə edən hikmətli beytlərini Azərbaycan dilində dürüst ifadə edə 

bilmişdir.  Əvvəlki çaplarda nəzərə çarpan orijinaldan uzaqlaşma halları, bir 

beyti bir neçə beytlə ifadə etmək və  məna təhrifləri  əsasən aradan 

qaldırılmışdır. Bu tərcümə orijinala nə  qədər yaxın olsa da, yenə  də  şairin 

bəzi beytlərinin dəqiq verilməməsi halları özünü göstərirdi. Bu son nəşrdə isə 

elmi redaktorun səyi nəticəsində ara-sıra görünən məna təhrifləri aradan 

qaldırılmışdır. 

Həmin nəşr mətnə verilən  şərhlərin mükəmməlliyi və  zənginliyi ilə  də 

əvvəlkindən fərqlənir. 

Çətin anlaşılan beytlər və ayrı-ayrı sözlər sıra nömrəsi ilə kitabın axırında 

izah edilmişdir. 



Həmid Araslı 

_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

22 



 

 

_______________ Milli Kitabxana _______________ 

 

23 



 

 

 

 


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   25


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə